Mở cửa phòng, nhìn ngay ra cây anh đào trong sân nhà hàng xóm. Lại ghé đầu ra, qua khoảng trống giữa hai ngôi nhà thấy được một khoảng biển xanh nho nhỏ. Đây là Thanh Đảo tháng Năm, anh đào đỏ và biển xanh đều chao nghiêng trong làn gió nhẹ mới từ phương nam thổi tới.
Một người bạn gửi thư tới, muốn xin mấy truyện ngắn của tôi để in thành tập.
Tôi tìm lại một lượt: đã có mười lăm mười sáu bài, trong đó có một hai bài vì chuyển nhà nên bị xáo trộn, có đầu không có đuôi, đành gạt bỏ; lại có ba bốn bài hết sức tẻ nhạt, cũng lọc ra, tiện tay vứt đi. Còn lại vừa tròn mười bài, không nhiều không ít. Có lẽ ngoài mười lăm mười sáu bài này, vẫn còn ít nhất hai ba bài nữa, vì từ trước đến nay tôi không giữ bản thảo dự phòng, mà sau khi in ra cũng chưa chắc bài nào cũng được đọc đến, qua mười ngày nửa tháng là quên bặt; may mà đây chẳng phải tổn thất gì lớn, mất thì mất vậy.
Đứa con gái nhỏ mới mười chín tháng tuổi sinh ra ở Tế Nam, nên đặt tên là "Tế"; mười bài này, đã muốn gom thành tập, tự nhiên cũng phải có một cái tên; chiếu theo lệ đặt tên "sinh ở Tế Nam thì tên Tế", vậy sinh ở Thanh Đảo——mười bài này hầu như đều được viết ở Thanh Đảo——nên đặt là "Thanh" hoặc "Đảo". Nhưng "Thanh tập" hay "Đảo tập" nghe đều không hay, thế là ngoảnh ra ngoài nhà nhìn một cái, rồi ghé đầu ra, "Anh Hải" há chẳng đẹp sao! Giải thích cho cái tên 《Anh Hải Tập》 là như vậy. Tiếp theo xin bàn một chút về mười tác phẩm này.
Tuy mười bài này đã trải qua một hồi sàng lọc, nhưng tôi vẫn phải nói thật, tôi coi thường chúng. Không cần hỏi tôi bài nào khá hơn, tôi thấy bài nào cũng chẳng ra sao. Nói ra thì dài lắm: Vào giữa tháng Bảy năm ngoái tôi xin nghỉ việc giảng dạy ở Đại học Tề Luân, tháng Tám chạy vào Thượng Hải. Tôi không phải đi chơi, mà là muốn xem thử liệu có thể không dạy học nữa mà chỉ chuyên tâm viết lách kiếm cơm hay không. Tôi đã sớm muốn thôi dạy học. Ở Thượng Hải được mười mấy ngày, lòng tôi nguội lạnh đi, dẫu cho thời tiết oi nồng đến thế. Vì sao lòng nguội lạnh? Nói một câu tận đáy lòng: Chỉ trông vào viết lách thì không sống nổi.
Nước đi thứ hai rất dễ quyết định, lại phải đi dạy học. Thế là đến Thanh Đảo. Đến Thanh Đảo không lâu, người bạn chí thân Bạch Địch Châu qua đời; tôi chạy về Bắc Bình khóc một trận.
Hai việc này——không thể chuyên tâm viết lách, và cái chết của bạn tốt——khiến tôi suốt một thời gian rất dài không sao xốc lại tinh thần; việc muốn làm thì không được làm, người nên sống thì lại qua đời. Đúng vậy, tôi biết sống ngày nào thì phải vui vẻ hăng hái ngày đó, tôi vẫn làm việc viết lách như thường, nhưng trong lòng cứ nghẹn một khối gì đó, nó cứ ở lì đó mãi! Viết không hay? Vì trong lòng nghẹn ngào quá! Tôi là người thích cười, mà cười không nổi nữa! Từ trước đến nay tôi viết rất nhanh, nhanh và hay tuy không phải là một, nhưng viết vèo vèo một trận dù sao cũng là chuyện khoái trí; hừ, từ mùa thu năm ngoái đến nay, không viết vèo vèo nổi nữa. Tôi không tin cái trò "Giang Lang tài kiệt", càng không tin gần mười bốn mươi tuổi đã phải tính là người già; tôi muốn mãi nỗ lực viết, chừng nào chui vào quan tài thì chừng đó mới dừng mua giấy bản thảo. Nhưng mà, hoàn cảnh cũng phải cho phép tôi viết, tôi mới có thể viết, mới có thể viết hay. Suốt ngày bận rộn vớ vẩn, đến lúc nên nghỉ ngơi lại cầm bút lên viết, muốn hay thật chẳng dễ chút nào! Tôi không hề muốn trút hết tội lỗi ra ngoài, chỉ cho là mình giỏi giang. Không, tôi chưa bao giờ nói mình giỏi giang; có điều áp lực bên ngoài quả thực làm tôi "càng" không giỏi giang. Điều này không thể không nói ra, cái sự không giỏi giang của bản thân tôi, cùng với những thứ khiến tôi càng không giỏi giang, ít nhất mỗi bên phải chịu một nửa trách nhiệm.
Đây cũng không phải chỉ để xin lỗi độc giả. Về phong cách có một số thay đổi, từ mười bài này có thể thấy rõ; sự thay đổi này thống nhất với tâm trạng. Yếu tố u mờ khôi hài ở đây, so với các tác phẩm trước, ít đi rất nhiều. Nụ cười là không thể miễn cưỡng. Về văn từ thì cũng tỏ ra thành thật hơn một chút, tỉ mỉ hơn một chút. Những thay đổi này là tốt hay xấu, tôi không biết, nhưng quả thực là đã có thay đổi. Những thay đổi này là chút sắc màu mà cuộc sống hơn nửa năm qua ban cho tác phẩm, là tốt hay xấu, vẫn là câu đó——tôi không biết. Có người thích màu đen, có người thích màu trắng; nhưng màu sắc của tôi là do tôi và hoàn cảnh của tôi quyết định.
Có mấy bài tư liệu thừa đủ để viết thành truyện vừa hoặc truyện dài, vì bận rộn nên viết rất ngắn, giống như bột chưa ủ lên men kỹ, thành ra bánh thầu dầu vừa nhỏ vừa cứng. Nếu tôi không giết chết cái "bận", cái "bận" sẽ bỏ độc vào toàn bộ tác phẩm của tôi mất! Bao giờ mới có thể không bận đây?!
Nói một tràng dài như thế, có lẽ cái lợi lớn nhất cũng chỉ đủ để chứng minh tôi không bốc phét; vậy thì, mua bán sòng phẳng, thưa các vị ghé thăm tiệm sách, xin cứ nếm thử rồi hãy mua, kẻo lại mắc lừa nhé!
Lão Xá viết tựa tại Thanh Đảo. Tháng Năm, năm 1935.