Trước khi công du Ấn Độ, New Delhi đã xảy ra một vụ cháy sân bay, lại thêm dịch sốt xuất huyết bùng phát. Chỉ trong vài ngày, số người chết vì bệnh đã vượt quá một trăm, còn số người nhập viện cấp cứu lên đến hàng nghìn, khiến nhà chức trách buộc phải trưng dụng một số trường học và cơ quan làm bệnh viện dã chiến. Trên TV, hình ảnh cảnh sát quân sự Ấn Độ khẩn cấp ra quân phun thuốc khử trùng ở khu đô thị xuất hiện rất nhiều lần, tạo nên bầu không khí như đối đầu với đại địch.
Những hình ảnh ấy khiến tôi có phần căng thẳng, vội vàng đi dò la cách phòng ngừa bệnh sốt gì đó. May thay, đảo Hải Nam nơi tôi sinh sống trước đây cũng từng lưu hành căn bệnh này, mãi đến mười mấy năm gần đây mới gần như tuyệt tích. Nhưng các bác sĩ có kinh nghiệm về căn bệnh này thì vẫn khá nhiều. Một vị bác sĩ họ Lăng nói với tôi qua điện thoại rằng, sốt xuất huyết cho đến nay vẫn chưa có vaccine, vì thế không thể tiêm phòng, cũng chẳng có loại thuốc phòng ngừa nào đáng kể. Xét thấy căn bệnh này chủ yếu lây truyền qua một loài muỗi, thì cách phòng ngừa duy nhất là mặc áo dài, quần dài, tất dài, ngoài ra mang thêm chút dầu chống muỗi.
Vào cuối thu ở New Delhi, nhiệt độ sáng tối chuyển mát, việc mặc áo dài, quần dài và tất dài đã có thể chấp nhận được. Nhưng tôi không ngờ rằng, việc quấn kín toàn thân cộng thêm đủ loại dược phẩm chống muỗi mang theo người vẫn không thể phòng thủ suể trước muỗi ở Ấn Độ. Mọi thứ trong khách sạn sao đều rất sạch sẽ, chỉ cần cho thêm chút tiền típ, nụ cười của các nhân viên nam phục vụ là thứ lúc nào cũng có sẵn. Thế nhưng, dù có bao nhiêu nụ cười đi nữa, tiếng muỗi vo ve vẫn văng vẳng bên tai từ lúc này sang lúc khác, khiến người ta giật mình thon thót, trong lòng cảm thấy "sốt ruột". Có lúc, mấy người đồng hành đang trò chuyện vui vẻ, thì một vài tiếng kêu sắc lẹm đáng ngờ từ xó xỉnh nào đó lướt qua rồi đến gần, mọi người không tránh khỏi biến sắc, tay chân luống cuống chống đỡ tứ phía, một chủ đề đang hay đành phải ngắt quãng và tan rã.
Xuất phát từ một thói quen kiểu Trung Quốc, đối với những con muỗi bay trước mắt, tôi tất nhiên không đời nào bỏ qua. Điều thú vị là, động tác ra tay của tôi luôn thu hút ánh mắt ngạc nhiên và nghi hoặc của những người Ấn Độ bên cạnh, dường như tôi đã làm sai điều gì đó.
Các quan chức đại sứ quán Trung Quốc cũng chuẩn bị dầu chống muỗi cho chúng tôi. Mãi sau này họ mới nói cho tôi biết, Ấn Độ là một vương quốc tôn giáo, đại đa số mọi người đều tuân thủ giới luật không sát sinh, hơn nữa còn ban phát lòng đại từ đại bi đó cho cả loài muỗi. Muỗi cũng là sinh mạng, cho nên có thể xua đuổi, nhưng tuyệt đối không được đánh giết. Đối với hành vi bạo tusẫm máu là đập hai tay phát ra tiếng kêu giòn giã của tôi, họ đương nhiên cảm thấy rất không quen.
Lúc này tôi mới hiểu ra ánh mắt ngoảnh lại đầy ngạc nhiên và nghi hoặc của họ hết lần này đến lần khác.
Cũng mới hiểu ra sự bùng phát của bệnh sốt xuất huyết.
Những con muỗi sống ở Ấn Độ thật là hạnh phúc. Thế nhưng, muỗi đã hạnh phúc rồi, còn hơn một trăm sinh mạng chết vì sốt xuất huyết thì tính sao đây? Con người đương nhiên có thể thương cảm, thương cảm cho tất cả thực vật, động vật cho đến cả loài muỗi, nhưng con người có lý do gì để không thương cảm cho đồng loại của chính mình? Tại sao lại có thể coi trọng hồ sơ tích đức của bản thân hơn cả sinh mạng của đồng loại?
Ở Ấn Độ, không chỉ loài muỗi hạnh phúc, mà các loại sinh vật sống khác ngoài con người cũng rất hạnh phúc. Trên đường phố New Delhi thường có những bầy khỉ nhảy nhót xập xèo lướt qua bên cạnh bạn, trèo lên cây hoặc lên tường thảnh thơi đùa nghịch. Dưới mỗi tán cây xanh đều có sóc chạy ngược chạy xuôi trên đường, có lúc thậm chí còn nghênh ngang trèo lên lòng bàn tay bạn chìa ra. Lại thêm tiếng quạ kêu chim hót như thủy triều, dường như truyền đến từ những trang văn xuôi trong trẻo và mộng ảo của Tagore, từng đợt vỗ về ráng chiều, hội ngộ với sự ngạc nhiên và vui mừng của bạn.
Bất kể bạn đi đến đâu, dường như cũng đều đặt mình vào một vườn thú tự nhiên, đặt mình vào câu chuyện cổ tích. Một số nơi dịch vụ công cộng xung quanh bạn cũng thường có những tấm bảng thông báo mang phong cách cổ tích thế này: "Phòng trưng bày này mặt trời mọc mở cửa, mặt trời lặn đóng cửa." Cách diễn đạt thời gian khước từ đồng hồ này từ lâu đã vắng bóng trong tin tức, luật pháp, sách giáo khoa cũng như tài liệu thương mại, mang đậm giọng điệu của người chăn cừu hay hoàng tử trong truyện cổ tích.
Trái đất vốn là thiên đường chung sống của các loài động vật, về sau con người tôn sùng độc tôn, con người độc chiếm sức mạnh, phong cảnh ở nhiều nơi mới ngày một đơn điệu. Ở Trung Quốc, tôi đã rất ít khi nghe thấy tiếng chim hót. Những tiếng ríu rít thuở thơ ấu ấy cứ tắt ngấm dần, đương nhiên là đã trôi dạt vào dạ dày của những thực khách rồi, đã đi vào những món khai vị hay lẩu, xửng hấp hay lò nướng đủ kiểu hoa hòe hoa sói của người Trung Quốc, đã đi vào khắp các nhà hàng lớn nhỏ đèn hoa rực rỡ, náo nhiệt khắp thành thị lẫn nông thôn. Người Trung Quốc quả thực rất biết ăn. Ngoại trừ thịt người không ăn, cái gì cũng dám ăn, cái gì cũng muốn ăn.
Một quốc gia thế tục có tôn giáo mờ nhạt, một quần thể thị hiếu không có truyền thống ăn chay, mặt mày hồng hào ăn uống thỏa thích đã trở thành biểu cảm phổ biến trong giao tiếp nhân chốn con người. Mọi người đang ăn đến mức hết loài này đến loài khác gần như tuyệt tích, cùng với sự phát triển phồn thịnh của văn hóa ẩm thực, ngó thấy ngay cả loài cá chạch, ếch nhái cũng khó lòng thoát nạn. Con gái của một người họ hàng của tôi, lớn đến tám tuổi, cho đến nay cũng chỉ có thể nhận biết nòng nọc qua sách tranh.
Ấn Độ cũng là một quốc gia đông dân, nhưng tuyệt đối không có nhiều nhà hàng đáng sợ đối với động vật như ở Trung Quốc. Điều này đương nhiên khiến những người Trung Quốc vừa đến đây cảm thấy không quen lắm. Có lúc lùng sục mấy con phố, mãi mới đói còm cõi tìm được một chốn có khói lửa nhân gian, thì thực đơn cũng luôn đơn giản đến mức khiến các thực khách Trung Quốc không khỏi chạnh lòng tiếc nuối. Bò là vật thánh trong Ấn Độ giáo, bất kể ngoài đồng có bao nhiêu con bò già hay bò béo không rõ chủ, thịt bò tuyệt đối không thể đưa vào nhà bếp.
Do ảnh hưởng của đạo Hồi, thịt lợn cũng là điều cấm kỵ ở đại đa số nhà hàng. Trên thực đơn thậm chí cực kỳ hiếm thấy các loại cá, điều này khiến tôi nhớ tới người Tây Tạng cũng không hay ăn cá, không biết tập tục của hai nơi có chút liên quan nào không. Có thể tưởng tượng rằng, chỉ riêng việc có mấy điều này thôi, bàn ăn đã hoàn toàn mất đi vẻ phong quang, nghèo nàn chẳng có gì để khen, càng không thể mơ tưởng gì đến những món mặn trân quý khác.
Ở một quốc gia mà việc ăn chay và ăn kiêng gần như đã trở thành thói quen hằng ngày này, tôi và bạn bè đành phải nhẫn nhịn những chiếc bánh nướng phẳng đơn điệu nhàm chán hết lần này đến lần khác, cộng thêm món thịt gà ngày này qua ngày khác dùng để lấp đầy cái bụng đói. Nửa tháng ròng, chúng tôi vẫn luôn ở trong trạng thái nửa đói khát, trạng thái giảm cân, tròng mắt cũng có vẻ như phình ra thêm mấy phần.
Khi nuốt xuống miếng bánh nướng phẳng, tôi không khỏi nảy sinh một thắc mắc: Quân đội Ấn Độ có ăn chay không? Nếu có, lúc họ xông pha trận mạc liệu có chút lực bất tòng tâm không? Các vận động viên Ấn Độ có ăn chay không? Nếu có, làm thế nào để đảm bảo dinh dưỡng và nhiệt lượng cần thiết cho họ? Làm thế nào để đảm bảo thể năng của họ đủ sức chống lại những sư đoàn hổ báo được nuôi bằng bít tết và sườn lợn của các quốc gia khác? Thảo nào, ngay trong kỳ vận hội thế giới gần đây nhất, một đất nước lớn như Ấn Độ vậy mà chỉ giành được một tấm huy chương. Kỷ lục đáng buồn này vốn khiến tôi nghĩ mãi không ra, nay ngược lại lại khiến tôi thấy vô cùng hợp lý.
Có lẽ, người ăn chay tự khắc có tâm hồn thuần chay — phần lớn người Ấn Độ vốn không có duyên nợ gì với những cuộc tranh giành và chém giết nơi đấu trường ngay từ phút ban đầu.
Họ xem chừng thích hợp hơn để bước vào các ngôi đền của Ấn Độ giáo, đạo Hồi, Phật giáo, ở đó giữ lòng bình yên, không ham muốn không vướng bận, đón nhận sự quan tâm và mái nhà từ các vị thần linh. Khi họ về già, có lẽ sẽ giống như tất cả những cụ già người Ấn Độ mà tôi từng thấy, trở thành những bức tượng của các nhà triết học, rải rác dưới hiên nhà hoặc ngã rẽ khắp thành thị nông thôn. Bất kể họ nghèo đói ra sao, bất kể cơ thể họ khô gầy hốc hác hay y phục rách rưới thế nào, bất kể họ đang đi xin ăn hay đến thăm láng giềng, họ đều mang theo vẻ tự bình thản, khoan thai, nhân từ, sáng suốt, trầm tư và vô cùng thấu hiểu quen thuộc với bạn.
Trong ánh mắt của họ có một thứ ánh sáng thấu triệt thế giới không sót chút gì.
Kết cục một tấm huy chương đã dấy lên tranh cãi ở Ấn Độ, dấy lên sự phân tích và phê bình của một số người Ấn Độ đối với chính sách thể thao, thể chế quản lý, truyền thống văn hóa. Quả nhiên, cũng có một người bạn Ấn Độ nói với tôi đầy kiêu hãnh: "Chúng tôi không cần huy chương vàng."
"Tại sao?"
"Huy chương vàng là sự sa đọa của thể thao. Thể thao kiểu này, lấy tiền thưởng kếch xù làm động lực, lấy thương tàn của rất nhiều vận động viên làm cái giá phải trả, ngày càng mang tính tin tức và thương mại hóa, không phải sa đọa thì là gì?" Anh ta nhấn mạnh lại lần nữa, "Chúng tôi không cần huy chương vàng, chỉ cần cuộc sống lành mạnh hài hòa."
Khi nói những lời này, chúng tôi đang ở trước cửa một nhà hát ở Bangalore, chờ đợi buổi biểu diễn của một loại hình kịch truyền thống địa phương bắt đầu. Do cuộc thi Hoa hậu Thế giới năm 1996 đang được tổ chức tại thành phố này, họ cũng nhao nhao phản đối trò hề phương Tây dung tục này.
Chúng tôi trò chuyện bằng tiếng Anh. Thành thật mà nói, tiếng Anh ở đây đã mang màu sắc Ấn Độ, rất khó nghe, các phụ âm vô thanh đều được đọc nặng một cách cứng nhắc, sự khác biệt với tiếng Anh kiểu Anh - Mỹ, có lẽ không nhỏ hơn sự khác biệt giữa tiếng phổ thông và tiếng Hồ Nam.
Thông dịch viên đoàn đại biểu chúng tôi họ Nữu, xuất thân chính quy chuyên ngành tiếng Anh, lại có nhiều năm giao thiệp với người Pakistan và người Ấn Độ ở vùng biên giới Tây Bắc, nghe thứ tiếng Anh này cũng có lúc thấy căng thẳng, trên mặt thỉnh thoảng hiện nét ngơ ngác. So với nhóm thì tôi đương nhiên càng kém xa hơn. May là người Ấn Độ nghe tiếng Anh của chúng tôi hoàn toàn không gặp trở ngại gì, cuộc giao lưu ngôn ngữ có sự thu chi mất cân đối ấy nhìn chung vẫn có thể tiến hành được.
Vấn đề lớn hơn là, chúng tôi không có thông dịch viên tiếng Hindi, rất khó thâm nhập vào tầng lớp hạ lưu của xã hội nơi đây, rất khó dùng cử chỉ để biết thêm nhiều điều nữa. Tiếng Anh ở đây chỉ là một trong những ngôn ngữ chính thức, chỉ thuộc về tầng lớp thượng lưu cũng như những người có học thức cao, còn dân thường đa phần nói tiếng Hindi hoặc các ngôn ngữ bản địa khác — thứ "tiếng phổ thông" như vậy ở Ấn Độ lại có tới hơn hai mươi loại.
Đất nước này từ trước đến nay vẫn luôn ở trong tình trạng chia năm xẻ bảy về ngôn ngữ, vừa có sự chia rẽ về dân tộc, vừa có sự chia rẽ về giai cấp. Trong lịch sử của họ không có một vị Tần Thủy Hoàng nào, xã hội chủ thể cho đến nay vẫn là người khác giống, chữ khác văn. Họ cũng không có những cuộc đại phẫu cách mạng như năm 1949, chế độ phân biệt giữa quý tộc và tiện dân cho đến nay vẫn tồn tại y nguyên như cũ. Điều này có nghĩa là, họ chưa từng trải qua sự phá hoại lớn về văn hóa, cũng không có sự đại nhất thống về văn hóa.
Tôi không tài nào biết được, là vết nứt của xã hội đã cản trở sự thống nhất ngôn ngữ của họ? Hay là vết nứt của ngôn ngữ đang cản trở việc xóa bỏ giai cấp và dung hợp dân tộc của họ?
Lần theo sự dẫn dắt của tiếng Anh, bạn đương nhiên chỉ có thể bước vào một thứ Ấn Độ mang phong cách Anh: nghị viện, tòa soạn, viện bảo tàng, gia đình viên mãn của các công chức, cơ sở nghiên cứu khoa học và trường đại học hàng đầu thế giới, còn có tầng lớp trí thức độc lập, uy bác, tao nhã ngày ngày trực tiếp xem TV của Anh và đọc báo của Mỹ.
Thế nhưng, ngay quanh những hòn đảo tiếng Anh ấy, ngay ngoài cánh cổng của những tinh hoa này, lại là hiện thực rộng lớn hơn với vẻ tiêu điều rách nát. Đường phố đã già nua, xe cộ đã già nua, hàng rào và bến cảng đã già nua, ánh nắng và lá rụng cũng đã già nua, đến cả cảnh sát phần lớn cũng đã già nua. Những cụ già tóc bạc phơ cầm gậy gỗ, sống chẳng có chút tính khí nào, nhìn thấy chiếc xe ô tô nào dám vi phạm quy định, cũng chỉ quật một gậy vào đuôi xe là xong chuyện.
Nhiều lúc, họ ôm gậy gỗ hoặc khẩu súng trường đã rụng răng, ngủ gật lịm dưới tán cây, mặc cho xe cộ trên mặt đường phóng bạt mạng, bụi bặm che khuất bầu trời nhật nguyệt u ám. Tất cả xe buýt vậy mà đơn giản là tháo luôn cửa, hành khách bên trong chen không nổi, bèn từng đám từng đống chen chúc leo lên nóc xe, đón gió nhìn xa trông rộng, tâm trạng hân hoan phơi phới.
Ngồi trên chiếc xe buýt tự do đến mức có phần quá đà ấy lao vào quảng trường cầu Hằng Hà ở thành phố Kolkata, bạn có thể sẽ có cảm giác thế giới sụp đổ uỳnh một tiếng. Bạn có thể tưởng tượng bất kỳ ngôi nhà nào trước mắt đều là phế tích, tưởng tượng dòng người cuồn cuộn trên đường không phải là thị dân, mà là hàng triệu bộ lạc du mục đang cuồn cuộn tiến vào thành phố rồi khắp nơi dựng trại đóng đô.
Các thành viên bộ lạc này dựng lều ở ven đường để ở, xếp đá nấu ăn, mượn nước mưa để tắm, trên tấm lưng rám nắng lắng đọng quá nhiều ánh nắng mặt trời. Bọn họ dường như chẳng cần mặc gì, chẳng cần ăn gì, tùy tiện nhét chút vụn bánh vào miệng, dường như là có thể qua loa qua ngày, vẫn cứ có thể mọc ra da thịt trên cơ thể. Bọn họ đương nhiên đi xin ăn, hơn nữa nhìn chung luôn xin ăn thành công. Sự thành công của họ không phải vì Ấn Độ có rất nhiều nhà hàng, mà là vì Ấn Độ có rất nhiều đền chùa.
Họ lấy truyền thống đạo đức quen bố thí của người Ấn Độ làm tiền đề sinh tồn, lấy lòng từ bi của tôn giáo làm nguồn cung cấp ổn định cho cơm áo của chính mình.
Đối với những cảnh tượng chấn động tâm can này, những lão cảnh sát không ngủ thì có thể làm gì được? Cho dù số lượng cảnh sát có nhiều gấp mấy lần hoặc mấy chục lần nữa thì có thể làm gì? May thay, mọi người vẫn chưa có lý do gì để tuyệt vọng. Giao thông dẫu hỗn loạn, nhưng hỗn loạn mà có trật tự; phố xá dẫu cũ nát, nhưng cũ nát mà không nguy hiểm.
Cửa sổ nhà họ đều không lắp lưới chống trộm giống như lồng sắt, đủ để trở thành dấu hiệu cho thấy tình hình trị an tốt đẹp, và đủ để khiến người Trung Quốc hổ thẹn. Người ngoài khi đến đây, không chỉ không nhìn thấy những kẻ lấm lét trộm cắp từng nhóm ba năm gây sự ngoài đường phố, không chỉ không gặp phải cảnh móc túi hay giật dây chuyền, không chỉ không nhìn thấy ngành nghề đồi trụy và mua bán ép buộc, thậm chí ngay cả tiếng cãi vã lớn tiếng cũng rất khó tìm thấy.
Trong mắt người Ấn Độ có sự bình hòa và an nhàn kỳ lạ, đối xử với mọi người vô cùng khiêm nhường lịch sự. Cuối cùng, người ta hầu như có thể tin rằng, những lão cảnh sát ở đây có ngủ một giấc cũng chẳng có gì là quan trọng.
Một dân tộc không cần cửa chống trộm, là một dân tộc ẩn giấu sự tôn nghiêm sâu thẳm. Có lẽ, truyền thống hòa bình của Ấn Độ giáo, cùng với chủ nghĩa bất bạo động của Gandhi, là có khả năng sinh trưởng trong sự trong sạch và ôn hòa của dân tộc này nhất.
Tôi từng xem một bộ phim mang tên "Gandhi", vẫn luôn xem Gandhi là nhân vật giống như điều bí ẩn trong lòng tôi. Ông cụ gầy gò này, lúc nào cũng đầu trọc chân đất, tự kéo sợi, tự trồng lương thực, để phản đối thuế muối bất hợp lý, đã có lần ông dẫn theo cả nam lẫn nữ già trẻ từ chối ăn muối Anh, đi bộ suốt đến bờ biển, tự tay phơi muối và lọc muối.
Hành động vĩ đại mang tính lịch sử lật đổ ách thống trị thực dân của đế quốc Anh của ông, không cần quân đội cũng không cần tư bản kếch xù, một khi đã hạ quyết tâm, việc còn lại chỉ là lặng lẽ bước ra khỏi cửa nhà mà thôi. Cuộc hành quân vĩ đại vì hòa bình.
Ông đi từ ngôi làng này sang ngôi làng khác, từ vùng bình nguyên này sang vùng bình nguyên khác, đội ngũ phía sau ông cuồn cuộn lớn mạnh như quả cầu tuyết cho đến khi bao trùm cả đường chân trời, hầu như là toàn bộ cả một dân tộc. Chạm trán tuyến phong tỏa của quân đội, chạm trán lưỡi lê và gậy gộc, bọn họ thà hy sinh chứ tuyệt đối không phản kháng, chỉ lặng lẽ bước lên phía trước, để thân mình đẫm máu ngã xuống dưới lưỡi lê và gậy gộc.
Hàng thứ nhất ngã xuống, hàng thứ hai lại tiến lên; hàng thứ hai ngã xuống, hàng thứ ba lại tiến lên... cho đến khi tất cả các phóng viên có mặt đều nhắm mắt lại, cho đến khi ánh mắt và đôi tay của tất cả những kẻ trấn áp đều run rẩy, cho đến khi bọn họ hoảng sợ tột độ tháo chạy khỏi những con người tay không tấc sắt ấy và cuối cùng giao nộp chính quyền.
Gandhi cuối cùng chết vì vụ ám sát của đồng bào. Một số người thân và người kế nhiệm của ông cũng chết vì ám sát. Theo một ý nghĩa nào đó, những vụ ám sát thành công liên tiếp này không thể giải thích điều gì khác, mà ngược lại chính là minh chứng cho việc dân tộc này thiếu kinh nghiệm và năng lực phòng ngừa bạo lực.
Bọn họ vốn không từng phản kháng cảnh sát quân sự, thế nên cũng chẳng biết cách đối phó với ám sát ra sao.
Là linh hồn của Ấn Độ, Gandhi không giống Lenin của Nga, Mao Trạch Đông của Trung Quốc, Tito của Nam Tư hay Che Guevara của Mỹ Latinh, ông hoàn thành nền độc lập của Ấn Độ mà không tốn một viên đạn, xứng đáng là một trong những kỳ tích chính trị và thần thoại chính trị của thế kỷ 20.
Có lẽ, điều khó hiểu nhất của nền chính trị này, lại chính là điểm dễ hiểu nhất đối với người Ấn Độ: Đây là một nền chính trị của Ấn Độ giáo, một nền chính trị của những kẻ ăn chay và kẻ lang thang, xuất phát từ sự thấu hiểu sâu sắc của Gandhi đối với Ấn Độ.
Lý luận và thực tiễn của phong trào "bất bạo động bất hợp tác" này, chẳng qua chỉ là tìm ra một hình thức tồn tại có khả năng mạnh mẽ nhất, tìm ra một phương pháp đấu tranh phù hợp nhất với tình hình dân chúng và dễ thao tác nhất cho một dân tộc nghèo đói và tơi tả đến cực điểm bằng một cách thức thiên tài — tỷ như cứ ngồi xuống hoặc nằm xuống từng hàng trước mặt cảnh sát quân sự là được.
Trong mắt các dân tộc khác vốn thượng võ ưa binh đao, đây tuyệt đối chẳng phải đấu tranh gì, thậm chí chẳng qua chỉ là thói quen hằng ngày của một đám ăn mày.
Giờ đây, bọn họ vẫn đang ngồi hoặc nằm trên đường phố, phản đối tư bản nước ngoài xâm nhập gây nguy hại cho công nghiệp quốc gia, phản đối việc giải tỏa khu phố cổ, phản đối nạn lụt nạn gió cùng với bất kỳ chuyện gì khiến người ta không vui, hoặc là bọn họ cũng chẳng buồn phản đối, chẳng có ý nghĩa gì cả, chỉ là không biết phải tiêu sầu giải muộn thế nào cho qua ngày, việc ngồi hoặc nằm đã trở thành thói quen.
Vật đổi sao dời, thứ mà bọn họ phải đối mặt đã không còn là cảnh sát quân sự Anh nữa, mà là từng kế hoạch hiện đại hóa đi đứng khó khăn. Khi những kẻ thiếu ăn thiếu mặc này bị thắp sáng bởi một mục tiêu vĩ đại, từng người bọn họ đều trở thành vị thánh đi chân đất mặc áo dài, từng người đều mạnh mẽ vô song.
Còn khi tư thế ngồi hoặc nằm này tiếp tục kéo dài về tương lai, có lẽ sẽ trở thành gánh nặng của lịch sử, thậm chí đến lượt từng đời chính phủ Ấn Độ đau đầu khôn nguôi.
Nền kinh tế toàn cầu hóa cuối thế kỷ 20 đang bao vây tứ bề, không có lục địa nào có thể trốn tránh thử thách. Vậy thì, chính phủ nào có thể tổ chức, quản lý biển người đen nhánh đang thực hiện phong trào bất bạo động trước mắt này, và cung cấp cho họ đầy đủ nhà ở, thực phẩm cũng như cơ hội giáo dục và việc làm?
Xét từ một điểm cơ bản hơn, chính phủ nào có thể khiến những người ăn chay lao vào tranh đua và những kẻ lang thang đều tuân thủ kỷ luật? Nếu không thể, liệu anh ta có thể giống như việc tạo ra thần thoại chính trị năm xưa, một lần nữa tạo ra thần thoại kinh tế không? Nói cách khác, liệu anh ta có thể tìm ra một nền kinh tế Ấn Độ giáo, một sự phồn vinh vật chất của những kẻ ăn chay và kẻ lang thang, và một lần nữa khiến toàn thế giới kinh ngạc sững sờ?
Khi chúng tôi sắp rời khỏi Ấn Độ, vừa vặn bắt gặp ngày Tết dân tộc nào đó ở vùng Kolkata, tức là một trong số rất nhiều ngày Tết của đất nước này. Từng hàng đèn dầu nhỏ thắp sáng được xếp trên các bậc thềm, pháo hoa lác đác thỉnh thoảng lóe lên trên bầu trời đằng xa.
Phụ nữ dịp lễ hội rất xinh đẹp, những tấm vải sari quấn quanh người đủ màu rực rỡ, từng đóa từng đóa di chuyển và nở rộ trong hương thơm ngào ngạt của ngày lễ. Chỉ là tấm vải sari này thiên về che đậy, quấn quýt phức tạp, là trang phục dành cho nữ thần chứ không phải để khoe sắc vóc, mang ý nghĩa thiên về ngắm từ xa chứ không chịu gần gũi, không giống như một số trang phục nữ kiểu phương Tây theo đuổi sự mỏng manh, hở hang, xuyên thấu, thậm chí dùng phong cách "lon nước ngọt" để khêu gợi sự bốc đồng.
Lễ hội ở đây cũng không giống với ở Trung Quốc: Trên đường phố không có cảnh xe ngựa như nước, ngược lại có chút ánh đèn lơ đễnh và bóng người thưa thớt kỳ lạ; cũng không có cảnh chén tạc chén thù, ngược lại tất cả các nhà hàng và nhà bếp của mỗi hộ gia đình đều đóng cửa hoàn toàn — mọi người đón chào năm mới bằng phong tục truyền thống nhịn ăn trọn một ngày.
Bọn họ không dùng sự phóng túng của các giác quan mà dùng sự tĩnh lặng của dục vọng để biểu thị sự vui mừng. Cơn đói của họ là sự thần thánh, là hạnh phúc, cũng là sự tưởng nhớ. Cơn đói bắt nguồn từ lịch sử lâu dài này, cơn đói của người cha vì con gái trong lịch sử lâu dài, cơn đói của người anh vì em gái, cơn đói của người con vì mẹ, cơn đói của người vợ vì chồng, cơn đói của chủ nhà vì khách, cơn đói của bạn bè vì bạn bè, cơn đói của con người vì cây cối và đất đai, đã trở thành nghi lễ thần bí đời đời kiếp kiếp của họ, đã trở thành ngày lễ long trọng của họ.
Mẹ ơi, người hãy về đi, về đi thôi,
Người hãy về từ những con sóng cuồn cuộn của dòng Hằng Hà,
Người hãy về từ từng chiếc lá trên cây,
Người hãy về từ từng dấu chân trên đường,
Người hãy về từ trong giấc ngủ và những giọt nước mắt của con.
---❊ ❖ ❊---
Trên bờ sông, làn sóng ca hát trào dâng lớp lớp. Đây chính là sông Hằng, phát âm theo tiếng Hindi là "Ganga", cuồn cuộn chảy qua Kolkata. Điều này khiến tôi liên tưởng đến sân bay "Gonggar" ở Tây Tạng, có phát âm gần giống, nằm tựa lưng vào thượng nguồn của sông Hằng, chính là sông Yarlung Tsangpo.
Người lái xe phiên dịch đại ý lời bài hát cho tôi nghe, dẫn tôi đến đây để ngắm nhìn người ta tiễn đưa Kali — vị nữ thần mà người dân hai bên bờ sông Hằng đều phải cúng bái vào mỗi dịp năm mới. Bà ấy hầu như để ngả ngớn thân thể, trẻ trung và xinh đẹp, tạo hình tiêu chuẩn trên vị thần lại có chút kỳ lạ: há hốc miệng trợn trừng lưỡi đầy kinh ngạc, một tay giơ kiếm, một tay xách một chiếc đầu lâu đẫm máu, dưới chân bà còn có cả một tràng đầu lâu như thế.
Do rào cản ngôn ngữ, tôi không tài nào hiểu rõ toàn bộ tình tiết phức tạp về những chiếc đầu lâu này. Tôi chỉ biết rằng, trong một trận chiến nổi tiếng quét sạch ma quỷ cho nhân gian, bà đã giết chết hơn hai mươi kẻ địch, và cũng giết chết cả chồng mình — chính là chiếc đầu lâu trong tay bà.
Mãi cho đến lúc này, bà mới như bừng tỉnh khỏi giấc mơ mà thè dài chiếc lưỡi.
Từ khoảnh khắc đó, bà liền ngưng đọng thành sự ngạc nhiên và cô đơn vĩnh hằng.
Đã là ngày thứ hai của năm mới, lễ hội dân gian sắp kết thúc. Mọi người khua trống, thổi kèn, ca hát nhảy múa kết thành từng đội từ khắp các góc phố trong thành phố đi tới, tụ họp thành biển người bên bờ sông Hằng, đưa nữ thần Kali do chính tay họ làm thả xuống dòng nước sông, để sự ngạc nhiên vĩnh hằng và cô đơn vĩnh hằng với muôn hình vạn trạng lớn nhỏ khác nhau ấy trôi theo dòng nước, lần lượt phiêu dạt vào sâu thẳm đêm đen.
Đây là ước hẹn năm này qua năm khác của họ với sông Hằng.
Có thể thấy rõ, những người tiễn đưa này đều là người nghèo, ăn mặc lôi thôi lếch thếch, bụi bặm phủ đầy người, tóc đa phần bết thành từng búi, hoặc xù lên như ổ cỏ. Bọn họ căng thẳng thậm chí hoảng loạn trợn tròn hai mắt, tay chân luống cuống hô hào la hét, một khi bước chân lộn xộn, bức nữ thần khiêng trên vai liền chao đảo lắc lư.
Bọn họ phát ra tiếng hú, bước thấp bước cao giẫm nước bắn tung tóe, khi từ dưới sông quay lên thì biến thành từng con quỷ nước điên cuồng, nước trên người rỏ giọt như mưa, lấp lánh dưới ánh lửa. Thế nhưng bọn họ vẫn say mê trong tiếng trống, hòa cùng làn sóng âm thanh chỉnh tề hoặc không chỉnh tề cất tiếng hát lớn, lẫn vào giữa những người quen hay không quen cuồng vũ — nói đây là khiêu vũ, chi bằng nói bọn họ đang hành hạ từng khớp xương trên cơ thể mình, một lòng muốn đập nát và dung hòa bản thân vào tiếng trống.
Một kẻ thọt chống nạng cũng đang nhảy nhót, chiếc nạng đâm thọc xuống đất tạo ra những lỗ bùn dày đặc.
Người hãy về từ từng dấu chân trên đường đi, mẹ ơi;
Người hãy về từ trong giấc ngủ và những giọt nước mắt của con, mẹ ơi.
---❊ ❖ ❊---
Phía bên kia sông Hằng, vài cột đèn pha sáng rực đang chiếu rọi tấm biển quảng cáo Coca-Cola khổng lồ, chiếu rọi cái chai màu đỏ và to lớn từng làm mưa làm gió khắp toàn cầu.
Vào khoảnh khắc đó, tôi đột nhiên cảm thấy, vị nữ thần Kali đang ở đằng xa giơ cao lưỡi dao đẫm máu ngoảnh đầu nhìn lại, điều mà bà thè lưỡi kinh ngạc mãi mãi, không phải là cái đầu của chồng rơi xuống đất, mà là một thế kỷ hoàn toàn không thể dự đoán được đang lặng lẽ kéo đến.
Tôi ngẩng đầu lên nhìn bờ bên kia đang lùi xa với tốc độ chóng mặt, để lại trước mắt tôi mặt sông rộng lớn vô tận.