Ngôn ngữ là một thứ kì lạ. Nói về sự khác biệt, hầu như ai cũng có một số từ vựng đặc biệt của riêng mình. Chỉ có một người nào đó mới dùng mấy từ ấy, và cách dùng hoàn toàn là của riêng họ; trừ khi bạn hiểu rõ toàn bộ con người ấy, bằng không bạn tuyệt đối không thể hiểu được những từ này. Tôi quen biết Mao tiên sinh là chuyện từ ba năm trước. Cảnh tượng lần đầu tiên chúng tôi gặp nhau, tôi vẫn còn nhớ rất rõ, bởi vì tôi không hiểu lời anh ta nói, cho nên đã vô cùng chú ý lắng nghe anh ta tự giải thích, do đó tiện thể cũng ghi nhớ luôn tình hình lúc bấy giờ.
Tôi không hiểu lời anh ta nói, tuyệt đối không phải vì anh ta không biết nói tiếng phổ thông. Tiếng phổ thông của anh ta cho dù có qua kỳ thi của Ủy ban Thúc đẩy Tiếng phổ thông thì cũng đàng hoàng được chấm tám mươi điểm. Tôi nghe rất rõ. Thế nhưng lại không hiểu, giả sử như anh ta dùng ngôn ngữ của chính mình để viết một cuốn tiểu thuyết, được in ấn cực kỳ tinh xảo, thì nhất định tôi sẽ không hiểu, trừ khi mỗi câu đều có chú thích của riêng anh ta.
Đó đúng là một ngày mùa thu trời quang mây tạnh, lá cây vừa hơi ngả vàng; những chú bướm vẫn đang đùa giỡn với không ít loài hoa mùa thu. Đây là kiểu thời tiết đặc biệt đó: ở trong nhà thì không làm nổi việc gì, bên ngoài hình như có thứ gì đó đang vẫy gọi bạn; mà ra ngoài thì cũng chẳng có việc gì nhất định phải làm: khiến người ta cảm thấy làm việc thì tiếc, mà không làm việc cũng tiếc. Tôi cứ tiến thoái lưỡng nan như thế, nhìn ánh trời ngoài cửa sổ, tôi muốn bay vào bầu trời màu xanh thẳm kia; rồi nghĩ tiếp, bay vào đó để làm gì nữa? Đứng dậy, rồi lại ngồi xuống, đã rất nhiều lần rồi, giống hệt như những chú bướm nhỏ bên ngoài bay lên rồi lại hạ xuống. Ánh nắng mùa thu khiến cả người lẫn bướm đều bối rối chẳng biết phải làm sao.
Cuối cùng, tôi quyết định ra ngoài thăm một người bạn, cảm giác đi thăm bạn rốt cuộc cũng ra dáng là việc gì đó, mà lại có thể tự tha thứ cho bản thân vậy. Ra đến phố, tôi vẫn chưa quyết định sẽ đi tìm người bạn nào. Thời tiết đã cho tôi một gợi ý. Tiết trời trong lành quang đãng thế này, đương nhiên là nên đến những nơi thoáng đãng, thế là tôi liền nghĩ đến Đại học Quang Huệ để tìm lão Mai, bởi vì trường đại học vừa ở ngoại thành, lại vừa có khuôn viên rất rộng lớn.
Ngay từ dưới lầu, tôi đã biết lão Mai có ở trong phòng: cửa sổ các phòng của anh ta đều mở toang, trên bệ cửa sổ còn phơi hai chiếc khăn mặt trắng tinh. Tôi gọi anh ta một tiếng, anh ta lập tức thò đầu ra ngay, mái tóc dưới ánh nắng lóe lên trông như một vòng tròn màu trắng. Anh ta gọi tôi lên trên, thế là tôi vừa nhảy vừa chạy lên lầu. Không chỉ phòng của anh ta, cửa ra vào và cửa sổ ở khắp nơi trên lầu đều đang mở, từng mảng ánh nắng in trên sàn nhà, khiến người ta cảm thấy vô cùng sảng khoái. Lão Mai đứng đón tôi ở cửa. Anh ta đi dép lê lẹt xẹt, mặc áo ngắn, trông rất thoải mái; tôi đoán chắc là anh ta không có tiết học.
"Thời tiết đẹp nhỉ?!" Hai chúng tôi đồng thanh thốt lên, trong lời nói đồng thời đều mang ý khen ngợi.
Trong phòng hóa ra lại còn có một người nữa, tôi không quen.
Tay lão Mai ra hiệu giới thiệu giữa tôi và vị kia, chúng tôi lập tức trang trọng nặn ra nụ cười, rồi gật đầu chào nhau, đều hé lộ chút răng, chuẩn bị hỏi "quý tính". Thế nhưng lão Mai đều đã nói thay chúng tôi: "—— quân; Mao tiến sĩ." Chúng tôi lại nhe răng cười với nhau một tiếng. Tôi ngồi trên giường của lão Mai; Mao tiến sĩ quay lưng về phía cửa sổ, đứng nghiêng hướng về cửa phòng; lão Mai ngược lại lại ngồi trên một chiếc ghế tựa; tôi nghĩ, hoặc là bọn họ rất thân, hoặc là lão Mai không mấy kính trọng vị tiến sĩ này.
Vừa tán gẫu với lão Mai, tôi vừa ngắm nghía vị tiến sĩ này. Người này có chút đặc biệt. Anh ta mặc âu phục "vũ trang toàn diện", có cái gì là đầy đủ cái đó, ví dụ như khăn tay được nhét trong túi ngực, trên cà vạt có cài một chiếc trâm, dây đồng hồ vắt ngang phần dưới áo ghi-lê, mũi giày da được đánh bóng loáng v.v.. Thế nhưng quần áo ít ra cũng giống như mặc đã ba năm, đế giày dày một cách không tự nhiên, rõ ràng là đã từng thay đế. Anh ta không phải là đang "mặc" âu phục nữa, mà ngược lại trông giống như vì ai đó mà đã hứa nguyện, thề mặc âu phục suốt ba năm vậy; khăn tay nhất định phải để ở đây, trâm cài cà vạt nhất định phải gài ở đó, đều là một loại trách nhiệm, một thứ quy luật mang tính tôn giáo. Anh ta không khiến người ta cảm nhận được cái chất phương Tây khi mặc vest, mà lại khiến người ta liên tưởng đến cái sự gượng gạo của người con trai để tang chịu tang vậy.
Khuôn mặt anh ta nghiêng về phía cửa phòng, hóa ra trên bức tường cạnh cửa có một chiếc gương khá lớn, anh ta đang soi gương nghịch đấy thôi. Guơng mặt anh ta hai đầu vểnh lên, ở giữa lõm xuống, trông giống như một cái giỏ đựng nén bạc, chiếc chiếc mũi trông như đang nằm nôi vậy. Đôi mắt vì lý do địa thế —— nằm trên độ dốc của cánh nén bạc —— nên cũng trông rất sâu, giống như hai cái rãnh tròn nhỏ, đáy rãnh có chút nước đen; chiếc cằm vểnh ngược lên trên, cho nên hàm răng dưới đặc biệt chìa ra ngoài, tựa như cứ chực chèn ép hàm răng trên khiến bạn không ra được mà tôi cũng chẳng vào được.
Vóc dáng anh ta không cao, thân người không tính là béo, nhưng cũng chẳng gọi là gầy, vừa vặn chống đỡ được bộ âu phục mang nặng trách nhiệm kia, mà lại chẳng có chút sức sống nào. Trên chiếc cổ ngự trị cái đầu hình nén bạc ấy, trên cái đầu đó rất có trách nhiệm mà mọc một búi tóc đen dày, được chải chuốt bóng mượt một cách thái quá.
Anh ta soi gương, soi rất có bài bản, dường như rất biết thưởng thức vẻ đẹp của chính mình. Thế nhưng tôi lại thấy anh ta rất đặc biệt. Anh ta quay lưng về phía ánh nắng, cho nên phần giữa khuôn mặt có chút tối tăm, bởi vì chỗ đó vô cùng lõm xuống. Hễ nhìn thấy chỗ lõm và tối này, tôi lại vội vàng nhìn ra ngoài cửa sổ, sợ rằng trời bỗng nhiên đổ mưa. Vị tiến sĩ này đã làm liên lụy đến cả một ngày trời quang mạng tạnh tốt đẹp khiến người ta phải hoài nghi nó. Con người này thật khó đăm đăm.
Anh ta dường như không có tâm trí đâu để nghe chúng tôi nói gì, đồng thời anh ta lại không nỡ rời đi; vô cùng nhàm chán, bởi vì nhàm chán nên đặc biệt chú ý đến bản thân mình. Anh ta khiến tôi liên tưởng đến việc: việc người này mặc âu phục và sinh sống đều là một thứ trách nhiệm.
Tôi không nhớ lúc đó chúng tôi đang nói gì, anh ta bỗng quay phắt mặt lại, đôi mắt trũng sâu khép hờ một lát, tựa như đang tìm kiếm điều gì đó trong tâm trí. Đến khi đôi mắt mở ra lần nữa, miệng anh ta vừa định cười thì lại thay đổi kế hoạch, đổi thành một tiếng thở dài khe khẽ, đại khái là để biểu thị rằng anh ta chẳng tìm thấy gì trong lòng cả. Trong lòng anh ta có lẽ hoàn toàn trống rỗng. "Thế nào, thưa tiến sĩ?" Giọng điệu của lão Mai bộc lộ rõ anh ta quả thực có chút không coi trọng vị tiến sĩ này.
Tiến sĩ dường như không cảm nhận được điều này. Nhân cơ hội thở dài, anh ta thổi ra một hơi: "Phù!" Tựa như thời tiết rất nóng vậy. "Sự hy sinh lớn quá lớn rồi!" Anh ta nói, thả người ngồi phịch xuống ghế tựa, hai chân duỗi ra rất xa.
"Tiến sĩ Harvard, chịu cái tội Tây này cơ à?" Lão Mai chắc chắn là đang đùa cợt tiến sĩ rồi.
"Thật đấy chứ!" Giọng tiến sĩ hầu như đang run lên: "Thật đấy chứ! Một con người không nên chịu cái tội này! Không có bạn gái, không có phim để xem," anh ta ngừng lại một lát, như thể không tài nào nhớ nổi mình còn cần gì nữa —— khiến tôi lúc đó rất hoang mang, thế là tóm lại anh ta chốt hạ một câu: "Cái gì cũng không có!" May mà mắt anh ta trũng sâu như thế, bằng không nhất định đã sớm rơi lệ rồi; anh ta đích thị là đang rất đau khổ.
"Nếu mà ở Mỹ thì sao?" Lão Mai lại bồi thêm một câu.
"Thật đấy chứ! Cho dù có ở Thượng Hải đi nữa: phim ảnh thì hay, bạn gái thì nhiều," anh ta lại khựng lại.
Ngoài phụ nữ và phim ảnh ra, đại khái trong lòng anh ta chẳng còn gì khác nữa. Tôi thầm nghĩ. Tôi bèn ném ra một câu dò hỏi: "Tiến sĩ Mao, đại hý của phương Bắc rất hay đấy, chí ít cũng có thể xem qua." Anh ta ngẩn người nửa ngày mới đáp lại được: "Nghe bạn bè nước ngoài nói, tuồng Trung Quốc rất dã man!"
Chúng tôi đều cạn lời. Tôi có chút ngồi không yên. Ở lại một lúc lâu, tôi đề nghị đi tắm; trong thành mới mở một nhà tắm, nghe nói trang thiết bị rất tốt. Vốn dĩ tôi hẹn lão Mai đi cùng, nhưng không thể không gọi Mao tiến sĩ một tiếng, dẫu sao anh ta cũng đang ở đây, vả lại lại cô đơn như vậy.
Tiến sĩ lắc đầu: "Nguy hiểm lắm!"
Tôi lại ngẩn ngơ; từ trước đến nay tắm rửa bên ngoài, chưa có lần nào tôi bị chết đuối cả.
"Phụ nữ đấm bóp! Trong bồn tắm bẩn biết bao nhiêu!" Anh ta tỏ ra rất sợ hãi. Đã rõ: trong lòng anh ta ngoài nước Mỹ ra, thì chỉ có Thượng Hải.
"Nơi này khác với Thượng Hải," tôi giải thích với anh ta thế đấy.
"Thế nhưng ở Trung Quốc còn nơi nào văn minh hơn Thượng Hải chứ?" Lần này anh ta thế mà lại cười, nụ cười vô cùng chướng mắt —— miệng suýt chạm tới trán, mũi thụt hẳn vào trong.
"Nhưng mà Thượng Hải lại chẳng thể sánh bằng nước Mỹ ư?" Lão Mai có ý trêu chọc.
"Thật đấy chứ!" Tiến sĩ lại trở nên trang trọng: "Ở Mỹ nhà nào cũng có bồn tắm, khách sạn nước Mỹ phòng nào cũng có bồn tắm! Muốn tắm, oà một cái —— xả nước: lạnh hay nóng, muốn pha thế nào thì pha; muốn đổi chậu khác, oà một cái —— xả hết nước cũ đi, đổi lại chậu mới, oà một cái ——" Anh ta tuôn một mạch, mỗi chữ "oà" đều mang theo chút nước bọt, cứ như cái miệng của anh ta chính là vòi nước máy của nước Mỹ vậy. Cuối cùng anh ta bồi thêm một câu nhỏ: "Người Trung Quốc bẩn lắm!"
Tranh thủ lúc tiến sĩ đang "oà oà", lão Mai đã mặc xong áo dài và giày. Tiến sĩ bước ra ngoài trước, nói một câu: "Tạm biệt nhé." Nói nghe vô cùng khó nghe, tựa như trong lòng chứa đầy nước mắt vậy. Anh ta không nỡ rời xa chúng tôi, anh ta thực sự rất cô đơn; thế nhưng anh ta lại không thể bước vào nhà tắm "Trung Quốc", cho dù nó có sạch sẽ đến thế nào đi nữa!
Đợi khi chúng tôi xuống lầu, bước ra sân, tôi liền nhìn thấy tiến sĩ đang đứng nhìn chúng tôi từ cửa sổ lầu trên. Ánh nắng chiếu xiên lên đầu anh ta, bóng chiếc mũi hắt lên mặt một mảng đen nhỏ; thân trên của anh ta khẽ dao động trước sau, mảng đen nhỏ ấy cũng lúc dài lúc ngắn chuyển động theo. Chúng tôi sắp đi đến cổng trường, tôi ngoảnh đầu nhìn lại, anh ta vẫn đứng nguyên ở đó; độc lập kháng cự lại ánh nắng mặt trời, tựa như là vậy.
Trên đường đi, và ở trong nhà tắm, lão Mai có mấy lần định nhắc đến Mao tiến sĩ, đều bị tôi phớt lờ. Anh ta có chút không tôn trọng tiến sĩ, tôi không muốn ý kiến của anh ta làm vấy bẩn ấn tượng của tôi về con người đó, mặc dù ấn tượng mà Mao tiến sĩ để lại cho tôi cũng chẳng lấy gì làm tốt đẹp cho lắm. Tôi vẫn chưa hiểu rõ anh ta, tôi chỉ cảm thấy anh ta giống như một thứ gì đó nửa sống nửa chín —— anh ta không phải là tiểu lưu manh Thượng Hải, cũng chẳng phải lớn lên ở Mỹ: không hoàn toàn giống người Trung Quốc, cũng chẳng hoàn toàn giống người nước ngoài. Anh ta có vẻ như là kẻ không có gốc gác. Sự quan sát của tôi chưa chắc đã chính xác, thế nhưng tôi không hy vọng lão Mai nhúng tay vào; tôi muốn tự mình nhìn nhận cho thật rõ về anh ta. Một mặt, tôi thấy anh ta thật khó đăm đăm; mặt khác, tôi lại thấy anh ta rất thú vị —— không phải là đáng để giao du, mà là cái kiểu thú vị "chín rồng sinh chín con, con nào con nấy khác nhau" ấy.
Chẳng bao lâu sau, tôi đã có cơ hội. Lão Mai nhờ tôi dạy thay lớp. Lão Mai là con người như thế đấy: chẳng ai biết anh ta sắp xếp ra sao, cứ giữa mỗi học kỳ là thế nào anh ta cũng phải xin nghỉ ít nhất là hai ba tuần. Lần này là, theo lời anh ta, vì người cháu đích tôn bị chó dại cắn, bắt buộc phải về nhà mấy ngày.
Lão Mai giao chìa khóa cho tôi, tuy tôi không ngủ lại ở đó, nhưng lại đến đó nghỉ ngơi và chuẩn bị bài giảng.
Được hai ngày, tôi nhận ra rằng, tôi hoàn toàn không thể nghỉ ngơi và chuẩn bị bài giảng ở nơi đó được. Chỉ cần tôi vừa đến đó là Mao tiến sĩ lại bay đến như một con sâu róm. Con người này rất cô đơn. Đôi khi khóe mắt anh ta vẫn còn vương chút nước mắt, tựa như đang khóc trong phòng, nghe thấy tôi đến, liền vội vàng chạy sang, đến cả nước mắt cũng chẳng kịp lau. Thế nên, tôi vẫn luôn nở nụ cười với anh ta, mặc dù anh ta chẳng cho tôi được yên ổn nghỉ ngơi một lát.
Tuy đã là tiết hoa cúc, thế nhưng cái nắng trời thu ở phương Bắc vẫn chưa đến nỗi khiến cho một người khỏe mạnh phải dài giông dài gió mà bi thương mùa thu. Vậy mà Mao tiến sĩ vẫn cứ ưu sầu như thế. Hễ nhìn thấy anh ta là tôi lại phải ngước nhìn sắc trời. Anh ta cứ như có khả năng tự mình tạo ra một bầu không khí mưa phùn gió bấc, có thể xua đuổi cả ánh nắng trong phòng ra ngoài.
Mấy ngày nay, tôi đã hiểu thêm đôi chút về lời nói của anh ta. Anh ta có ưu điểm này: anh ta có thể mặc thây người khác ngẩn người kinh ngạc thế nào mặc kệ. Ai thích ngẩn ngơ thì cứ ngẩn ngơ, anh ta cứ nói lời của anh ta. Anh ta chẳng màng đến chuyện ngôn ngữ vốn dĩ là để truyền đạt tâm ý cho nhau; nói chuyện với anh ta, tôi đành phải tự tưởng tượng rằng: tôi là một chiếc máy hát, và anh ta cũng là một chiếc máy hát; cứ nói thế thôi, chẳng cần biết ai hiểu hay không hiểu. Hèn chi lão Mai cứ đem tiến sĩ ra làm trò đùa, chứ ai lại có thể dốc hết gan ruột để kết bạn với một cỗ máy hát cơ chứ?
Mặc kệ anh ta thế nào đi nữa, tôi vẫn luôn muốn chữa bệnh cô độc khổ sở cho anh ta; tuổi trẻ phơi phới thế này thì không nên như vậy.
Tôi đương nhiên không dám nhắc lại chuyện đi tắm với nghe tuồng nữa. Ra ngoài đi dạo một chút chắc là được chứ nhỉ. "Làm sao có thể một mình đi dạo chứ? Thật là!" Tiến sĩ lại thở dài một tiếng.
"Một mình sao lại không thể đi dạo chứ?" Tôi hỏi.
"Cậu ít ra cũng phải biết hưởng thụ chứ?" Anh ta phản công.
"Ái chà!" Tôi dám thề là chưa bao giờ mình ngớ ngẩn đến thế.
"Đi dạo một mình chứ!" Đôi mắt anh ta, mặc dù trũng sâu là thế, lại lóe lên chút lửa. "Hay là tôi đi cùng cậu nhé?"
"Cậu có phải phụ nữ đâu," anh ta thở dài một hơi dài.
Lúc này tôi mới vỡ lẽ.
Hồi lâu sau, anh ta lại bồi thêm một câu: "Người Trung Quốc bẩn quá, đường phố cũng chẳng tài nào đi nổi."
Đường này không thông, tôi đành rẽ hướng khác. "Tìm bạn bè đi ăn quán nhỏ, đánh quần vợt; hoặc là một mình đọc tiểu thuyết, luyện chữ..." Tôi trưng ra một đống cách giết thời gian; đứng trước bộ âu phục mang nặng trách nhiệm kia của anh ta, tôi không dám nhắc đến những việc có ý nghĩa hơn.
Câu trả lời của anh ta vẫn đồng nhất một cách kỳ lạ, một câu dùng cho cả trăm trường hợp: không có phụ nữ thì chẳng làm được gì sất.
"Vậy thì đi tìm phụ nữ thôi!" Tôi nhắm chuẩn trận thế, tổng tấn công. "Đó có phải chuyện khó khăn gì đâu."
"Nhưng mà sự hy sinh lại quá lớn rồi!" Anh ta lại phóng một quả đạn hồ đồ.
"Hử?" Cũng được, tôi có cơ hội tập chớp mắt rồi đấy; anh ta coi như đã đưa tôi vào trận đồ mê hồn.
"Cậu phải mua đồ cho cô ấy chứ? Cậu phải mời cô ấy xem phim, ăn cơm chứ?" Anh ta cứ như đang tra khảo tôi vậy.
Tôi thầm nghĩ trong lòng: "Tôi thèm vào quản anh chắc!"
"Đương nhiên là phải mua, đương nhiên là phải mời. Đây là quy củ của nước Mỹ, nhất định phải làm thế. Thế nhưng người Trung Quốc nghèo lắm; tôi, tiến sĩ Harvard, mà một tháng chỉ lĩnh hai trăm đồng tiền bạc — tôi phải đòi tăng lương! — lấy đâu ra mà tiết kiệm nổi một khoản chi phí này?" Rõ ràng là anh ta đã nói vào cầu, tôi chú ý lắng nghe. "Nếu như đã bỏ ra một khoản tiền lớn như thế, mà thuận buồm xuôi gió đính hôn, kết hôn luôn, thì cũng còn đỡ, mặc dù đính hôn phải tốn rất nhiều tiền, chẳng lẽ lại không mua nổi dăm ba chiếc nhẫn vàng hay sao? Giá vàng đắt thế cơ mà! Kết hôn phải tốn rất nhiều tiền, tuần trăng mật bắt buộc phải đi nơi khác chơi, quy củ của nước Mỹ đấy. Ở nhà cũng phải sắp xếp ổn thỏa: giường lò xo là thứ không thể thiếu, bồn tắm kiểu Tây là thứ không thể thiếu, sô-pha là thứ không thể thiếu, đàn dương cầm là thứ không thể thiếu, thảm trải sàn là thứ không thể thiếu. Ái chà, thảm Trung Quốc cũng tạm ổn, ngay cả người Mỹ cũng thích nó chứ bộ! Thế này thì tốn kém biết bao nhiêu? Đây vẫn là nói lúc thuận lợi đấy nhé, giả như cậu đã bỏ ra rất nhiều tiền mua quà, mời xem phim, mà cô ấy lại không thèm cậu thì sao? Tiền chẳng phải là mất trắng hay sao? Nước Mỹ thường xuyên xảy ra chuyện này lắm, thế nhưng người Mỹ giàu có cơ mà. Cứ lấy Harvard ra mà nói, chuyện giao du nam nữ, chỉ riêng tiền ăn kem thôi, người Trung Quốc cũng tiêu không nổi! Cậu xem —"
Tôi chờ đợi hồi lâu, anh ta cũng chẳng nói tiếp nữa, đại khái là quên bén mất câu chuyện rồi; có lẽ là bị cái sự "Trung Quốc" làm cho tức đến mức hồ đồ rồi.
Tôi hết cách với con người này rồi. Anh ta cứ ôm lấy nỗi u buồn của mình mà chịu đựng đi thôi.
Trước khi lão Mai trở về, ngày nào tôi cũng được nghe kể về những quy củ của nước Mỹ, và sự dã man của Trung Quốc. Vẫn cứ là Thượng Hải khá hơn một chút, khổ nỗi ở Thượng Hải lại có rất nhiều người Trung Quốc, điều này đã kéo tụt vị thế của Thượng Hải xuống rất nhiều. Đối với Thượng Hải, anh ta có chút sợ hãi: gái lầu xanh, cướp bóc, giết người phóng hỏa, hiểm họa nào cũng có, tất cả đều là vì có người Trung Quốc — chứ không phải vì có khu tô giới. Người Trung Quốc trong mắt anh ta, hoàn toàn giống hệt như trong phim Mỹ. "Cậu bắt buộc phải dùng tinh thần Mỹ để làm việc, bắt buộc phải dùng ánh mắt của người Mỹ để nhìn nhận sự việc nhé!" Mỗi khi anh ta nói đến cao trào — cũng may là anh ta có thể vì kể chuyện nước Mỹ mà thỉnh thoảng mỉm cười — lại hay dặn dò tôi như thế. Tinh thần Mỹ rốt cuộc là cái gì chứ? Anh ta không thể đơn giản mà nói cho tôi biết được. Anh ta phải từ từ kể lại các sự thật, ví dụ như trong nhà nhất định phải có bồn tắm, ra cửa nhất định phải ngồi ô tô, đi đâu cũng có rạp chiếu phim, đàn ông ai cũng có bạn gái, nhiệt độ trong phòng mùa đông phải trên bảy mươi độ, phụ nữ thì xinh đẹp, phòng khách nhất định phải có thảm... Tôi xâu chuỗi tất cả những chuyện này lại với nhau, mà vẫn chẳng hiểu tinh thần Mỹ rốt cuộc là gì.
Lão Mai đã trở về, tôi cảm thấy có chút hụt hẫng: tôi rất hy vọng có thể một hơi hiểu thấu đáo về Mao tiến sĩ, nhưng lão Mai vừa về là tôi không thể ngày nào cũng gặp anh ta nữa. Điều này cũng không thể trách lão Mai. Vốn dĩ mà nói, con chó cắn cháu trai anh ta không phải là chó dại, chẳng lẽ anh ta không quay lại hay sao?
Bàn giao công việc xong xuôi đâu vào đấy, tôi hẹn lão Mai đi ăn cơm. Tiện thể mời luôn Mao tiến sĩ. Tôi muốn xem rốt cuộc là anh ta không thể hưởng thụ kiểu giao du phong cách "Trung Quốc", hay là anh ta tiếc tiền.
Anh ta không đi. Thế nhưng cũng có ý tốt từ chối: "Chúng ta là những người trẻ tuổi nên tiết kiệm chút tiền, việc gì phải ra ngoài ăn cơm chứ, tụi mình sau này nhất định phải có một gia đình nhỏ, giống như kiểu ở Mỹ ấy. Giường lò xo, bồn tắm, lò điện," nói đến đây, anh ta dường như mường tượng ra một thiên đường nhỏ lý tưởng: một cặp A-đam và E-va hiện đại đang thì thầm dưới ánh đèn điện. "Sô-pha, hai người cùng đọc cuốn 'Tình yêu hôn nhân', đó mới là niềm vui đích thực, thật đấy chứ! Bây giờ đành phải tiết kiệm một chút..."
Tôi không đợi anh ta nói hết câu, kéo giật anh ta đi luôn. Về cái khoản không chịu chi tiền, thì anh ta có kế hoạch và mục đích của riêng mình, giả sử như lời anh ta đáng tin; được rồi, để tôi xem anh ta hưởng thụ một bữa ăn ngon miệng hay không nhé.
Đến quán ăn, tôi mới vỡ lẽ ra, anh ta quả thực không thể hưởng thụ được! Anh ta không gọi món, anh ta không hiểu món ăn Trung Quốc. "Nước Mỹ cũng có rất nhiều quán cơm Trung Quốc, thật đấy chứ. Thế nhưng, món ăn Trung Quốc rốt cuộc là không vệ sinh. Thượng Hải tốt hơn, ăn món Tây rất tiện lợi. Hẹn bạn gái đi ăn món Tây, thế mới là 'chất' chứ lỵ!"
Tôi thực sự có tâm ý muốn bảo anh ta đổi họ của mình thành "Maoer" hoặc "Mauris", chẳng phải sẽ rất "chất" hay sao? Chỉ là ngượng không nói ra thôi. Tôi và lão Mai gọi món.
Món ăn được dọn lên, Mao tiến sĩ ăn quả thực không chút hứng thú. Khuôn mặt trũng sâu của anh ta cứ như sắp rỉ ra nước, thẫn thờ nhìn đắm đuối lên bàn. Lão Mai lại trêu chọc: "Nếu mà có hai ba cô bạn gái thì sao hả tiến sĩ?"
Tiến sĩ bỗng chốc bừng tỉnh: "Một nam một nữ; đông người quá là không được đâu. Thật đấy chứ.
Trong gia đình nhỏ của riêng mình, hai người cùng hầm một con gà để ăn, mới thú vị làm sao!" "Thế và cũng không bao giờ mời khách à?" Lão Mai đúng là rất giỏi mặt lạnh giả vờ ngây ngô.
"Người Mỹ không kết bạn bừa bãi như người Trung Quốc, người Trung Quốc quá ham kết bạn, quá không biết quý trọng thời gian, không được đâu!" Mao tiến sĩ chỉ vào mặt để giáo huấn lão Mai.
Tôi và lão Mai đều không hề tức giận; vị tiến sĩ này quả thực rất chân thành, anh ta thực sự không thích bất cứ thứ gì của Trung Quốc — ngoại trừ thảm trải sàn. Anh ta sinh ra ở Trung Quốc, đó là sự hy sinh lớn nhất, thế nhưng lại chẳng có cách nào cải thiện được. Anh ta đành phải căm ghét người Trung Quốc, mà dốc toàn lực để tổ chức một gia đình nhỏ kiểu Mỹ, nhằm tô điểm thêm chút ánh hào quang cho sinh mệnh và đất nước Trung Quốc. Dương nhiên, tôi không thể tin rằng tinh thần Mỹ lại giống như những gì anh ta miêu tả, thế nhưng những gì anh ta nhìn thấy, anh ta đều sùng bái một cách thành kính, bồn tắm và sô-pha chính là vị thần của anh ta. Tôi cũng nghĩ rằng, giả sử anh ta ở Mỹ mà cũng giống như khi ở Trung Quốc thế này, thì có lẽ anh ta cũng chẳng nhìn thấy cái gì sảng khoái cả. Thế nhưng anh ta quả thực đã nhìn thấy rạp chiếu phim của nước Mỹ, quả thực đã nhìn thấy người Trung Quốc không sạch sẽ, thì đành chịu chứ biết làm sao bây giờ.
Chính vì thế, tôi càng chú ý đến anh ta hơn. Tôi tuyệt đối sẽ không chữa khỏi nỗi u sầu cho anh ta, cũng không muốn tâm trí đâu mà bận tâm đến chuyện này nữa. Tôi muốn nhìn cho rõ rốt cuộc con người anh ta là thế nào.
Tuy không dạy thay cho lão Mai nữa, nhưng tôi vẫn thường xuyên tìm đến anh ta, thế nên cũng hay gặp Mao tiến sĩ. Thỉnh thoảng lão Mai không có nhà, tôi liền sang phòng Mao tiến sĩ ngồi chơi.
Trong phòng tiến sĩ chẳng có mấy đồ đạc. Một chiếc giường nhỏ, bên cạnh đặt hai chiếc hòm sắt lớn nhỏ. Một chiếc bàn nhỏ, trải khăn bàn trắng tinh, bày vài thứ văn phòng phẩm, đều là hàng Mỹ. Hai chiếc ghế, một chiếc để ngồi, chiếc kia lúc nào cũng chễm chệ một chiếc máy đánh chữ. Thêm một chiếc ghế bập bênh, trên đó đặt một chiếc gối thêu rồng cuộn định đem bán cho người ngoại quốc. Lúc rảnh rỗi anh ta lại ngồi trên chiếc ghế này bập bênh qua lại, đại khái là muốn lắc cho thời gian trôi đi trong vô vọng chăng, có lẽ có thể khiến bản thân nhanh chóng đạt được mục đích kia hơn. Trên bệ cửa sổ đặt mấy cuốn sách ngoại văn. Trên tường treo một lá cờ lớp của Harvard, và vài bức ảnh chụp ở Mỹ. Món đồ mang đậm hương vị Trung Quốc nhất trong phòng chính là bản thân Mao tiến sĩ, mặc dù có lẽ anh ta không muốn thừa nhận điều đó cho lắm.
Đến phòng anh ta không chỉ một lần, nhưng chưa từng thấy anh ta cắm một chậu hoa tươi nào, hay dán một bức tranh phong cảnh hoặc bức ảnh nào lên tường. Thỉnh thoảng anh ta lén ngắt một bông hoa nhỏ trong khuôn viên trường, thì cũng chỉ để cài lên bộ âu phục của mình. Lý tưởng của con người này hoàn toàn là tạo dựng một gia đình nhỏ nhân tạo, phong cách Mỹ, ấm áp và sạch sẽ. Tôi có thể mường tượng rằng, giả như cái gia đình nhỏ lý tưởng này ngày nào đó thực hiện được, anh ta nhất định sẽ kéo rèm cửa sổ lại, cho dù sắc trời bên ngoài có chuyển sang màu tím, hay mặt trời mọc đằng Tây đi nữa, anh ta cũng chẳng có thời gian rảnh rỗi mà liếc nhìn một cái. Đại khái là ngoài bản thân anh ta và chút tinh thần Mỹ ấy ra, vạn vật trong vũ trụ đều không tồn tại.
Thực tế cũng đã chứng minh điều này. Cuộc trò chuyện của chúng tôi chỉ quanh quẩn ở tiền bạc, âu phục, phụ nữ, kết hôn, phim ảnh Mỹ. Thỉnh thoảng tôi nhắc đến chính trị, tình hình xã hội, văn nghệ, và những thứ khác mà tôi thỉnh thoảng nghĩ ra hoặc đang gây xôn xao dư luận lúc bấy giờ, anh ta đều phớt lờ. Tuy nhiên, giả như những chuyện này có liên quan đến nước Mỹ, thì anh ta còn chịu khó vâng dạ vài câu, nhưng anh ta lại có một cách lý giải khác. Ví dụ như khi nhắc đến chính trị Mỹ, anh ta sẽ kể cho tôi nghe một sự thật: khi một nghị sĩ Mỹ nào đó kết hôn, cặp tân lang tân nương đã ngồi ô tô đến nhà thờ nào đó ra sao, có bao nhiêu cảnh sát đến duy trì trật tự, bởi vì bên ngoài nhà thờ người xem đông như nêm cối! Những chuyện khác cũng tương tự như vậy, chính trị, mỹ thuật trong mắt anh ta, và bất cứ thứ gì đi nữa, đều là những vật phụ thuộc vào ánh hào quang của hôn nhân và văn hóa giai cấp tư sản. Còn về Trung Quốc, Trung Quốc vẫn còn chính trị, nghệ thuật, vấn đề xã hội vân vân và mây mây ư? Anh ta căm ghét phim Trung Quốc nhất; phim Trung Quốc không hay, đương nhiên tất cả mọi thứ khác đều không hay. Điểm khiến anh ta không hài lòng nhất ở phim Trung Quốc chính là nam nữ không ôm chặt lấy nhau để hôn nhiệt tình.
Mấy năm sinh sống ở Harvard, đã mang lại cho anh ta chút tinh thần Mỹ đó, điều này tôi hiểu. Điều tôi không hiểu là: chẳng lẽ anh ta không sinh ra ở Trung Quốc ư? Gia đình anh ta không phải là người Trung Quốc ư? Anh ta không ở Trung Quốc — trước khi sang Mỹ — ít ra cũng sống được hai mươi mấy tuổi rồi chứ? Tại sao lại không hiểu và không quan tâm đến Trung Quốc đến thế cơ chứ?
Tôi đã dò hỏi không biết bao nhiêu lần về tình hình gia đình anh ta, kinh nghiệm học tập và làm việc... Hừ! Cái miệng của anh ta còn kiên cố hơn cả hòn đá! Điều này thật kỳ lạ, anh ta lúc nào cũng xông xáo kéo người khác lại để tán gẫu, thế nhưng lại nhất quyết không chịu kể chuyện của chính mình!
Giao du với anh ta gần một năm trời, tôi dường như nhìn ra được đôi chút: vị tiến sĩ này hoàn toàn không đơn giản như tôi tưởng. Cho dù anh ta đơn giản đi chăng nữa, thì sự đơn giản của anh ta nhất định phải mang một thứ giới luật mang tính tôn giáo nào đó, khiến anh ta vừa đơn giản lại vừa thâm trầm kín đáo.
Anh ta đã không chịu mở miệng, tôi đành phải đánh giá lại vẻ bề ngoài của anh ta. Mỗi khi tôi hỏi đến chuyện cá nhân của anh ta, tôi đều chú ý quan sát khuôn mặt anh ta. Anh ta không trả lời câu hỏi của tôi, thế nhưng khuôn mặt anh ta không hề hoàn toàn rảnh rỗi. Anh ta tuyệt đối không phải là người xấu, khuôn mặt đã bán đứng chính anh ta. Sự thâm trầm kín đáo của anh ta không thể hoàn toàn lấn át được sự đơn giản của anh ta, thế nhưng anh ta bắt buộc phải ra vẻ thâm trầm kín đáo. Hoặc đây chính là điểm làm nên chất Mao tiến sĩ; nếu không thì còn gì là ý nghĩa sống nữa. Con người ta bắt buộc phải có thứ gì đó để bấu víu vào bản thân mình. Có người đem thứ đó treo mãi ở cửa miệng, có người lại chôn vùi nó mãi trong đáy lòng. Phương pháp khác nhau, nhưng dụng ý thì giống nhau y đúc. Mao tiến sĩ muốn trói buộc bản thân vào chính tâm hồn mình. Tinh thần Mỹ và gia đình nhỏ lý tưởng của anh ta được treo ở cửa miệng, thế nhưng đằng sau lớp vỏ bọc này, nhất định phải là ở cái phía "sau" ấy mới đích thị là con người thật của anh ta.
Khuôn mặt anh ta, mỗi khi tôi cất lời dò hỏi, dường như lại càng trũng sâu hơn. Từ cái nơi trũng sâu nhất ấy tỏa ra một chút u ám đen tối, từ từ lan tỏa khắp toàn bộ khuôn mặt, tựa như một lớp sương mù. Đôi mắt anh ta, vốn dĩ đã trũng sâu khó mà nhìn thấu, lúc này lại càng chìm sâu vào hơn nữa, tựa như muốn giấu tiệt đi hoàn toàn. Mấy chiếc răng lúc nào cũng chen chúc nhau ấy khẽ cắn nhẹ mấy cái, vùng tai khẽ động đậy, dường như đang khóa chặt những tâm sự trong lòng lại, chỉ sợ rò rỉ đi chút gió. Sau đó, đôi mắt anh ta bỗng lóe lên chút ánh sáng, lớp bóng đen trên mặt từ từ cuộn lại, đều cuộn hết vào trong mái tóc. "Thật đấy chứ!" Anh ta chẳng biết đang lẩm bẩm cái gì nữa, chẳng có một vạn phần nghìn liên quan gì đến câu hỏi của tôi cả. Anh ta đã thắng, hồi lâu sau vẫn dùng khóe mắt liếc xéo tôi mấy cái. Cứ cho là anh ta sinh ra đã là tiến sĩ Mỹ đi, cho dù đó là một cách lý giải ngắn gọn đi chăng nữa, thì cũng quá mức lố bịch rồi. Hỏi thì chẳng hỏi ra được cái gì, đành phải chờ đợi thôi. Dù sao thì anh ta cũng không thể cứ ngồi mãi trên chiếc ghế đó lắc lư cho vui, mà chẳng làm bất cứ việc gì khác.
Thời gian rồi sẽ sàng lọc nhân sự. Quả nhiên, tôi đã đợi được một việc.
Sắp đến kỳ nghỉ hè, tôi sang tìm lão Mai. Gặp được lão Mai, tôi đương nhiên hy vọng cũng sẽ được gặp cả biểu tượng của sự u sầu kia nữa. Thế nhưng tiến sĩ lại chẳng hề ló mặt.
Tôi nghiêng đầu ra ngoài hiệu: "Vị kia đâu rồi?"
"Hơn một tuần nay không ló mặt rồi," lão Mai nói.
"Sao thế?"
"Nghe người ta nói, anh ta muốn từ chức, tôi cũng không biết rõ lắm đâu," lão Mai cười cười, "Cậu biết đấy, anh ta không bao giờ bàn chuyện riêng tư với người khác."
"Mọi người nói thế nào?" Tôi thực sự rất nhiệt tình ngóng hóng.
"Họ bảo, anh ta đã ký hợp đồng ba năm với nhà trường."
"Cậu thì mấy năm?"
"Tụi tôi làm gì có hợp đồng, nhà trường chỉ phát thư mời nhận việc thời hạn một năm cho tụi tôi thôi."
"Sao một mình anh ta lại có chứ?"
"Tinh thần Mỹ đấy, không ký hợp đồng thì anh ta không thèm làm."
Đúng là phong cách của Mao tiến sĩ!
Lão Mai nói tiếp: "Họ bảo, hợp đồng của anh ta gồm hai bản tiếng Trung và tiếng Anh, mặc dù trường học là do người Trung Quốc điều hành. Tiến sĩ có lẽ không mấy tin tưởng chữ viết của Trung Quốc cho lắm. Họ nói, hợp đồng ký kết trong thời gian ba năm hai bên không ai được phép sa thải ai, không được đòi tăng lương, cũng không cho phép giảm lương. Hai bên ký kết, chuẩn tinh thần Mỹ. Thế nhưng, làm việc được một năm — chẳng phải sắp đến kỳ nghỉ hè rồi sao — anh ta đòi tăng lương, bằng không thì sau kỳ nghỉ hè anh ta sẽ không làm nữa."
"Ồ," đại não tôi quay một vòng. "Thế còn hợp đồng thì sao?"
"Lúc ký hợp đồng thì là tinh thần Mỹ, đến lúc không tuân thủ hợp đồng thì lại thành tinh thần Trung Quốc rồi."
Cái miệng của lão Mai thường hay mắc cái bệnh cay độc.
Thế nhưng câu nói này của anh ta lại ẩn chứa không ít ý nghĩa thú vị. Lão Mai có lẽ chỉ tiện miệng nói thế thôi, nhưng lại nói trúng phóc vào tâm can tôi. "Còn nhà trường thì sao?" Tôi hỏi. "Theo họ kể, nhà trường đã từ chối yêu cầu của anh ta; đương nhiên rồi, có hợp đồng cơ mà."
"Còn anh ta?"
"Ai mà biết được! Chuyện của mình anh ta chẳng bao giờ kể cho người khác nghe. Cho dù có bất kỳ vấn đề gì cần giao dịch với nhà trường đi nữa, anh ta cũng toàn dùng thư từ, anh ta có máy đánh chữ cơ mà."
"Nhà trường không tăng lương cho anh ta, anh ta cứ thế mà bỏ việc thật à?"
"Chẳng phải đã bảo với cậu rồi sao, chẳng ai biết cả!" Lão Mai có vẻ hơi coi thường tôi. "Anh ta không làm nữa, là tự anh ta thất tín; thế nhưng tôi dám chắc, nhà trường cũng sẽ chẳng cầm hợp đồng ra tòa kiện tụng với anh ta đâu, ai có rảnh mà đi gây chuyện vô bổ chứ."
"Cậu cũng không biết lý do anh ta đòi tăng lương á? Ồ, tôi đúng là đồ ngốc!" Tôi tự động rút lại câu nói này, nhưng rồi từ một góc độ khác lại bồi thêm câu nữa: "Hình như nên có ai đó đến khuyên nhủ anh ta chứ nhỉ!"
"Cậu đi mà khuyên; đừng có lôi tôi vào!" Lão Mai lại cười. "Mời anh ta ăn cơm, không ăn; uống rượu, không uống; hỏi anh ta cái gì, không nói; những gì anh ta muốn nói thì người khác nghe chẳng thấy có vị gì sất; một con người như thế, ai mà có cách nào để khuyên bảo như một người bạn cơ chứ?"
"Cậu cũng không thể nói vị tiên sĩ này không thú vị cho được chứ?"
"Cái đó còn phải tùy xem đứng từ góc độ nào mà nhìn nhận. Chuyên gia bệnh lý học nhìn kẻ điên ai nấy đều thấy rất thú vị."
Giọng điệu của lão Mai có gì đó sai sai, tôi nghe mà nhận ra ngay. Suy nghĩ một lát, tôi hỏi anh ta: "Lão Mai, tiến sĩ đắc tội gì với cậu à? Tôi biết từ trước đến nay cậu vẫn luôn không kính trọng anh ta, thế nhưng —"
Anh ta cười. "Cậu đúng là cái đồ nhiều chuyện! Dạo này quả thực có hơi chán ngấy anh ta rồi. Hết ngày này qua tháng nọ phụ nữ, phụ nữ, phụ nữ, ai mà thèm nghe mãi cơ chứ!"
"Đây chắc chắn không phải là nguyên nhân chính," tôi lại bồi thêm một câu. Tôi thừa hiểu tính cách của lão Mai: anh ta không dễ dàng khâm phục ai; thế nhưng ai mà thực sự đắc tội với anh ta, thì anh ta cũng chẳng dễ dàng gì mà đem ra bàn luận với người khác. Vốn dĩ trước đây anh ta không kính trọng tiến sĩ, chẳng có hàm ý gì mấy, cho nên ngược lại còn sẵn lòng thoải mái bàn tán; thế nhưng vào lúc này, tiến sĩ chắc chắn đã thực sự đắc tội với anh ta rồi, cho nên anh ta mới không muốn nói nữa. Tuy nhiên, bị tôi gặng hỏi thế này, anh ta cũng hết cách. "Nói cho cậu biết nhé," anh ta miễn cưỡng cười một tiếng: "Có một hôm, tiến sĩ hỏi tôi, 'Mây tiên sinh, anh cũng là giáo sư á?' Thế là tôi đáp, trường mời tôi như thế, tôi cũng hết cách. Thế nhưng, anh ta lại bảo, 'Anh có phải là tiến sĩ Mỹ đâu cơ chứ?' Tôi liền đáp, 'Tôi không phải đấy; tiến sĩ Mỹ thì đáng mấy xu một nhúm?' Tôi hỏi vặn lại anh ta. Anh ta chẳng nói gì sất, thế nhưng sắc mặt tái xanh cắt không còn giọt máu. Chuyện này vẫn chưa là gì, bắt đầu từ ngày hôm đó, anh ta cứ như khắc ghi tôi vào sổ thù vặt vậy. Anh ta thậm chí còn viết thư chất vấn hiệu trưởng: 'Mây tiên sinh không có học vị tiến sĩ, sao lại có thể nhận mức lương ngang bằng với người có học vị tiến sĩ — lại còn là tiến sĩ Mỹ — chứ?' Tôi cũng chẳng biết anh ta thám thính ra con số tiền lương của tôi từ xó xỉnh nào nữa."
"Hiệu trưởng cũng tệ thật, đáng lẽ không nên để cậu nhìn thấy bức thư đó."
"Hiệu trưởng nào mà ngốc đến thế; tiến sĩ cũng gửi cho tôi một bản y hệt bức thư đó, không ký tên. Anh ta có lẽ khinh chẳng thèm đứng chung hàng ngũ với tôi."
Lão Mai cười càng thêm phần không tự nhiên. Người trẻ tuổi ai nấy đều cao ngạo mà.
"Hừ, chuyện này phỏm chừng chính là lý do khiến anh ta đòi tăng lương ấy chứ!" Tôi đoán mò như thế.
"Chịu thôi. Tụi mình đổi đề tài khác đi được không?"
Từ biệt lão Mai, tôi dự định trước khi nghỉ hè ít nhất phải gặp tiến sĩ một lần, may ra có thể dò la được chút tin tức gì đó. Thật trùng hợp, tôi đã chạm mặt anh ta trên phố. Anh ta bước đi rất vội. Lông mày nhíu chặt, khuôn mặt trũng xuống trông như chiếc thìa múc canh. Trông chẳng giống đang đi đường chút nào, anh ta có vẻ như muốn trút hết một bụng oán hận ra ngoài.
"Đi đâu đấy, tiến sĩ?" Tôi gọi giật anh ta lại.
"Ra bưu điện," anh ta nói, móc khăn tay ra — không phải chiếc khăn nhét trong túi ngực — lau mồ hôi.
"Sắp nghỉ hè rồi, định đi đâu nghỉ ngơi thế?"
"Thật đấy chứ! Nghe nói Thanh Đảo rất đẹp, giống như nước ngoài vậy. Có lẽ sẽ ra đó chơi. Thế nhưng —"
Tôi thừa biết anh ta định nói gì, cho nên chưa đợi cái vế sau của chữ "Thế nhưng" kịp thốt ra, tôi đã hỏi tiếp: "Sau kỳ nghỉ hè còn quay lại đây chứ?"
"Chưa chắc." Có lẽ vì tôi hỏi quá dồn dập, thế nên anh ta vô tình lỡ lời: chữ "Chưa chắc" đương nhiên ẩn chứa ý nghĩa không quay lại. Anh ta lập tức nhận ra điều này, bèn đổi giọng: "Chưa chắc đã đi Thanh Đảo." Giả vờ như không nghe thấy câu hỏi của tôi. "Nhất định sẽ đến Thượng Hải. Thỏa thích xem mấy trận cho đã đời; làm việc ở phương Bắc, sự hy sinh lớn quá lớn rồi, chẳng có phim nào hay để xem cả! Lát nữa ghé trường chơi nhé, đỡ buồn chán!" Lời còn chưa dứt, anh ta đã chuồn thẳng, vừa bước một bước là đã lộ rõ xu hướng muốn chạy nước rút.
Tôi không biết câu "đỡ buồn chán" đó của anh ta là ám chỉ ai nữa. Còn chuyện đi hay ở của anh ta, đành phải đợi sau kỳ nghỉ hè rồi mới tính tiếp.
Vừa thi xong là tiến sĩ đã chuồn mất tiêu, thế nhưng lại không mang theo tất cả đồ đạc. Theo phỏng đoán của lão Mai: tiến sĩ chắc chắn là đi nơi khác tìm việc làm, nếu thành công thì sẽ dùng tinh thần Trung Quốc trơ trẽn không thèm quay về nữa, mặc cho hợp đồng ký kết là mấy năm. Còn nếu không tìm được việc thì sẽ quay về, thể hiện tinh thần Mỹ của mình. Sự việc có vẻ rất trùng khớp với phỏng đoán này: tiến sĩ đã lĩnh trước tiền lương ba tháng. Dù chúng ta không muốn suy đoán con người theo chiều hướng xấu, thế nhưng hành động của anh ta quả thực khiến người ta không thể hoàn toàn suy diễn theo chiều hướng tốt đẹp được. Cầm tiền trong tay dẫu sao cũng chắc chắn hơn đôi chút, anh ta chỉ tin tưởng mỗi bản thân mình, bởi vì anh ta luôn khiến người khác phải mất niềm tin.
Qua kỳ nghỉ hè, tôi lại đến dạy thay cho lão Mai. Lần xin nghỉ này, có lẽ ngay cả bản thân lão Mai cũng chẳng nắm rõ nguyên nhân, bởi vì anh ta có nói với tôi đâu cơ chứ. May là anh ta chắc chắn có một chân thế thân là tôi đây, nên có nguyên nhân hay không cũng chẳng ảnh hưởng gì mấy.
Mao tiến sĩ đã quay về.
Ai nấy đều cảm thấy màn quay về thế này thật khó ngửi, trừ bản thân tiến sĩ ra. Anh ta rất vui vẻ. Giả như nỗi u sầu của anh ta không khiến người ta thấy đồng tình, thì nụ cười trên khuôn mặt anh ta trông lại có vẻ hơi thừa thãi. Anh ta định dùng nụ cười để biểu thị niềm vui trong lòng, nhưng ngặt nỗi gương mặt ấy lại chẳng chịu hợp tác. Cứ hễ há miệng ra là anh ta trông giống như đang ngáp ngủ, cho đến khi tôi nhìn rõ trong mắt anh ta không có nước mắt, mới sực tỉnh ngộ; hóa ra anh ta đang cười đấy chứ. Nụ cười kiểu này, cười hay không cười cũng chẳng có gì to tát. Anh ta cứ cười miết thế, làm tôi nổi cả da gà da cóc.
"Đi Thanh Đảo đấy à?" Tôi chào anh ta. Anh ta đang đứng ngay trước cửa.
"Không. Thanh Đảo không có sinh khí, thật đấy chứ!" Anh ta cười.
"Ái chà?"
"Vào đây, cho cậu xem bảo bối này!"
Tôi, cái đồ ngốc nghếch, cứ thế đi theo anh ta vào trong.
Trong phòng vẫn y như trước, chỉ có điều trên giường mọc thêm một chiếc màn tuyn. Anh ta vươn tay lấy một thứ từ trong màn ra, giấu bụm ở sau lưng: "Đoán xem!"
Tôi chẳng có hứng thú này.
"Cậu nói xem, phụ nữ phương Nam hay phụ nữ phương Bắc thì tốt hơn?" Tay anh ta vẫn giấu ở sau lưng.
Tôi đời nào thèm trả lời câu hỏi kiểu này.
Thấy tôi chẳng hứng thú trả lời, anh ta bèn đưa tay ra trước, chìa cho tôi xem một tấm ảnh. Rồi đứng sát vai chen chúc với tôi, những nếp nhăn trên mặt cứ như sắp lan sang cả mặt tôi đến nơi; chẳng nói gì sất; chẳng biết cái miệng của anh ta bị làm sao nữa, cứ chít chít phát ra tiếng động.
Ảnh của một người phụ nữ. Dùng ảnh chụp để phán định nhan sắc của một con người là điều dễ bị lừa gạt nhất, tôi không muốn bàn xem người phụ nữ này trông ra sao. Căn cứ vào những gì mà nó cho tôi thấy, thì chẳng qua cũng chỉ là tuổi đời còn trẻ, mái tóc uốn lượn phức tạp rườm rà, khuôn mặt nhỏ nhắn, cằm tròn, đôi mắt to. Nói chung là không đến nỗi nào.
"Đính hôn rồi hả tiến sĩ?" Tôi cười hỏi.
Tiến sĩ cười đến mức lông mày và đôi mắt chẳng còn rõ phương nào nữa, thế nhưng lại không phát ra tiếng động.
Tôi lại nhìn tấm ảnh thêm lần nữa, trong lòng không kìm được mà cảm thấy xót xa thay. Đương nhiên, tôi không thể thay cô ấy định đoạt bất cứ điều gì; chỉ là, nếu tôi là một người phụ nữ... "Sự hy sinh lớn quá lớn rồi!" Mãi khó khăn lắm tiến sĩ mới thốt nên lời: "Thế nhưng rất đáng, thật đấy chứ! Phụ nữ bây giờ tinh ranh biết bao nhiêu, mới hai mươi mốt tuổi, chuyện gì cũng biết, cứ như từng du học ở Mỹ về vậy! Lần đầu tiên chúng tôi xem phim xong, dù cô ấy có nói thế nào đi chăng nữa thì cũng nhất quyết đòi về nhà cho bằng được, tinh ranh chưa chứ! Lần xem phim thứ hai, vẫn không cho tôi nắm tay, tinh ranh làm sao! Vé xem phim đều một tay tôi bao tất! Tận đến buổi đi xem phim cuối cùng mới chuẩn y cho tôi hôn một cái, thật đấy chứ! Tiêu bao nhiêu tiền cũng đáng, chẳng còn thì giờ để tiêu nữa; lúc tôi sắp sửa lên đường, cô ấy còn ra tận nhà ga tiễn tôi, mua cả trái cây cho tôi nữa chứ! Tiêu chút tiền, rất đáng, cô ấy mãi mãi là của tôi; dắt gái lầu xanh thì không được đâu nhé, tiêu bao nhiêu tiền cũng vứt, hơn nữa lại còn nguy hiểm nữa chứ! Từ hôm nay trở đi, tôi phải tiết kiệm tiền thôi."
Tôi chen vào một câu: "Từ trước tới nay cậu tiêu tiền cũng coi là nhiều lắm cơ mà?"
"Ái chà chà!" Đôi mắt nằm trên chiếc giỏ nén bạc vậy mà lại trợn trừng lên. "Sao lại không tốn kém cơ chứ! Một con người, ăn uống, giặt giũ. Khoản nào mà chẳng tốn kém! Hai người thì cũng chỉ tốn ngần ấy tiền thôi, cơm tự nấu, quần áo tự giặt. Vợ chồng tất yếu phải hỗ trợ lẫn nhau chứ lị."
"Vậy thì, việc gì phải keo kiệt tằn tiện quá mức thế?"
"Giường lò xo là phải có chứ? Bồn tắm là phải có chứ? Sô-pha là phải có chứ? Đàn dương cầm là phải có chứ? Kết hôn là phải tốn tiền chứ? Tuần trăng mật là phải tốn tiền chứ? Gia đình thì phải ra cái chất gia đình chứ lị!" Anh ta ngẫm nghĩ: "Kết hôn mời mục sư cũng phải tặng tiền nữa đấy!"
"Mời mục sư làm quái gì?"
"Trang trọng chứ; người có thể diện ở Mỹ ai người ta cũng mời mục sư làm chứng hôn cả, thật đấy chứ!" Anh ta lại trầm ngâm: Chi phí đi lại! Cô ấy ở Thượng Hải; hai người từ Thượng Hải đến đây ngồi toa hạng nhì! Trung Quốc đúng là hết thuốc chữa, toa hạng ba thì không tài nào mà ngồi nổi! Cậu tính xem tổng cộng tốn hết bao nhiêu tiền? Cậu tính thử xem nào!" Miệng anh ta lầm bầm, ngón tay cũng khẽ bấm bấm, rõ ràng là đang tính toán khoản tiền này đây. Đại khái là nhất thời tính không ra, anh ta nhíu mày. Ngay sau đó lại mỉm cười: "Bao nhiêu tiền cũng phải tiêu thôi! Giả như cậu mua một viên kim cương trị giá năm nghìn đồng, chẳng phải là để đeo cho người ta ngắm đó sao? Một mỹ nhân phương Nam, đến phương Bắc, là của tôi, chẳng lẽ lại không vẻ vang hơn chút ít hay sao? Thật đấy chứ, cô ấy là người phụ nữ đẹp nhất Thượng Hải; thế này chẳng lẽ vẫn chưa đáng để hy sinh ư? Làm người thì kiểu gì chẳng phải hy sinh!"
Từ đầu đến cuối tôi vẫn chẳng hiểu thế nào là hy sinh.
Dạy thay cho lão Mai hơn một tháng trời, bên tai tôi suốt ngày ong ong lên nào là Thượng Hải, kết hôn, hy sinh, vinh quang, giường lò xo... Thỉnh thoảng lúc soạn giáo án tôi cũng vô tình lồng mấy thứ này vào trong đó, để rồi lại phải sửa lại từ đầu; anh ta đã làm tôi lú lẫn cả rồi. Tôi thực sự mong sao lão Mai sớm ngày trở về, để tôi được đến đó thanh tịnh vài ngày cho rồi. Quan sát bản chất con người là một việc thú vị, thế nhưng con người mà cứ dính dấp như bánh trôi nước, dính chặt cả tâm trí tôi lại, thì cũng có lúc tôi không tài nào chịu thấu.
Lão Mai còn năm sáu ngày nữa là về. Đúng vào lúc này, tiến sĩ lại giở ra ngón nghề mới. Anh ta cứ như một bài văn giàu kỹ thuật, đang lúc khiến người ta sinh ngấy đến nơi, thì lại chêm vào vài câu hoa mỹ.
Cơn phấn khích của anh ta đã qua đi. Ngoại trừ giờ lên lớp ra, lúc nào anh ta cũng ở trong phòng lạch cạch gõ máy đánh chữ. Lạch cạch một hồi, cửa mở ra, luồn sát chân tường, như một chú cá nhỏ, anh ta đi xuống lầu để gửi thư. Đi thẳng ra, đi thẳng về; bước đi trong phòng nện cộp cộp. Vừa đi vừa thở dài, âm thanh rất to, tựa như muốn làm sập cả cái nhà lầu này xuống để chết chung cho rồi. Sau khi thở dài xong, anh ta tìm sang phòng tôi, trên mặt mang theo chút nụ cười nhợt nhạt đến cực điểm. "Phù!" Vừa bước chân vào cửa là anh ta thổi ra một hơi trước, cứ như trong phòng toàn là bụi bặm không bằng. Sau đó: "Các cậu thật hạnh phúc biết bao, chẳng có chuyện gì phải đau lòng cả!"
Lời nói của anh ta lúc nào cũng mang một phong cách độc đáo thế đấy, khiến người ta chẳng có cách nào đáp lời. May là anh ta sẽ tự động giải thích: "Không thể sống nổi nữa rồi, thật đấy chứ! Khóc lóc cũng vô ích, thời gian nào có vội vàng gì cho cam! Chỉ hận không thể bay ngay đến Thượng Hải!"
"Một ngày viết mấy bức thư thế?" Tôi tiện miệng hỏi một câu.
"Có viết một trăm bức thì cũng vô ích thôi! Tôi đã nói với cô ấy rồi, tôi muốn tự tử! Sống thế này thì đâu phải là cuộc sống, không phải!" Tiến sĩ liên tục lắc đầu.
"Cũng may là chưa đầy ba tháng nữa là đến kỳ nghỉ đông rồi." Tôi an ủi anh ta, "Chẳng phải là kết hôn vào dịp nghỉ đông sao?"
Anh ta không đáp lời, cứ đi lại trong phòng. Hồi lâu sau: "Cho dù ngày mai có kết hôn đi nữa, thì hôm nay vẫn cứ là ngày đau khổ!"
Tôi đang định tìm câu gì đó để nói, thì anh ta bỗng như quên mất điều gì quan trọng lắm, phóng vụt ra ngoài như một tia chớp. Vừa bước chân vào phòng anh ta, lạch cạch, lạch cạch, lạch, tiếng máy đánh chữ lại vang lên.
Lão Mai đã trở về. Cho đến trước kỳ nghỉ đông tôi vẫn không tìm gặp anh ta lần nào. Sau năm mới, anh ta chuyển cho tôi một tấm thiệp mừng. In bằng tiếng Anh. Tôi cảm thấy rất mừng thay cho Mao tiến sĩ, mục đích đã đạt được, sau này rốt cuộc cũng nên nỗ lực ở các phương diện khác trong cuộc sống rồi chứ.
Được hai ba tuần sau kỳ nghỉ đông, tôi sang tìm lão Mai. Trò chuyện vài câu thì lại chuyển chủ đề sang Mao tiến sĩ.
"Tiến sĩ dạo này thế nào rồi?" Tôi hỏi, "Đã nhìn thấy vợ tiến sĩ lần nào chưa?"
"Chẳng ai nhìn thấy cô ấy cả; ngoài giờ lên lớp ra thì anh ta không thèm bén mảng ra ngoài, đến cả họp giáo vụ cũng vắng mặt."
"Hay là tụi mình sang thăm xem sao?"
"Lão Mai lắc đầu: "Người ta có tiếp đâu, trong số các đồng nghiệp cũng có người vấp phải thiết bản (bị từ chối phũ phàng) rồi đấy."
Chuyện này đã khơi gợi sự tò mò của tôi. Không báo cho lão Mai biết, tôi quyết định tự mình đi thám hiểm.
Mao tiến sĩ ở trong một dãy năm gian nhà trệt nhỏ, tường viện là hàng thông rậm rạp thấp lè tè. Từ đằng xa, tôi nhìn thấy trong sân có một người phụ nữ đang đứng, vóc dáng mảnh khảnh, mặc áo bào đen, gương mặt hướng về phía ánh nắng. Cô ấy đứng bất động, hai tay buông thõng xuống, ngay cả mái tóc bù xù cũng như được khảm vào bầu trời mùa đông lạnh lẽo quang đãng. Tôi bước đi thật chậm, cô ấy vẫn đứng im không nhúc nhích. Cổng sân là hai gốc thông tương đối cao, kẹp lấy một chiếc giàn che màu xanh lục. Tôi bước đến trước cánh cửa nhỏ này, giáp mặt đối đầu với cô ấy. Cô ấy như giật mình hoảng hốt, liếc nhìn tôi một cái, rồi vội vàng quay người bước vào trong. Trong khoảng thời gian cực kỳ ngắn ngủi ấy, tôi đã thu về một ấn tượng cực kỳ rõ nét: sắc mặt cô ấy xanh xao tái nhợt, đôi mắt to trũng sâu ngập tràn vẻ u sầu như một chú cừu lạc đường, mái tóc rất nhiều và rất đen, quyện vào với chiếc áo bào đen dài phía dưới tạo thành một đoạn bi ai chất chứa. Cô ấy bước đi cực kỳ nhẹ nhàng, tựa như đem toàn bộ một khoảng ánh nắng bỏ lại đột ngột ở ngoài căn phòng. Tôi không gọi cửa, cứ thế lững thững bước quay về. Trong lòng tôi chợt lạnh ngắt đi một nhịp, rồi cảm thấy hoang mang lạc lõng không sao tả xiết. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ mãi người phụ nữ áo đen ấy.
Có lẽ đa số đàn ông đều đặc biệt biểu lộ sự hiệp nghĩa đối với phái nữ. Tôi suýt chút nữa đã biến thành thám tử bất đắc dĩ của cô ấy rồi. Không biết tiến sĩ có thường xuyên đưa cô ấy ra ngoài chơi không, ví dụ như đi xem phim chẳng hạn? Giường của anh ta có phải là giường lò xo không? Bồn tắm đâu? Sô-pha đâu? Mỗi khi anh ta tán gẫu những chuyện này với tôi, tôi đều cảm thấy anh ta chẳng có chút nam tính nào cả. Thế nhưng kể từ sau khi nhìn thấy cô ấy, những chuyện nhàm chán này lại chiếm một vị trí quan trọng trong lòng tôi; đương nhiên, giá trị của những món đồ này đều là do cô ấy mang lại. Tôi tìm mọi ngóc ngách để dò la, thậm chí còn hối lộ cả người hầu nhà họ Mao — họ thuê một người nữ bộc. Những gì tôi dò la được là bọn họ chưa từng ra ngoài lần nào, cũng chẳng có giường lò xo hay sô-pha gì sất. Bọn họ từng ăn thịt gà một lần, ngày nào cũng chưa đến chín giờ tối là đã đi ngủ...
Tôi dường như đã lờ mờ hiểu thêm về Mao tiến sĩ. Tất cả những gì phát ra từ miệng anh ta — ngoại trừ việc anh ta thực sự cần một người phụ nữ — đều là những thứ mà anh ta cho là mình không tài nào với tới được; thế nên nguyên nhân của việc không với tới được chính là vì anh ta tiếc tiền. Anh ta mơ mộng muốn làm người Mỹ; thế nhưng hễ đụng đến tiền nong, anh ta lại đem cái tư tưởng chồng là chúa tùng vợ vốn có của Trung Quốc ra áp dụng. Anh ta là một con khỉ vừa ích kỷ vừa thích bắt chước. Giả sử như anh ta chưa từng sang Mỹ, chắc chắn anh ta sẽ không thành ra thế này, chí ít thì trong tình người cũng sẽ mang theo chút hơi hướng Trung Quốc. Anh ta từng sang Mỹ, nên cảm thấy bản thân mình vì Trung Quốc mà làm một công dân thì thật là oan ức biết bao. Anh ta có thể dựa vào sự tiện lợi của bản thân, dưới sự trang hoàng của cái gọi là tinh thần Mỹ, mà làm ra đủ mọi chuyện. Hết thảy chuyện kết hôn, đại khái cũng chỉ có nghĩa là đi ngủ sớm mà thôi.
Tôi không dám đem chuyện này ra bàn với lão Mai, sợ anh ta cười nhạo mình; nói thật lòng nhé, tôi thực sự cảm thấy bất bình thay cho người phụ nữ áo đen ấy. Thế nhưng, tôi không dám nói với anh ta; sự tưởng tượng của lão Mai vốn dĩ không dễ gì hướng về sự đôn hậu cho được.
Đến kỳ nghỉ xuân, từ chỗ lão Mai tôi nghe được tin tức của rất nhiều người: có người lên núi chơi, có người đi dạo chỗ nọ chỗ kia, duy chỉ có tin tức về vợ chồng tiến sĩ là tôi chẳng nghe được gì. Nhiều người trong trường đến thế, vậy mà dường như chẳng ai thèm chú ý đến bọn họ cả — theo lý mà nói, vợ chồng mới cưới là những người được chú ý nhiều nhất cơ mà.
Tôi quyết định sang thăm bọn họ.
Những rặng liễu rủ trong khuôn viên trường đã xanh mướt ra dáng lắm rồi. Hoa đinh hương thì vừa mới hé lộ sắc màu. Các giáo viên, có người không đi du lịch, hầu như ai nấy đều đang trồng hoa trong sân. Đến gần khu nhà của tiến sĩ, anh ta đang đứng thẫn thờ trong sân. Anh ta vẫn mặc âu phục vũ trang toàn diện, cho dù đang là trong kỳ nghỉ. Nơi ánh nắng khó rọi tới, vẫn chính là phần giữa khuôn mặt anh ta. Cách bức tường rào bằng thông, tôi cất tiếng chào anh ta: "Không đi nơi nào khác chơi sao, tiến sĩ?"
"Đâu đâu cũng không bằng ở đây," ánh mắt anh ta liếc xéo ra xa xa một cái.
"Người Mỹ chẳng phải rất coi trọng chuyện du lịch hay sao?" Tôi vừa nói vừa sấn sổ tiến đến gần cổng.
"Anh ta không đáp lời tôi. Nhìn thấy tôi, anh ta cứ lùi dứt về phía sau, biểu lộ rõ vẻ không chào đón tôi bước vào trong. Tôi da mặt dày, cứ thế xông tới. Anh ta lùi đến tận cửa phòng, tôi cũng cách đó chẳng xa là mấy. Nụ cười trên mặt anh ta cứng đờ vô cùng gượng gạo, hàm răng cắn chặt lại hai cái, anh ta cất lời: "Cô ấy bị ốm rồi, hôm khác lại tiếp đón cậu nhé."
"Được thôi," tôi cũng cười cười.
"Hôm khác đến nhé —" Anh ta chưa nói hết nửa câu sau đã lủi thủi bước vào trong.
Tôi bước ra khỏi cổng, mùa xuân trong khuôn viên trường tựa như bỗng chốc bỏ trốn mất tăm. Tôi cảm thấy vô cùng bực bội khó chịu.
Hơn chục ngày sau đó, tôi gửi thư cho tiến sĩ, mời vợ chồng anh ta đến ăn bữa cơm. Tôi tính toán rằng có lẽ họ sẽ đến; anh ta không kết bạn, chẳng lẽ cô ấy cũng muốn mãi mãi bị giam cầm trong nhà hay sao?
Đến hẹn lại lên, tiến sĩ một mình lủi thủi đến dự. Khóe mắt anh ta đỏ hoe, trông như vừa mới dụi mắt suốt buổi. Phần giữa khuôn mặt càng hiện lên vẻ trũng sâu đặc biệt, gân trên trán giật liên hồi.
"Sao thế, tiến sĩ?" Cũng may là tôi không mời người khác, vừa vặn có thể trò chuyện với anh ta.
"Phụ nữ, phụ nữ đều là đồ xấu xa! Đều chẳng hiểu chuyện gì cả! Đều đáng chết cả!"
"Cãi nhau với vợ à?" Tôi hỏi.
"Kết hôn là một sự hy sinh, thật đấy chứ! Cậu đối xử với cô ấy tốt tận mây xanh, cô ấy cũng chẳng hiểu, chẳng hiểu gì cả!" Nước mắt tiến sĩ tuôn rơi.
"Rốt cuộc là đã xảy ra chuyện gì?"
Tiến sĩ sụt sịt hồi lâu, mới thốt ra được ba chữ: "Cô ấy trốn mất rồi!" Anh ta úp trán vào lòng bàn tay, òa khóc.
Tôi không hề có ý định an ủi anh ta. Bảo tôi cười trên nỗi đau của người khác cũng được, tôi quả thực rất vui mừng, mừng thay cho cô ấy.
Hồi lâu sau, tiến sĩ ngẩng đầu lên, chẳng kịp lau nước mắt, nhìn tôi nói: "Sự hy sinh lớn quá lớn rồi! Bảo tôi đây, thật đấy chứ! Sau này còn mặt mũi nào gặp lại ai nữa đây?! Tôi là tiến sĩ Harvard, tôi là giáo sư đại học! Cô ấy mảy may không thèm nghĩ cho tôi! Phụ nữ đúng là!"
"Tại sao cô ấy lại bỏ đi chứ?" Tôi giả vờ nhíu mày.
"Không biết." Tiến sĩ hắt hơi sổ mũi một bận. "Phàm là những gì tôi cho là đúng đắn, nên làm, tôi đều làm cả."
"Ví dụ như?"
"Gửi tiết kiệm, mua bảo hiểm, tan học là về nhà bầu bạn với cô ấy, đi ngủ sớm, nhiều lắm, nhiều lắm! Những gì tôi nhìn thấy, tôi đều làm hết; thế mà cô ấy không hiểu, cô ấy không biết thưởng thức! Cứ hễ đến giờ lên lớp là tôi nhất định phải hôn một cái, còn muốn thế nào nữa chứ? Cậu nói xem!"
Tôi chẳng có gì để nói, anh ta lại tự tiếp lời. Anh ta thực sự đang bức bối tột cùng, ở trường chẳng có nổi một người bạn.
– Phụ nữ chẳng hiểu gì về đàn ông cả! Đính hôn, kết hôn, đã tốn biết bao nhiêu tiền, chẳng lẽ cô ta không biết sao? Kết hôn là cả nam và nữ đều phải hy sinh. Tôi đã hy sinh nhiều như thế, cô ta hy sinh cái gì? Cho đến tận bây giờ, bỏ trốn, bỏ trốn mất rồi! – Tiến sĩ chồm dậy, tay đút túi quần, lông mày cau lại: – Bỏ trốn!
– Phải làm sao đây? – Tôi tiện miệng hỏi một câu.
– Không có phụ nữ là tôi không sống nổi! – Anh ta chẳng nhìn tôi, dán mắt vào cà vạt của mình. – Sống sao nổi!
– Đi tìm cô ấy chứ?
– Tất nhiên! Cô ấy là của tôi! Chạy đến chân trời góc bể, mà không có tôi, cô ta chỉ là kẻ "vô tích sự"! Cô ta là của tôi, gia đình nhỏ đó là của tôi, cô ta nhất định phải đi theo tôi! – Anh ta lại ngồi xuống, dùng tay ôm trán.
– Lỡ cô ấy ly hôn với anh thì sao?
– Dựa vào đâu chứ? Chẳng lẽ cô ta không biết tôi yêu cô ấy sao? Không biết số tiền đó đều vì cô ta mà tiêu pha hay sao? Không còn chút lương tâm nào nữa à? Ly hôn á? Tôi chẳng có lỗi gì cả!
– Điều đó thì đúng. – Bản thân tôi thừa hiểu câu này có ý gì.
Anh ta ngẩng đầu nhìn tôi, cơn giận hình như vơi đi đôi chút, liếm liếm môi, thở dài:
– Thật đấy, tôi hễ thấy mặt cô ta hơi tái đi là hôm sau lại cho ăn thêm một quả trứng gà! Tôi đã tận tâm hết mức rồi! – Anh ta lại thôi không nói nữa, ngẩn ngơ nhìn mũi giày da.
– Anh có biết cô ấy đi đâu không?
Tiến sĩ lắc đầu. Ngồi một lát, anh ta muốn đi. Tôi giữ lại ăn cơm, anh ta lại lắc đầu:
– Tôi về đây, nhỡ đâu cô ấy lại về thì sao. Nếu là tôi, nhất định tôi sẽ về. Chắc là cô ấy sẽ về thôi. Tôi về xem thế nào. Tôi mãi mãi yêu cô ấy, mặc kệ cô ấy đối xử với tôi ra sao. – Nước mắt anh ta chực trào ra, gượng cười một tiếng, với lấy chiếc mũ rồi bước thẳng ra ngoài.
Đến lúc này, tôi đâm ra thương hại anh ta. Theo một nghĩa nào đó, anh ta quả thực là một kẻ hy sinh – nhưng không thể trách cô ta được.
Hai ngày sau, tôi sang tìm, anh ta không từ chối cho tôi vào.
Căn phòng được bài trí rất đơn giản, ngoài số đồ đạc vốn có của anh ta, chỉ kê thêm hai chiếc ghế mây, một chiếc bàn dài, trên bàn bày mấy cuốn sách ngoại văn. Đây vừa là phòng sách vừa là phòng khách; phía Tây có một cánh cửa nhỏ thông sang phòng bên, treo một tấm rèm vải hoa kiểu Tây. Các cửa sổ đều che rèm vải xanh, ánh sáng không được đầy đủ cho lắm. Trên sàn nhà trải một chiếc chiếu hoa dày. Mùi vị trong phòng rất giống một gia đình Nhật Bản đã Âu hóa, nhưng lại không có những món đồ trang trí nhỏ nhắn khéo léo ấy.
Tôi ngồi lên ghế mây, anh ta vẫn ngồi chiếc ghế bập bênh, mặt hướng về phía tấm rèm vải hoa. Hai chúng tôi đương nhiên chẳng có gì để trò chuyện ngoài những chuyện đó. Anh ta mở lời trước:
– Tôi nghĩ cô ấy sẽ quay về, thế mà đến nay vẫn bặt vô âm tín, thật là nhẫn tâm! – Nói đoạn, anh ta chợt đứng phắt dậy, như muốn chồm lên, nhưng rồi lại thất vọng thụp xuống. Hóa ra tấm rèm vải hoa kia vừa bị một cơn gió thổi lay động nhẹ.
Con người này đã nhiễm bệnh tâm thần mất rồi! Lòng tôi cảm thấy vô cùng buồn bã. Thế nhưng, tôi nghĩ lại, kết hôn mới hơn ba tháng mà cô ta đã bỏ trốn, chắc hẳn cô ta đã phải chịu đựng đến cùng cực; chắc hẳn cô ta cũng nhận ra con người này là kẻ không thể cứu vãn nổi. Cuộc sống ngục tù ba tháng hoàn toàn có thể khiến người ta liều lĩnh làm chuyện dại dột. Hơn nữa, đời sống vợ chồng đôi khi có thể khiến người ta ngột ngạt đến mức không chịu nổi dù chỉ một ngày – sự chán ghét sinh ra từ cuộc sống ấy còn đáng sợ hơn cả độc dược. Dựa vào sắc diện và thói quen đi ngủ sớm của tiến sĩ, tôi đã đoán được phần nào, và giờ thì tôi sắp được kiểm chứng chính từ miệng anh ta. Sau khi bàn qua một vài chuyện nghiêm túc với anh ta, tôi liền đổi chủ đề, chuyển sang những chuyện không tiện nói cho nhiều hơn hai người nghe. Anh ta cũng rất thích bàn về chuyện này, dù nó càng khiến anh ta đau lòng hơn.
Anh ta gọi loại chuyện này là "tình yêu". Anh ta rất "yêu" cô ta. Anh ta còn có một lý luận thế này: "Bởi vì chúng ta dùng đầu óc, cho nên chúng ta mới hiểu thế nào là 'yêu', hạng người hạ đẳng làm sao hiểu được!"
Tôi thầm nghĩ trong bụng: "Không thế thì sao cô ta lại bỏ trốn chứ!"
Anh ta kể cho tôi nghe rất nhiều kinh nghiệm kiểu này, nhưng kết cục lại càng khiến anh ta thêm đau khổ – không có phụ nữ là không sống nổi! Tôi sang chơi vài lần, dần dà cũng hiểu thêm về anh ta chút ít: Đối với phụ nữ, anh ta chỉ biết "yêu", còn chi phí kết hôn và sắm sửa gia đình chính là cái giá của "tình yêu". Nếu cái giá này nhẹ đi một chút, "tiến sĩ" sẽ tự bù đắp phần còn thiếu. "Một vị tiến sĩ Mỹ, anh biết đấy, rất có trọng lượng trong lòng phụ nữ cơ mà," anh ta nói, tiện thể bảo tôi: "Anh mà muốn tìm một người đàn ông/phụ nữ xinh đẹp, tốt nghiệp đại học, trẻ tuổi, phẩm hạnh đoan trang, thì trước hết hãy đi lấy bằng tiến sĩ đi, thật đấy!"
Sắc diện của anh ta mỗi ngày một kém đi. Càng ngày anh ta càng chú ý nhiều hơn đến tấm rèm vải hoa kia; đang nói chuyện dở, anh ta có thể bỗng nhiên đứng phắt dậy, bước tới xốc nó lên một cái. Rồi lại quay về, ngồi xuống, thẫn thờ chẳng nói năng gì suốt buổi. Gương mặt anh ta còn tối sầm hơn cả màu xanh của tấm rèm cửa.
Thế nhưng, dẫu miệng vẫn thường hay nhắc tới, rốt cuộc anh ta vẫn không chịu đi tìm cô ta. Tôi nghĩ cho dù anh ta sợ tốn kém mà không tìm được cô ta đi nữa, thì ít ra cũng nên đi lại một chuyến, hoặc xin nghỉ phép mấy ngày chứ. Tại sao anh ta không trốn đi vài ngày mà vẫn lên lớp bình thường, dẫu cho nước mắt lưng tròng? Mãi sau này tôi mới hiểu ra: Anh ta muốn mọi người đồng tình với mình, bởi vì luận điệu của anh ta là thế này: "Đã gả cho ai thì phải thuộc về kẻ đó, huống chi lại gả cho một vị tiến sĩ? Trốn chạy khỏi vòng tay của tiến sĩ đúng là mặt dày, không bằng cầm thú!" Anh ta không thể tự mình đuổi theo cô ta được. Nhưng anh ta cần cô ta, anh ta muốn "tình yêu". Anh ta mong cô ta quay về, vì anh ta không thể để mất trắng số tiền đã bỏ ra. Điểm này, lòng tự trọng và "tình yêu", sự hy sinh và nỗi nhục nhã đã đẩy anh ta vào thế tiến thoái lưỡng nan, khóc dở mếu dở, một ngày không biết xốc tấm rèm vải hoa ấy lên bao nhiêu lần. Anh ta thậm chí còn hối hận vì đã không lấy một người phụ nữ Mỹ, phụ nữ Trung Quốc đúng là không biết điều, không hiểu tinh thần Mỹ gì cả!
Hoa dâm bụt vừa nở thì cũng là lúc chuẩn bị nghỉ hè. Tiến sĩ Mao đã mấy ngày không bước chân ra khỏi phòng. Theo lời lão Mai kể, mấy hôm trước tiến sĩ vẫn lên lớp, nhưng hễ lên bục giảng là chỉ toàn kể chuyện của chính mình, thế nên nhà trường đành mời anh ta nghỉ ngơi vài hôm.
Tôi lại đến thăm, anh ta vẫn mặcâu phục ngồi trên ghế bập bênh, nhưng sắc mặt trông đã chẳng ra thể thống gì nữa, phần trũng nhất trên mặt đã lõm sâu xuống như một cái hố, đôi mắt lười cử động, thế mà anh ta vẫn ngồi lì ở đó. Tôi khuyên anh ta đến bệnh viện, anh ta lắc đầu:
– Cô ấy về là tôi khỏe ngay; cô ấy không về thì tôi biết làm sao được?
Anh ta rất kiên quyết, dường như tính mạng này không phải của riêng mình nữa.
– Hơn nữa, – anh ta thở hổn hển một hồi lâu mới thốt ra được câu – ngày nào tôi cũng uống canh thịt bò; không phải tôi muốn uống, mà là để đợi cô ấy; hy sinh đấy, cô ta bỏ đi rồi mà tôi vẫn phải hy sinh vì cô ấy!
Tôi thật sự chẳng biết nói gì hơn. Con người này quả thực sắp khiến người ta phải nể phục rồi. Ngồi ngẩn ngơ một lúc, đôi mắt anh ta bỗng sáng bừng lên, bấu chặt lấy tay vịn ghế, ưỡn ngực, nghiêng tai lắng nghe:
– Nghe này! Cô ấy về rồi kìa! Chính là cô ấy!
Anh ta muốn đứng bật dậy, nhưng chỉ khiến chiếc ghế chòng chành tới lui vài nhịp, anh ta không tài nào đứng lên nổi.
Bên ngoài chẳng có ai cả. Anh ta ngã gục xuống, nhắm nghiền mắt, miệng vẫn thiêm thiếp thở:
– Cô ấy... có lẽ... mai sẽ về. Cô ấy là... của... tôi!
Trong kỳ nghỉ hè, nhà trường đánh điện về gia đình anh ta, có người đến đón anh ta về quê. Kể từ đó, chẳng ai còn nhận được tin tức gì về anh ta nữa. Có người bảo, cho đến tận bây giờ anh ta vẫn đang ở trong nhà thương điên.