Đây là bài tập đầu tiên giúp bạn hiểu rõ ý tưởng mục tiêu của bạn thực sự là gì, tất cả đều khởi đầu từ cái nhìn. Thực ra, từ ý tưởng (idea) bắt nguồn từ từ idein trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là “nhìn thấy”, do đó chúng ta sẽ lấy tất cả suy nghĩ trong đầu bạn, từng khoảnh khắc xuất thần của bạn và biến chúng thành một thứ hữu hình. Khi ý tưởng được nhìn thấy, bạn có thể hành động.

Để vượt qua phần này, chúng ta sẽ lập bản đồ tư duy.

BẢN ĐỒ TƯ DUY LÀ GÌ?

Bộ não của chúng ta hoạt động liên tục, nhưng khả năng bộ não cũng bị giới hạn ở việc mỗi thời khắc chỉ suy nghĩ có ý thức về một điều duy nhất. Và không phải lúc nào chúng ta cũng suy nghĩ theo trình tự mong muốn. Nếu không ghi lại những suy nghĩ của mình, chúng ta hoàn toàn có thể quên rất nhiều điều.

Bản đồ tư duy là một giải pháp cho vấn đề này, mọi doanh nhân đều nên học kỹ năng quý giá này. Bản đồ tư duy đơn giản là sự trình bày mang tính hình ảnh về suy nghĩ của chúng ta, là phương pháp vô cùng thông minh và hữu ích để tổ chức những suy nghĩ đó, đồng thời tìm ra những mô thức và mối liên hệ quan trọng. Có thể gộp các đề mục thành nhóm, phân chia thứ bậc và sau khi hoàn thành bài tập này, bạn sẽ thấu hiểu tất cả những âm thanh ồn ào trong đầu.

Tôi đã sử dụng bản đồ tư duy từ những ngày đầu khởi nghiệp. Tôi lập một bản đồ để phát triển sản phẩm trực tuyến đầu tiên của mình (bộ tài liệu luyện thi tại trang GREENEXAMACADEMYCOM), về sau tôi bắt đầu áp dụng bản đồ tư duy vào mọi việc tôi làm.

Tôi lập bản đồ tư duy từ những việc nhỏ như mỗi bài viết trên blog, mỗi tập của chương trình podcast, đến việc lớn như xây dựng doanh nghiệp mới từ con số 0. Và sẽ thật thiếu sót nếu không nhắc tới việc tôi cũng sử dụng bản đồ tư duy để sắp xếp ý tưởng và viết cuốn sách này.

Thậm chí tôi còn sử dụng bản đồ tư duy để thiết kế văn phòng tại nhà.

Để lập bản đồ tư duy hiệu quả, bạn cần viết tay hoặc đánh máy các suy nghĩ của bạn sao cho các ý tưởng có thể dễ dàng di chuyển. Một biểu đồ phân tán hay một danh sách liệt kê trên giấy sẽ không hiệu quả, gõ chữ trên tập tin Word cũng chẳng giúp ích gì hơn. Tôi đề xuất 2 cách sau: Một dành cho những người yêu giấy bút và một dành cho những người thích sử dụng phiên bản điện tử.

PHƯƠNG PHÁP 1: Giấy ghi chú

Mặc dù ban đầu tôi lập bản đồ tư duy trên máy vi tính, nhưng lâu dần tôi lại thích dùng giấy ghi chú để nắm bắt và sắp xếp những suy nghĩ của mình. Mỗi mẩu giấy ghi chú đại diện cho một suy nghĩ riêng lẻ, chúng dễ dàng di chuyển, gộp thành nhóm hoặc bỏ đi. Chúng có màu sắc và kích cỡ rất đa dạng, khiến công việc càng sinh động hơn. Tôi cũng thích nghe tiếng đầu bút sột soạt trên mặt giấy, đến lúc cần hành động cho mục nào đó, tôi có thể dễ dàng tháo một mẩu giấy ghi chú trên bản đồ tư duy rồi dán lên máy tính và tập trung duy nhất vào nó.

Chỉ có hai vấn đề với giấy ghi chú. Thứ nhất, bản đồ tư duy bằng giấy ghi chú ngốn khá nhiều diện tích và đến một lúc nào đó bạn phải tháo gỡ nó. Thứ hai, bọn trẻ cực kỳ thích giấy ghi chú. Với chúng, giấy ghi chú chẳng khác nào miếng dán trang trí. Để giải quyết hai vấn đề này đồng thời đảm bảo bạn không đánh mất kết quả làm việc, hãy nhớ chụp ảnh lại bản đồ tư duy, thế là mọi việc đều êm đẹp.

PHƯƠNG PHÁP 2: Phần mềm lập bản đồ tư duy

Nếu bút và giấy ghi chú không phải gu của bạn (hoặc bạn lo ngại về những tên trộm giấy ghi chú bé nhỏ thích cười khúc khích), bạn có thể sử dụng công cụ lập bản đồ tư duy trên nền tảng web sẵn có.

Tôi thích dùng chương trình MindMeister trên trang MINDMEISTERCOM. Bạn có thể lập một vài bản đồ tư duy miễn phí trước khi bắt đầu trả phí, giao diện bắt mắt nên rất dễ dùng. Bạn cũng có thể kết nối các bản đồ vào thiết bị di dộng với ứng dụng di dộng của họ, tính năng này từng rất hữu ích với tôi.

Bạn cần mày mò làm quen đôi chút trước khi dùng MindMeister, nhưng sẽ mất không quá 5 phút để hiểu cách sử dụng. Khả năng rê và thả chính là ưu điểm vượt trội, cho phép bạn dễ dàng di chuyển từng ý tưởng khắp màn hình, hoặc thậm chí gộp chúng thành nhóm rồi khởi tạo những cấp độ và thứ bậc khác nhau. Ngoài ra, bạn có thể dễ dàng lưu trữ bản đồ tư duy để truy cập về sau.

Tôi hy vọng bạn đang cảm thấy hào hứng, vì trong phần tiếp theo, bạn sẽ lập bản đồ tư duy cho ý tưởng mục tiêu của mình. Tuy nhiên, trước hết, tôi phải đưa ra nguyên tắc quan trọng nhất mà bạn cần biết để bản đồ tư duy thực sự hiệu quả đối với bạn.

Đừng suy nghĩ

Khoan đã… chẳng phải bản đồ tư duy dùng để nắm bắt những suy nghĩ hay sao? Làm sao bạn có thể nắm bắt suy nghĩ nếu không suy nghĩ?

Đó là câu hỏi hay, tuy nhiên câu trả lời thậm chí còn thú vị hơn nhiều. Ở đây tôi không đi quá sâu vào kiến thức tâm lý học, nhưng khi bạn kiến tạo một điều gì đó, bộ não của bạn sẽ ở một trong hai trạng thái: trạng thái kiến tạo hoặc trạng thái hiệu chỉnh. Hiển nhiên, cũng có những trạng thái khác, như chán chường, bực dọc, hay trạng thái thời trang, nhưng xét trong trường hợp này, hoặc bạn kiến tạo, hoặc bạn hiệu chỉnh.

Trạng thái kiến tạo là khi bạn bay bổng cùng trí tưởng tượng, thỏa sức sáng tạo và mở cửa đón ý tưởng mới. Trạng thái hiệu chỉnh là khi bạn nhìn sự vật qua lăng kính lý trí, điều chỉnh và phân tích. Hầu hết chúng ta đều liên tục dịch chuyển qua lại giữa hai trạng thái này khi xử lý công việc, như viết e-mail chẳng hạn. Bạn viết một đoạn ngắn, đọc và chỉnh sửa, rồi lại viết tiếp.

Vấn đề quan trọng là bộ não hiệu chỉnh của bạn sẽ cản trở bộ não kiến tạo. Nó ngăn dòng chảy tư duy, điều này có thể khiến những ý tưởng tiềm năng tuyệt vời trôi đi mất trước khi bạn kịp biết đến sự tồn tại của chúng. Trong bài thực nghiệm này, bạn cần những suy nghĩ đó trồi lên bề mặt, tuy nhiên, bộ não hiệu chỉnh có thể trở thành chướng ngại vật vì chỉ chăm chăm làm cho mọi thứ trở nên đúng đắn hay hoàn hảo. Nếu bạn suy nghĩ, bộ não hiệu chỉnh sẽ chiếm lấy ghế tài xế và kiểm soát bạn.

Trong giai đoạn đầu tiên của bài tập bản đồ tư duy, bạn phải chìm đắm hoàn toàn trong trạng thái kiến tạo. Nói cách khác, hãy mở rộng tâm trí để các ý tưởng cùng những suy nghĩ tuôn trào và chảy vào những mẩu giấy ghi chú, hay chảy qua bàn phím vào trong màn hình. Điều cốt lõi là nắm bắt tất cả mọi suy nghĩ. Không có giới hạn và không có ý tưởng nào là ngu ngốc.

Đừng suy nghĩ

Trong giai đoạn thứ hai, bạn sẽ bước vào trạng thái hiệu chỉnh, nhóm gộp các ý tưởng, loại bỏ những thứ không hiệu quả và tìm ra trật tự. Trong giai đoạn đầu, hãy cứ để tất cả tuôn trào.

Điều này rất giống với việc viết bản thảo đầu tiên của một cuốn sách. Bản thảo đầu tiên được phép lộn xộn; tác giả sách bán chạy do The New York Times bình chọn – Shannon Hale – người viết hơn 20 tựa sách, đã ví von: “Khi viết bản thảo đầu tiên, tôi luôn tâm niệm mình chỉ đang xúc cát vào hộp để có thể xây những tòa lâu đài về sau.”

Chúng ta hãy bắt đầu xúc cát nào!

--------------- *** --------------

BẢN ĐỒ TƯ DUY, GIAI ĐOẠN 1: Rút cạn ý tưởng

BẠN CẦN:

Công cụ lập bản đồ tư duy có sẵn (giấy ghi chú hoặc phần mềm). Một không gian làm việc liên tục không bị gián đoạn trong 10 phút. Một đồng hồ đếm ngược (giống với ứng dụng trên điện thoại) đặt trong 10 phút. Bất kỳ thứ gì giúp bạn suy nghĩ tốt nhất (ví dụ: Cà phê, âm nhạc, chiếc ghế yêu thích) Và cuối cùng, một tư duy rộng mở không bận tâm đến thứ tự, cấu trúc hay chỉnh sửa. CÁCH LÀM (HÃY ĐỌC PHẦN HƯỚNG DẪN TRƯỚC)

Khi bạn đã sẵn sàng, hãy khởi động đồng hồ đếm ngược rồi bắt đầu viết ra hoặc đánh máy thật nhanh những suy nghĩ hay ý tưởng liên quan đến ý tưởng mục tiêu của bạn, càng nhiều càng tốt. Tất tần tật, không sót một ý. Đừng chỉnh sửa, xóa bỏ hay di chuyển bất kỳ thứ gì cả.

Nếu bạn sử dụng giấy ghi chú, đừng vội bận tâm đến việc dán những ghi chú đó ở đâu trên bàn, trên bảng hay trên tường. Chỉ cần đặt xuống rồi viết điều tiếp theo. Nếu bạn sử dụng phần mềm, chỉ cần tạo một nhánh mới cho mỗi suy nghĩ. Chúng sẽ loạn cả lên, thế là tốt. Chúng ta sẽ dọn dẹp trong giai đoạn kế tiếp.

Trong quá trình này, bạn sẽ trải nghiệm những đợt tuôn trào cảm hứng khi đôi tay của bạn không thể theo kịp bộ não, cũng có lúc bạn sẽ khựng lại rồi nhìn vào chúng như đang nhìn vào hư không. Không sao cả. Dù sao đi nữa, cứ tiếp tục đến khi hết thời gian.

Giờ thì bạn đã được trang bị đầy đủ và sẵn sàng lên đường, hãy vui chơi hết mình, như những lời vàng ngọc của Grand Moff Tarkin: “Hãy nổ súng khi bạn sẵn sàng.”

Cũng như bài tập trước, tôi sẽ tham gia cùng bạn trong quá trình này để bạn có thể hình dung nó ra sao. Bên dưới bạn sẽ trông thấy giai đoạn đầu tiên của bản đồ tư duy về một tài nguyên trực tuyến tôi xây dựng nhằm giúp những người đang và sắp trở thành chủ xe tải thức ăn, tôi gọi nó là FoodTruckr.

BẢN ĐỒ TƯ DUY, GIAI ĐOẠN 2: Dọn dẹp

Sau khi kết thúc 10 phút làm bài tập, có lẽ bạn đang nhìn vào một biển giấy ghi chú, hay một số lượng tương đương trong phiên bản kỹ thuật số. Rất tốt! Trong Phần II này, chúng ta sẽ khởi động phần bên kia của bộ não và bắt đầu sắp xếp những thứ mà chúng ta thấy. Nhiệm vụ chính là sắp xếp mọi thứ bạn đã viết bằng cách gộp những suy nghĩ có liên quan thành các nhóm. Khi sắp xếp, để nhớ nội dung của mỗi nhóm, bạn nên sử dụng giấy ghi chú khác màu hoặc bút dạ màu để phân vùng. Hoặc nếu sử dụng phần mềm bản đồ tư duy, bạn có thể bắt đầu đặt tên cho những nhóm này bằng cách tạo nhánh mới trên cây, rồi kéo-thả những ý tưởng liên quan vào đó.

Đến lúc này, có lẽ bạn đã nhận ra một vài thứ bậc và cấp độ của các suy nghĩ mà thậm chí chưa cần cố gắng. Thật tuyệt! Bạn cũng có thể bắt đầu sắp xếp.

Cũng như trước đây, chẳng có cách làm nào là tiêu chuẩn. Hãy thoải mái phân tích theo ý bạn. Càng nghĩ nhiều về lý do tại sao bạn làm điều bạn đang làm, bạn càng thấu hiểu hơn về ý tưởng mục tiêu của mình. Do đó, nếu bạn cảm thấy cần phải thêm một hoặc hai ghi chú vào cây phân nhóm, hãy làm như thế.

Khi làm bài tập này, việc lấp đầy các khoảng trống trở nên tự nhiên và bạn có thể vừa làm vừa lấp đầy chúng.

Khi hoàn tất, bạn sẽ nhận thấy có một vài ý tưởng lạc lõng không thuộc về bất kỳ nhóm nào đã thiết lập. Điều này hoàn toàn bình thường và chúng không phải những ý tưởng kém, chỉ cần tạo cho chúng một nhóm riêng để dễ hình dung.

Đến cuối bài tập này, ý tưởng hạt giống của bạn sẽ nảy mầm và lớn thành một thân cây căng tràn nhựa sống, tán xòe rộng khắp, mỗi nhánh cây lại có nhiều hàng lá nhỏ.

Ý tưởng mục tiêu của bạn đã có cấu trúc riêng; nó đã trở nên chân thực.

Hãy chiêm ngưỡng tấm bản đồ tư duy của bạn. Đó là tất cả mọi thứ liên quan đến ý tưởng hạt giống nảy ra trong đầu bạn. Quả là một công việc tuyệt vời! Nhưng chúng ta vẫn chưa xong đâu nhé, vì nếu gom tất cả những điều bạn vừa viết vào việc kinh doanh cùng một lúc, bạn sẽ gặp rắc rối đấy. Những doanh nhân khôn ngoan luôn bắt đầu từ việc tập trung vào những điều cốt lõi trước tiên.

Vậy nếu bạn có một cái cây quá rậm rạp thì sao?

Hãy cắt tỉa nó!

BẢN ĐỒ TƯ DUY, GIAI ĐOẠN 3: Tỉa cây

Nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn, trong kinh doanh, nhiều hơn đôi khi trở thành thảm họa. Chẳng hạn, phần mềm thường bị mang tiếng vì “quá tải chức năng”, nghĩa là nó thường xuyên bổ sung chức năng và tính năng mới. Quá tải chức năng làm giảm sức mạnh tổng thể của sản phẩm, kết quả là, trải nghiệm người dùng bị hạn chế.

Cắt tỉa không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Bạn vừa dành một khoảng thời gian đáng kể để thiết lập bản đồ tư duy, giờ đây bạn phải loại bỏ vài ý tưởng trong số đó – và một số nhánh cây có thể rất khó cắt bỏ.

Xin hãy nhớ, tất cả những gì bạn vừa làm mới chỉ là xúc cát. Giờ là lúc bắt đầu xây dựng lâu đài.

Hãy bắt đầu từ việc loại bỏ những mục tiêu dễ dàng – những ý tưởng thật sự không phù hợp. Vì bạn chưa kích hoạt trạng thái hiệu chỉnh trong giai đoạn động não ban đầu, chắc chắn bạn sẽ có vài ý tưởng không cần thiết. Một số thậm chí sẽ khiến bạn phải thốt lên: “Lúc đấy mình đang nghĩ cái quái gì thế nhỉ?”

Đừng lo lắng nếu tìm thấy những ghi chú không phù hợp với ý tưởng của bạn. Đó là dấu hiệu cho thấy bộ não sáng tạo của bạn đã được sử dụng, một tín hiệu đáng mừng! Hãy dành vài phút để loại bỏ những ghi chú không quan trọng.

Những gì còn lại trước mắt chính là cái bạn cần để tiếp tục. Có cần tỉa tót thêm chút nữa không? Dĩ nhiên. Nhưng chúng ta không cần làm việc đó ngay lập tức. Chúng ta sẽ quay lại bản đồ tư duy trong lượt cắt tỉa thứ hai sau khi tìm hiểu xem khán giả mục tiêu của bạn là ai và có những ai hay sản phẩm nào khác đang phục vụ họ. Chúng ta sẽ đi sâu vào hoạt động nghiên cứu đó trong Phần III.

Còn bây giờ, hãy dành vài phút để chụp lại hiện trạng của bản đồ tư duy và tự hào về công việc bạn đã làm được cho đến lúc này. Thậm chí sau này, nếu phát hiện ra ý tưởng bạn đã cất công lập bản đồ tư duy không hiệu quả, bạn vẫn có kỹ năng để lập bản đồ tư duy cho bất kỳ ý tưởng nào bạn muốn tổ chức trong tương lai. Bạn đã làm kha khá việc nhưng, tất nhiên, chúng ta chỉ mới bắt đầu. Trong chương tiếp theo của Phòng thí nghiệm phát triển, chúng ta sẽ biến toàn bộ bản đồ tư duy của bạn thành một thứ hữu hình và nhất quán hơn: Một câu duy nhất.