Bạn có thể e dè thám hiểm vùng bờ biển châu Phi tới phía Nam, nhưng đi vềphía Tây thì không có gì ngoài sự sợ hãi; những gì không được biết tới, không phải là “biển của chúng ta” mà là một Đại dương của những Bí ẩn, Mare Ignotum.

Carlos Fuentes

Tấm gương bị quên lãng

Mùa hè khi Jung qua đời, tôi đang chuẩn bị bước vào trường đại học. Đó là năm 1961. Con người bắt đầu thám hiểm vũ trụ, và cuộc chạy đua bắt đầu để xem ai sẽ là người đầu tiên đặt chân lên mặt trăng, người Mĩ hay người Nga. Mọi con mắt đều tập trung vào những nỗ lực to lớn trong việc thám hiểm không gian. Lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, con người đã thành công khi rời khỏi trái đất và bay đến những vì sao. Vào lúc đó, tôi còn chưa biết được rằng, thế kỉ của chúng tôi đã lưu những dấu mốc mang tính quyết định với những cuộc hành trình vào thế giới bên trong, những cuộc “thám hiểm” vĩ đại thế giới nội tâm của những người như Carl Jung, điều diễn ra nhiều thập kỉ trước sự kiện con tàu Sputnik và Apollo. Nếu như Glenn và Neil Armstrong mở ra cho chúng ta không gian bên ngoài với tư cách là những người thám hiểm vũ trụ, thì Jung chỉ báo cho chúng ta về không gian bên trong như một nhà thám hiểm dũng cảm và táo bạo vào những điều chưa được biết tới.

Jung ra đi yên bình trong ngôi nhà của ông ngay ngoại vi Zurich, trong một căn phòng nhìn ra một khu hồ tĩnh lặng ở phía tây. Hướng về phía nam, chúng ta có thể nhìn thấy dãy núi Alps. Trước ngày ông mất, ông bảo con trai giúp ông bước ra cửa sổ để nhìn lần cuối những ngọn núi thân yêu của mình. Ông đã dành cả đời khảo sát thế giới nội tâm và mô tả những gì ông phát hiện được ở đó trong các tác phẩm của mình. Một điều trùng hợp là năm Neil Armstrong đặt chân lên bề mặt của mặt trăng cũng là thời điểm tôi bắt đầu cuộc hành trình tới Zurich, Thụy Sĩ để học tập tại Viện Jung. Những gì tôi nói đến trọng cuốn sách này là sự tinh lọc của gần ba mươi năm nghiên cứu bản đồ tâm thần con người của Jung.

Mục tiêu của cuốn sách này là mô tả những phát hiện của Jung như ông đã trình bày trong những tác phẩm đã xuất bản của mình. Khám phá đầu tiên về Jung là một điều gì đó giống như lao xuống “Đại dương của những Bí ẩn” mà Fuentes viết trong tập mô tả của ông về những nhà thám hiểm đầu tiên đã phiêu lưu vượt qua Đại Tây Dương từ Tây Ban Nha. Chính với cảm giác hưng phấn này, nhưng cùng cả cảm giác sợ hãi nữa, mà người ta lao vào những miền xa xôi. Tôi nhớ đến những nỗ lực ban đầu của mình. Tôi đã bị cuốn hút bởi sự quá phấn khích về viễn cảnh, đến mức mà tôi đã phải lo lắng tìm kiếm lời khuyên của một số giáo sư đại học của mình. Tôi tự hỏi liệu điều này có “an toàn” hay không? Jung hấp dẫn đến mức đáng kinh ngạc. Liệu rồi tôi có bối rối, nhầm đường, và lạc lối? Thật may mắn cho tôi là những bậc thầy này đã bật đèn xanh và tôi bắt đầu hành trình của mình để rồi phát hiện được nhiều điều quý báu từ đó.

Cuộc hành trình lúc đầu của Jung thậm chí còn đáng sợ hơn. Thực sự ông không hề biết là mình sắp phát hiện được một kho báu hay sẽ trượt ra ngoại biên thế giới này đi vào không gian vũ tru. Vô thức thực sự là đại dương của những bí ẩn (Mare Ignotum) khi lần đầu tiên ông tự mình bước vào đó. Nhưng ông còn trẻ và can đảm, và ông quyết tâm tìm ra những phát hiện mới mẻ. Thế là ông đã tiến xa.

Jung thường tự xem mình như là một người tiên phong và người khảo sát vùng bí ẩn chưa được thám hiểm là tâm thần con người. Dường như ông có sẵn trong mình một tinh thần phiêu lưu mạo hiểm. Với ông - và cũng với cả chúng ta bây giờ nữa - tâm thần con người là một lĩnh vực rộng lớn mà vào thời của ông chưa được nghiên cứu nhiều. Nó là một bí ẩn thách thức người ưa mạo hiểm với một viễn cảnh về những khám phá phong phú, và làm kinh sợ người nhát gan với mối đe dọa bị mất trí. Với Jung, việc nghiên cứu tâm thần cũng trở thành một vấn đề có tầm quan trọng lớn về mặt lịch sử, vì như ông có lần đã nói, toàn bộ thế giới treo trên một sợi chỉ và sợi chỉ này là tâm thần con người. Điều quan trọng là tất cả chúng ta cần trở nên quen thuộc hơn với nó.

Dĩ nhiên, một câu hỏi lớn sẽ là: liệu tâm thần con người bao giờ có thể được nhận biết, lúc nào thì chiều sâu cũng như phạm vi rộng lớn của nó có thể được thăm dò và phác họa? Có lẽ một số những thành quả khoa học lớn lao còn lại của thế kỉ 19 đã khiến những nhà tiên phong của tâm lí học chiều sâu như Jung, Freud và Adler thực hiện những nỗ lực này và tin rằng họ có thể tìm hiểu được tâm thần con người vốn cực kì khó hiểu và khó mô tả. Nhưng khi bắt đầu xâm nhập vào đại dương bí ẩn thì Jung trở thành một Christopher Columbus của thế giới nội tâm. Thế kỉ 20 là thời đại của những khám phá quan trọng mang tính khoa học và những kì tích công nghệ về mọi mặt; nó cũng là thời đại của sự nội quan (sự suy ngẫm) sâu sắc và sự thăm dò tính chủ quan chung của con người, những điều này đã dẫn đến lĩnh vực được biết đến rộng rãi ngày nay là tâm lí học chiều sâu.

Có một cách để chúng ta thân thuộc với tâm thần là nghiên cứu những tấm bản đồ về nó đã được vẽ và trình bày sẵn bởi những nhà tiên phong vĩ đại này. Trong những công trình của họ, chúng ta có thể phát hiện ra nhiều điểm định hướng cho chính mình, và có lẽ chúng ta cũng sẽ bị kích thích để thực hiện những thăm dò sâu hơn và có được nhiều khám phá mới. Bản đồ của Jung về tâm thần mặc dù sơ bộ, có lẽ còn chưa được tinh luyện và còn bỏ ngỏ - bởi đó là toàn bộ những nỗ lực đầu tiên trong việc phác họa những địa hạt chưa được biết đến - nhưng có thể vẫn mang lại lợi ích to lớn giúp cho những người muốn tìm hiểu thế giới nội tâm, thế giới của tâm thần mà không hoàn toàn bị lạc lối.

Trong cuốn sách này, tôi xem xét Jung trong vai trò mà ông tự nhận: là người khảo sát và vẽ bản đồ; và tôi để hình ảnh này dẫn dắt mình trong việc giới thiệu lí thuyết của ông về tâm thần con người. Tâm thần là một thế giới, một lãnh thổ chưa được biết mà ông tìm hiểu; lí thuyết của ông là tấm bản đồ mà ông sáng tạo để truyền tải sự hiểu biết của mình về tâm thần. Do vậy, chính tấm bản đồ tâm hồn của Jung mà tôi cố gắng mô tả trong cuốn sách này sẽ dẫn các bạn - những độc giả của chúng tôi - đi vào và đi qua địa hạt những tác phẩm của ông. Để làm như vậy, tôi sẽ đưa ra tấm bản đồ chỉ dẫn về tấm bản đồ đó, với hi vọng nó sẽ hữu ích cho bạn trong những chuyến hành trình của chính các bạn sau này vào cuộc đời và tác phẩm của Jung.

Giống như những người vẽ bản đồ khác, Jung đã nghiên cứu những công cụ và bằng chứng sẵn có đối với ông vào thời của mình. Sinh năm 1875, ông hoàn tất tốt các nghiên cứu y khoa cơ bản tại Đại học Basel ở Thụy Sĩ vào năm 1900 và khóa đào tạo tâm thần học tại Bệnh viện tâm thần Burgholzli tại Zurich vào năm 1905. Sự gắn bó quan trọng của ông với Freud kéo dài từ 1907 đến 1913, sau đó ông dành nhiều năm cho việc tự phân tâm chiều sâu chính mình; và đến năm 1921, ông xuất hiện và giới thiệu cho thế giới lí thuyết tâm lí học đặc biệt của riêng mình - được gọi là tâm lí học phân tích - trong cuốn sách Các loại hình tâm lí1. Năm 1930, ở tuổi 55, ông đã hình thành nên hầu hết những đặc điểm căn bản của lí thuyết của mình dù vẫn chưa mô tả chi tiết một số vấn đề quan trọng. Những chi tiết này sẽ được Jung trình bày trong những năm sau năm 1930 và ngòi bút của ông vẫn tiếp tục tuôn chảy cho đến khi ông qua đời vào năm 1961.

Kế hoạch nghiên cứu tâm thần con người một cách khoa học được khởi đầu từ sớm trong thời thanh niên của Jung. Nghiên cứu chính thức đầu tiên của ông được mô tả trong luận án tiến sĩ, Về tâm lí học và bệnh học của các hiện tượng đượcgọi là huyền bí2.Tác phẩm này đưa ra một giải thích tâm lí về thế giới nội tâm của một người nữ có thiên bẩm mà bây giờ chúng ta biết là một người chị họ của ông, Helene Preiswerk. Khi còn ở tuổi thiếu niên, cô ta có một khả năng phi thường là hoạt động như một bà đồng để gọi hồn của người chết, những người qua lời cô ta sẽ nói ra bằng những lời nói và giọng quá khứ khá chính xác. Jung cảm thấy bị lôi cuốn, ông bắt đầu tìm hiểu và giải thích hiện tượng tâm lí khó hiểu này. Sau đó, ông sử dụng test liên tưởng từ để khám phá những đặc điểm bị che giấu của bức tranh tâm thần chưa được phân loại trước đó. Tất cả được công bố trong nhiều bài báo, mà hiện tại nằm ở Tập 2 của bộ tác phẩm Toàn tập. Ông gọi những đặc điểm mới phát hiện này của vô thức là các “phức cảm”, một thuật ngữ đã gắn bó và làm cho ông nổi tiếng. Sau đó, ông nghiên cứu hai vấn đề tâm thần nổi bật của thời bấy giờ là loạn tâm và tâm thần phân liệt, và xuất bản cuốn sách Tâm lí học chứng mất trí sớm3 rồi gửi cho Freud như một ví dụ về công trình của ông và như một gợi ý của ông về việc một số ý tưởng của Freud có thể áp dụng trong tâm thần học như thế nào (Freud là một bác sĩ thần kinh). Sau khi nhận được lời hồi âm nhiệt tình và nồng ấm từ Freud, Jung bắt đầu một quan hệ nghề nghiệp với Freud và nhanh chóng trở thành một người lãnh đạo của phong trào phân tâm học mới ra đời. Ở đó, ông bắt đầu nghiên cứu về những lĩnh vực khó hiểu của các trạng thái nhiễu tâm, và cuối cùng đi tới việc phát hiện ra những huyễn tưởng phổ biến, và những mẫu hành vi gần như không biến đổi (các cổ mẫu) ở một miền tâm thần chiều sâu mà ông gọi là “vô thức tập thể”. Việc mô tả và diễn giải chi tiết cổ mẫu và vô thức tập thể này trở thành đặc trưng của riêng các nghiên cứu của ông, một dấu hiệu tách bản đồ của ông khỏi những tấm bản đồ của tất cả những người khảo sát tâm thần chiều sâu khác, tức là vô thức.

Năm 1930 dường như đánh dấu sự chia tách cuộc đời nghề nghiệp của Jung thành hai giai đoạn: vào năm 1900, ông bắt đầu khóa đào tạo và nghiên cứu tâm thần học tại Bệnh viện Burgholzli, và vào năm 1961, ông qua đời khi đã là một ông già thông thái trong căn nhà ở Kusnacht bên bờ hồ Zurich. Hồi tưởng lại, chúng ta có thể thấy rằng ba mươi năm đầu của hoạt động nghề nghiệp của Jung mang tính sáng tạo sâu sắc. Trong những năm này, ông đã sáng tạo những yếu tố cơ bản của một lí thuyết tâm lí học đồ sộ cũng như đề cập đến những vấn đề chung cơ bản của thời đại. Ba mươi năm sau, dường như ông ít đưa ra các kiến tạo lí thuyết mới, nhưng số lượng sách và bài viết lại lớn hơn trước đó. Đó là những năm tháng làm sâu sắc và củng cố thêm những giả thuyết và trực giác mà ông có từ trước. Ông đã mở rộng các lí thuyết của mình hơn nữa, bao gồm các nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và tôn giáo; và tạo ra một mối liên quan quan trọng đối với khoa vật lí hiện đại. Hoạt động lâm sàng y học của Jung với những bệnh nhân tâm thần và những khách cần phân tâm chiếm nhiều thời gian và sức lực hơn trong nửa đầu cuộc đời nghề nghiệp của ông; nó giảm dần tới mức tối thiểu sau năm 1940, khi chiến tranh đã làm gián đoạn cuộc sống của người dân châu Âu nói chung, và chính Jung một thời gian ngắn sau đó cũng phải chịu đựng một cơn đau tim kịch phát.

Việc nghiên cứu của Jung về tâm thần cũng mang đậm tính cá nhân. Sự khảo sát tâm thần vô thức của ông không chỉ được tiến hành ở các bệnh nhân và những chủ thể thực nghiệm. Ông cũng tự tiến hành phân tâm bản thân mình. Trên thực tế, trong một thời gian ông chính là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của mình. Bằng việc quan sát kĩ những giấc mơ của mình và phát triển kĩ thuật tưởng tượng tích cực, ông tìm ra một con đường xâm nhập sâu hơn vào những miền bí ẩn của thế giới nội tâm chính mình. Để hiểu các bệnh nhân và cả chính mình, ông phát triển một phương pháp diễn giải dựa vào những nghiên cứu so sánh trong nền văn hóa nhân loại, trong huyền thoại và tôn giáo; có thể nói, ông đã sử dụng bất kì và mọi chất liệu trong lịch sử thế giới có mối liên quan với các quá trình tâm thần. Phương pháp này được ông gọi là “sự phóng đại”.

Nhiều nguồn gốc và manh mối trong tư tưởng của Jung vẫn chưa được hiểu rõ về chi tiết. Trong các tác phẩm của mình, ông đã ghi nhận công lao của nhiều nhà tư tưởng trước đó, trong số đó có Goethe, Kant, Schopenhauer, Carus, Hartmann, và Nietzsche; và quan trọng nhất là ông xếp chính mình vào dòng những người Ngộ đạo (gnostic) cổ đại cũng như các nhà giả kim thuật trung cổ. Nhà triết học hàng đầu với ông là Kant. Ảnh hưởng của phép biện chứng của Hegel cũng rõ ràng trong kiến tạo lí thuyết của ông. Và Freud cũng để lại một dấu ấn quan trọng. Ta có thể thấy, một mặt tư tưởng của Jung có sự phát triển và mở rộng qua các chặng thời gian, nhưng mặt khác, tính liên tục vẫn hết sức rõ rệt trong định hướng học thuật của ông. Một số độc giả nhận thấy hạt nhân trong nhiều lí thuyết tâm lí sau này của Jung đã được thể hiện rõ trong một số những bài viết mà ông đã trình bày từ thời sinh viên, và chúng được xuất bản với tên gọi Những bài giảng Zofingia. Chúng được viết trước năm 1900 khi ông vẫn còn là một sinh viên của Đại học Basel. Nhà sử học Henri Ellenberger còn tiến xa hơn nữa khi khẳng định rằng “cơ sở của tâm lí học phân tích của Jung được Tìm thấy từ những buổi thảo luận của ông tại Hội sinh viên Zofingia và trong thực nghiệm của ông với cô em họ - bà đồng Helene Preiswerk”4. Những bài giảng Zofingia thể hiện những cuộc đầu tranh ban đầu của Jung trước những vấn đề đã chiếm lĩnh tâm trí ông trong suốt cả cuộc đời sau này, chẳng hạn như vấn đề đưa tôn giáo và kinh nghiệm thần bí vào việc khảo sát khoa học và thực nghiệm. Ngay từ khi còn trẻ, Jung đã luận chứng rằng những chủ đề như vậy cần phải được nghiên cứu thực nghiệm và tiếp cận bằng một đầu óc khoáng đạt. Việc ông gặp William James năm 1909 tại Đại học Clark đánh dấu một thời điểm quan trọng vì James cũng chấp nhận quan điểm như vậy và đã, gần như hoàn toàn, áp dụng phương pháp này khi xuất bản tác phẩm kinh điển của mình - Sự đa dạng của kinh nghiệm tôn giáo.

Từ toàn bộ những nghiên cứu và kinh nghiệm này, Jung đã phác họa một tấm bản đồ về tâm thần con người. Đó là một tấm bản đồ mô tả tâm thần ở tất cả những chiều kích, và nó cũng tìm cách giải thích những động lực bên trong của tâm thần. Nhưng đối với bí ẩn tối hậu của tâm thần con người, Jung luôn giữ một thái độ hết sức tôn trọng. Lí thuyết của ông có thể hiểu như một tấm bản đồ về tâm hồn nhưng nó cũng là một tấm bản đồ về một điều bí ẩn mà con người hoàn toàn không thể hiểu được bằng những thuật ngữ và phạm trù lí tính. Nó là một tấm bản đồ về những gì sống động, linh hoạt, tức là tâm thần.

Khi đọc Jung, chúng ta cần nhớ rằng tấm bản đồ này không chỉ để mô tả các vùng (của tâm thần). Việc hiểu biết về tấm bản đồ này không giống với kinh nghiệm về chiều sâu tâm thần. Nhiều nhất, tấm bản đồ này có thể được coi là một công cụ hữu ích cho những ai muốn có được một sự định hướng và hướng dẫn. Với một số người bị lạc đường, thậm chí nó còn như một người cứu hộ. Với những người khác, nó sẽ kích thích nhu cầu mãnh liệt được trải nghiệm những gì mà Jung nói đến. Tôi bắt đầu ghi lại những giấc mơ của mình khi lần đầu tiên đọc Jung. Thậm chí sau đó tôi còn đến cả Zurich và nghiên cứu bốn năm ở Viện Jung. Qua phân tâm và kinh nghiệm cá nhân về vô thức, tôi đạt được một sự hiểu biết trực tiếp về nhiều phát hiện của Jung. Nhưng thế giới nội tâm của tôi không giống với của ông. Bản đồ của ông có thể chỉ ra con đường và những phác thảo chung, nhưng nó không đưa ra nội dung đặc thù. Điều này hẳn là từng người đọc phải tự khám phá lấy.

Nhiều đặc điểm của tấm bản đồ này đã được Jung xây dựng dựa vào trực giác khoa học và trí tưởng tượng hết sức mạnh mẽ. Chẳng hạn, những phương pháp khoa học vào thời của ông đã không thể xác nhận hay bác bỏ giả thuyết của ông về vô thức tập thể. Ngày nay, chúng ta gần như có thể làm được điều này. Nhưng Jung là một nghệ sĩ sử dụng những tư tưởng đầy sáng tạo của mình để hình thành nên một bức tranh về thế giới nội tâm của tâm thần. Giống như những tấm bản đồ đẹp của thời cổ đại và Phục hưng - những tấm bản đồ được vẽ trước khi công việc vẽ bản đồ trở nên có tính khoa học - tấm bản đồ mà Jung vẽ ra rất tráng lệ và không chỉ mang tính trừu tượng. Ởđó, chúng ta có thể thấy những nàng tiên cá và yêu quái, các anh hùng và kẻ xấu. Dĩ nhiênlà một nhà nghiên cứu khoa học, ông có nhiệm vụ kiểm tra những trực giác và các cấu trúc giả thuyết theo kinh nghiệm. Nhưng ông vẫn dành nhiều chỗ cho tưởng tượng thần thoại.

Jung hoạt động trong bộ môn tâm thần học, hay tâm lí y học như thỉnh thoảng ông có nói đến. Người thầy chính của ông trong những năm đầu tập sự ở Bệnh viện Burgholzli tại Zurich là nhà tâm thần học nổi tiếng người Thụy Sĩ Eugen Bleuler, người đã sáng tạo ra thuật ngữ “tâm thần phân liệt” (schizophrenia) để chỉ một trong những chứng bệnh tâm thần nặng nhất và đã viết nhiều về vấn đề tính hai chiều trái ngược của tâm lí. Trong khả năng tối đa của mình, Jung cố gắng tìm kiếm bằng chứng và sự kiểm chứng cho các lí thuyết và các giả thuyết của mình, từ những nguồn bên ngoài bản thân ông cũng như kinh nghiệm trực tiếp của ông. Phạm vi đọc và nghiên cứu của ông rất rộng. Ông nói rằng với tư cách là một người khảo sát về tâm thần theo kinh nghiệm thì ông không chỉ đang vẽ một tấm bản đồ mô tả những vùng thuộc thế giới nội tâm của riêng mình, mà còn đang vẽ cả một bản đồ về những đặc điểm của tâm thần con người nói chung. Giống như những nghệ sĩ lớn khác, những bức tranh mà ông vẽ có sức mạnh để nói về con người thuộc nhiều thế hệ và nhiều nền văn hóa.

Quan điểm của tôi là nhà tâm lí học Thụy Sĩ này, người mà giờ đây tên tuổi được biết đến rộng rãi và được đánh giá cao nhưng tác phẩm của ông lại không được nghiên cứu cẩn thận và thường xuyên bị phê phán vì tính không thống nhất và mâu thuẫn, đã thực sự tạo ra một lí thuyết tâm lí học có sự gắn kết. Tôi nghĩ về nó như một tấm bản đồ ba chiều thể hiện các mức độ của tâm thần cũng như những quan hệ năng động giữa chúng. Đó là một tác phẩm nghệ thuật thống nhất có sức hấp dẫn đối với một số người nhưng lại không hấp dẫn nhiều người khác. Những giả định của tác phẩm nghệ thuật này được nêu ra như những gợi ý khoa học những nhiều giả định trong số này cực kì khó chứng minh hay phủ nhận về mặt kinh nghiệm. Các công việc quan trọng vẫn tiếp diễn ở đây và bất chấp những kết quả là thế nào, tác phẩm nghệ thuật của Jung sẽ vấn tiếp tục thu hút sự chú ý và ngưỡng mộ. Những tác phẩm nghệ thuật thì không bao giờ bị lạc hậu, mặc dù nhiều tấm bản đồ có thể mất đi sự thích hợp của nó với dòng chảy của thời gian và những biến đổi trong phương pháp luận.

Mô tả bản đồ tâm thần của Jung trong một cuốn sách ngắn gọn không phải là một công việc mới hoàn toàn, và nhiều người khác, đáng chú ý như Jolande Jacobi và Frieda Fordham đã xuất bản những tác phẩm giới thiệu tương tự từ xưa. Những gì mà tác phẩm của tôi bổ sung, tôi hi vọng như vậy, là sự nhấn mạnh đến sự gắn kết chặt chẽ trong lí thuyết và hệ thống những liên hệ tinh tế. Khi một lí thuyết được nêu ra thì sẽ có một chút điểm này và một chút điểm kia, nhưng vấn đề là tất cả các chi tiết bắt nguồn từ một góc nhìn thống nhất chung ấy (điều mà tôi cho là một cái nhìn tuyệt vời về tâm thần) lại không thực sự rõ ràng. Và cũng đúng là đã nhiều năm trôi qua kể từ khi những tác phẩm giới thiệu ban đầu về lí thuyết của Jung được xuất bản, đã đến lúc cho việc ra đời một tác phẩm mới.

Mục đích của tôi là chỉ ra rằng, mặc dù chắc chắn là trong tấm bản đồ của Jung có tồn tại những khoảng trống và điểm không vững chắc, nhưng sự thống nhất của tầm nhìn ẩn chứa trong đó sâu sắc hơn và có tầm quan trọng vượt xa một vài sai lầm liên quan đến sự chính xác về mặt logic. Mối quan tâm chính của tôi trong cuốn sách này không phải là chỉ ra sự phát triển tư duy của Jung hay xem xét những ứng dụng thực tế của nó trong liệu pháp tâm lí và phân tâm. Thay vào đó, tôi muốn chỉ ra sự thống nhất kiến thức căn bản bên dưới mớ lộn xộn những bình luận và chi tiết tạo nên tác phẩm toàn tập của ông. Các độc giả cẩn trọng, tôi hi vọng như vậy, sẽ chọn ra được từ cuốn sách này một bức tranh chung về lí thuyết tâm lí học phần tâm mà Jung đã trình bày chi tiết cũng như sẽ nắm bắt được những chi tiết quan trọng nhất và cách chúng thuộc về một tổng thể đơn nhất như thế nào.

Tôi tin là nguyên nhân của sự thống nhất đặc biệt trong tác phẩm của Jung về cấu trúc tâm thần xuất phát từ một đặc điểm trong tư duy của ông chứ không phải từ phương pháp học kinh nghiệm của ông. Jung là một nhà tư tưởng trực giác sáng tạo, theo kiểu mẫu nhà tư tưởng cổ đại như Plato và Schopenhauer. Ông tạo ra một tấm bản đồ hoạt động tâm thần từ những tư tưởng đã có sẵn trong cộng đồng khoa học và tri thức nói chung của thời đại mình nhưng ông cũng làm cho những tư tưởng này có một đặc tính duy nhất. Ông không đưa ra quá nhiều khái niệm mới có tính cực đoan, ví dụ như dùng những gì chung chung, có sẵn và tạo dựng một hình thức mới mẻ và khác biệt từ chúng. Như cách của một nghệ sĩ lớn thực hiện trong truyền thống hội họa của mình, ông sử dụng những hình ảnh và những chất liệu sẵn có và tạo ra những tác phẩm mới chưa từng giống với một tác phẩm nào trước đó trong cách kết hợp các yếu tố.

Jung cũng là một người nhìn xa trông rộng theo kiểu Meister Eckhart, Boehme, Blake, và Emerson. Nhiều trực giác quan trọng nhất của ông bắt nguồn từ những kinh nghiệm về những điều siêu phàm đã đến với ông trong những giấc mơ, ảo ảnh và sự tưởng tượng tích cực. Ông công khai thừa nhận điều này trong tự truyện của mình, trong đó ông viết rằng người thầy quan trọng nhất của ông về “tính hiện thực của tâm thần” là Philemon, người đầu tiên lộ diện với ông trong một giấc mơ và là người mà ông gắn bó trong nhiều năm bằng tưởng tượng tích cực5. Kinh nghiệm trực tiếp về linh hồn là nguồn gốc cơ bản của lí thuyết của Jung, và điều này giải thích cho sự thống nhất nội tâm sâu sắc và bền vững của nó.

Những Jung còn là nhà một nhà khoa học tận tâm, và điều này khiến tác phẩm của ông tách biệt với các tác phẩm của các nhà thơ và nhà thần bí. Ông đã sử dụng phương pháp khoa học để tác phẩm của mình có thể đến được cộng đồng khoa học và có thể kiểm chứng được. Những ảo ảnh, trực giác và những nhận biết cặn kẽ về nội tâm không chỉ đơn giản được dựa trên giá trị tự thân của chúng mà chúng còn phải được kiểm chứng trước những kinh nghiệm của con người nói chung. Nhu cầu mạnh mẽ của Jung là có được những giải thích khoa học và thực nghiệm cho những góc cạnh chưa vuông vắn trong lí thuyết của ông, cho những ước đoán nguyên thô đã có thể thực hiện được trôi chảy hơn nhiều bằng kiến thức và tưởng tượng thuần túy. Thế giới kinh nghiệm này - cuộc sống như là nó được cảm nhận - là hỗn độn và không gắn một cách có trật tự vào những chiếc hộp được tạo ra bởi tư duy và tưởng tượng của con người. Bởi vì Jung vừa là một nhà tư tưởng trực giác có khả năng nhìn xa trông rộng vừa là một nhà khoa học thực nghiệm, nên bản đồ về tâm thần con người của ông có tính mạch lạc, chặt chẽ nhưng lại lỏng lẻo về tính hệ thống và tính thống nhất.

Một lí do khiến tôi tiếp tục đánh giá cao những tác phẩm của Jung và đọc chúng liên tục trong hơn hai mươi năm qua là vì ông không tuyệt đối kiên định. Khi tôi nghiên cứu những nhà tư tưởng có tính hệ thống cao như Tillich hay Hegel, tôi luôn cảm thấy lúng túng trong các kênh chặt chẽ của bộ óc sắt đá của họ. Tư tưởng của họ có tổ chức quá cao đối với tôi. Vậy sự hỗn độn và vẻ tươi non của cuộc sống nằm ở đâu? Điều này dẫn tôi tới vực đi tìm sự thông thái ở những nghệ sĩ và các nhà thơ thay vì chỉ nhìn vào những nhà triết học và thần học. Tôi nghi ngờ những hệ thống cứng nhắc. Với tôi, nó có phần hoang tưởng. Những tác phẩm của Jung thì không khiến tôi cảm thấy như vậy.

Khi đọc Jung tôi luôn cảm thấy sự tôn trọng sâu sắc của ông đối với những huyền thoại về tâm thần con người, và thái độ này cho phép phạm vi khám phá được tiếp tục mở rộng. Bản đồ của ông mở ra nhiều triển vọng hơn là khép lại. Tôi hi vọng mình sẽ có thể truyền được cảm hứng này cho các độc giả.

Đây là một tác phẩm nhập môn. Mặc dù tôi thật sự hi vọng rằng cả những sinh viên xuất sắc về tâm lí học Jung cũng sẽ thu được lợi ích từ việc đọc nó, nhưng độc giả cơ bản mà tôi hướng tới là những người muốn biết Jung đã nói gì nhưng chưa tìm thấy đúng đường vào những tác phẩm đồ sộ và tư duy phức tạp của ông. Mỗi chương trong cuốn sách này tập trung vào một chủ đề trong lí thuyết của ông. Tôi đã tìm kiếm những đoạn đặc thù từ bộ Toàn tập của ông, trong đó trình bày một phần của tấm bản đồ đó. Những độc giả đặc biệt cần cù và nhiệt huyết có thể tìm đọc những đoạn đó khi rảnh rỗi. Tôi hi vọng việc trình bày tập trung vào văn bản này sẽ tạo ra tinh thần đam mê đọc những tài liệu gốc và dám đối mặt với những thách thức khi tìm hiểu ý nghĩa đôi lúc khó hiểu của Jung rồi suy nghĩ về những ẩn ý của chúng.

Việc sưu tập những đoạn này là lựa chọn cá nhân của tôi. Những tác phẩm có giá trị khác cũng có thể được trích dẫn và sử dụng. Tôi cố gắng chọn những tác phẩm và các đoạn tiêu biểu nhất từ tác phẩm của Jung để chứng minh sự gắn kết cơ bản trong quan điểm của ông. Bản đồ tâm thần của Jung là một thành quả lớn của kiến thức, quan sát và trực giác sáng tạo. Chỉ một số ít nhà tư tưởng hiện đại có thể có được những tác phẩm tầm cỡ như vậy, bao gồm 18 tập trong Toàn tập, ba tập Những lá thư, nhiều tập hợp những cuộc phỏng vấn và tác phẩm lẻ tẻ, và tự truyện của ông (viết cùng Aniela Jaffe). Từ khối lượng tư liệu đồ sộ này, tôi lựa chọn ra những chủ đề chính yếu nhất của lí thuyết của ông và không đề cập đến những chủ đề thực hành cùng những diễn giải phân tâm về văn hóa, lịch sử, và tôn giáo.

Tôi quay lại với câu hỏi đã đặt ra trước đó: Liệu có thực sự có một hệ thống trong những tác phẩm của Jung? Liệu ông có phải là một nhà tư tưởng có hệ thống? Câu trả lời có lẽ là đúng. Lí thuyết của ông có tính liên kết chặt chẽ, cũng giống như Thụy Sĩ là một quốc gia thống nhất mặc dù người dân nói bốn ngôn ngữ khác nhau. Tất cả gắn bó với nhau dù nhiều phần trông có vẻ tồn tại riêng biệt và hoạt động hoàn toàn độc lập. Jung không tư duy một cách hệ thống giống như một nhà triết học, người tạo dựng trên những tiền đề căn bản và đảm bảo các phần kết hợp chặt chẽ mà không có mâu thuẫn. Ông tuyên bố mình là một nhà khoa học thực nghiệm, và việc xây dựng lí thuyết của ông đã ghép thành hệ thống một mớ lộn xộn của thế giới thực nghiệm. Là một nhà tư tưởng trực giác, Jung trình bày những khái niệm lớn, diễn giải chúng chi tiết, và sau đó tiếp tục nêu ra những khái niệm lớn khác. Ông thường xuyên quay trở lại, suy ngẫm lại và bồi đắp những khoảng trống mà mình đã để lại. Điều này gây ra khó khăn trong việc đọc hiểu ông. Chúng ta phải hiểu toàn bộ các tác phẩm của ông để có được một bức tranh hoàn chỉnh. Nếu bạn chỉ đọc ngẫu nhiên các tác phẩm của ông trong chốc lát thì bạn sẽ ngờ là liệu các phần đó có ăn khớp cùng nhau theo một cách nào đó trong tư tưởng của Jung hay không, nhưng chỉ sau khi đọc toàn bộ tác phẩm của ông và xem xét chúng trong một giai đoạn dài thì bạn mới có thể thấy các phần đó thật sự gắn kết với nhau như thế nào.

Tôi nghĩ Jung đã cảm thấy rằng, để nhận thức được chiều sâu và những tầm xa của tâm thần con người qua hoạt động lâm sàng và kinh nghiệm của riêng mình, ông phải làm việc kiên nhẫn trong một thời gian dài đáng kể để phát biểu có hệ thống và có trách nhiệm quan điểm to lớn này về tâm thần con người. Ông không hối thúc nó và thường trì hoãn việc công bố trong nhiều năm, khi ông đang nghiên cứu xây dựng những cấu trúc cơ sở có thể ủng hộ tư tưởng của mình trong cộng đồng trí thức. Nếu chúng ta muốn nắm bắt toàn bộ tầm vóc to lớn của quan điểm này, chúng ta luôn luôn phải nhớ rằng ông đã tạo dựng nó trong một giai đoạn khoảng sáu mươi năm. Chúng ta không nên quá bận tâm với tính thống nhất chính xác trong một tác phẩm như tác phẩm lớn này cũng như trong một tác phẩm đã được điều chỉnh để thích nghi với thực tế thực nghiệm.

Có một câu chuyện của các học trò kể về Jung ở Zurich. Có một lần bị phê phán về sự không nhất quán trong một vài điểm của lí thuyết, ông đã trả lời: tôi đã để mắt tôi vào ngọn lửa trung tâm, và cố gắng đặt nhiều tấm gương xung quanh để trình chiếu nó cho những người khác. Thỉnh thoảng mép của những tấm gương đó tạo ra khoảng trống và không khớp với nhau chính xác. Tôi không thể làm gì hơn. Hãy nhìn vào những gì mà tôi đang cố gắng chỉ ra.

Tôi coi nhiệm vụ của mình là mô tả chính xác nhất có thể những gì mà Jung chỉ ra trong những tấm gương đó. Nó là một cái nhìn đã trụ vững được trước nhiều người thuộc thế hệ chúng ta và có lẽ là một cái nhìn thấy trước được tương lai. Trên tất cả, những tác phẩm của ông đưa ra cho chúng ta những hình ảnh về một bí ẩn lớn, đó là tâm thần con người.