Thầy Hàn, đọc xong "Mã Kiều từ điển", điều đầu tiên tôi muốn hỏi là, sao anh lại nảy ra ý định áp dụng cấu trúc theo kiểu từ điển?
Tôi vẫn luôn có hứng thú với các vấn đề về ngôn ngữ. Ngôn ngữ có mối liên hệ mật khẩu với văn học. Rất nhiều từ ngữ, ví dụ như một số từ phương ngôn, mang đậm nền tảng và sự tích tụ văn hóa. Một số từ tuy không phải là từ phương ngôn, nhưng sự chuyển biến trong nghĩa của từ lại thể hiện sự đổi thay của thời đại. Những người khác nhau, với bối cảnh văn hóa khác nhau, sẽ có những cách hiểu khác nhau về từ ngữ. Những điều này trước đây chỉ mang lại cho tôi hứng thú một cách rời rạc, cho đến khi bất chợt nảy sinh một ý tưởng: dùng các mục từ để xuyên suốt và thống lĩnh cuốn tiểu thuyết, cũng có thể coi là một sự thử nghiệm, biết đâu đây lại là một cuộc thử nghiệm mới đối với chính thể loại tiểu thuyết.
Khi đọc "Mã Kiều từ điển", tôi có một cảm giác thế này, đó là nó rất khác biệt so với lối tự sự truyền thống của những cuốn tiểu thuyết trước đây. Một số tiểu thuyết truyền thống thường có dạng tuyến tính, ví dụ như cuộc đời của một con người, chẳng hạn như "Anna Karenina", "Bác sĩ Zhivago", vân vân. Thế nhưng "Mã Kiều từ điển" lại không hề có một đường dây cốt lõi nào cả, nó mang cấu trúc phân tán, lan tỏa ra từ điểm mấu chốt là Mã Kiều. Động lực nào khiến anh áp dụng một phương thức như vậy để viết nên tác phẩm trường thiên này?
Trước đây, người ta cho rằng tiểu thuyết là một nghệ thuật tự sự, và tự sự thì luôn tiến triển theo trình tự thời gian, truyền thống hơn một chút thì đó là cấu trúc tuyến tính theo chuỗi nhân quả. Nhưng tôi lại có cảm giác khủng hoảng đối với kiểu tự sự này. Loại tiểu thuyết ấy đã phát triển được mấy trăm năm rồi, với sự tiến triển của lối tự sự phẳng này, người ta có thể tìm kiếm những điển hình nhân vật mới trong một mô hình cố định, thiết kế những tình tiết mới, khai phá rất nhiều khía cạnh đời sống mới..., thế nhưng ở một mức độ khá lớn, nó vẫn không thoát khỏi cảm giác lặp lại về phương thức cảm nhận. Giống như việc chúng ta ăn những quả lê khác nhau vậy: quả to, quả nhỏ, quả tròn, quả thon, quả ngọt, quả chua, nhưng ăn đi ăn lại thì vẫn cứ là quả lê. Tôi đã suy nghĩ rất nhiều về cách phá vỡ mô hình này, thế nên lần này tôi đã thử sức một chút. Tôi không biết dùng phương pháp nào để tổng kết cách làm của mình, nhưng ít nhất nó không hoàn toàn là sự tiến triển theo chiều phẳng của lối tự sự kia. Nếu nói sự tiến triển trước đây là trục hoành, thì giờ đây tôi muốn tìm một trục tung, một trục tung có chiều không gian khác biệt so với trục hoành ngày trước. Có thể nói rằng, để thấu hiểu một nhân vật ở Mã Kiều, tôi cần phải huy động rất nhiều hiểu biết của mình về thế giới để nhận thức về họ; và ngược lại cũng vậy, để nhận thức được thế giới này, tôi cần phải xuất phát từ một nhân vật ở Mã Kiều. Điều này không giống với phương pháp trước kia — vốn là viết về nhân vật đó, rồi cứ quẩn quanh trong vận mệnh, sự kiện và chi tiết của nhân vật ấy. Tôi hy vọng có thể tìm ra mối quan hệ đồng cấu giữa mỗi nhân vật, mỗi chi tiết với cả đại thế giới ngoài kia, một mối quan hệ trừu tượng đả thông giữa vi mô và vĩ mô.
Kiểu cấu trúc này giống như tính bức xạ, tính phân tán. Ngoài ra, khi đọc cuốn tiểu thuyết này, tôi còn có một cảm giác nữa là ngôn ngữ hiện tại của anh mang tính văn bản và văn học nhiều hơn, dễ được chấp nhận hơn so với thứ phương ngôn thuần túy trước kia như trong "Bố ba ba".
Cuốn tiểu thuyết này của tôi không chỉ viết về Mã Kiều; nếu chỉ viết riêng về Mã Kiều thì phương ngôn địa phương sẽ xuất hiện nhiều hơn, và như thế cũng đủ dùng rồi. Tôi dùng ngôn ngữ của tầng lớp trí thức làm chủ đạo, tiêu đề tuy là "Mã Kiều từ điển", nhưng thực chất đó chỉ là một cái cớ để thể hiện cái nhìn của tôi về thế giới này. Tôi vẫn luôn cảm thấy việc văn, sử, triết tách rời nhau chắc chắn không phải là điều hiển nhiên từ thuở hồng hoang, mà phải đến rất muộn mới xuất hiện. Tôi nghĩ chúng ta có thể thử nghiệm việc đả thông hoàn toàn văn, sử, triết với nhau; không chỉ tản văn, tùy bút mà mọi thể loại đều có thể được tôi dung dưỡng, hợp làm một. Đương nhiên, không phải là đả thông vì mục đích đả thông, mà giống như tôi đã nói ở trên, mục đích là để đả thông giữa Mã Kiều và thế giới. Làm như vậy, chúng ta có thể tìm thấy một bầu trời tự do hơn. Trước đây, khi viết tiểu thuyết, tôi thường không mấy hài lòng; hễ bước vào cốt tiết là lại bị mô hình chi phối, xét theo một ý nghĩa nào đó, là bị chi phối bởi những quy phạm tri giác có sẵn, bị chi phối bởi ý thức hệ của tiểu thuyết truyền thống. Tiến bước trong mô hình ấy nghĩa là đã bị che khuất, rất nhiều điều không thể bày tỏ được. Đả thông được như vậy rồi thì sẽ tự do hơn rất nhiều, đương nhiên, chắc chắn cũng sẽ sinh ra những sự che khuất mới.
Đọc cuốn tiểu thuyết này, tôi cảm thấy một mặt nó có tính chỉnh thể, điều gây ấn tượng sâu sắc nhất trong tiểu thuyết chính là bầu không khí của nó: mờ ảo khôn lường, không gian thời gian đan xen, ma quái kỳ dị; nhưng mặt khác, hình như có một số nhân vật trong tiểu thuyết có phần mờ nhạt thì phải?
Có lẽ là do bút lực của tôi chưa tới. Đương nhiên, ngay từ khâu lên ý tưởng ban đầu, tôi cũng đã dự tính sẽ để lại một số nhân vật không hoàn chỉnh, không đầy đặn, thậm chí có phần mang tính biểu tượng, những điều này cấu thành một phần của trải nghiệm chân thực. Việc phân chia nhân vật trong tiểu thuyết thành nhân vật chính, nhân vật phụ — tại sao lại phải làm vậy? Tôi hoài nghi không biết cái gì mới là quan trọng, cái gì là thứ yếu, cái gì có ý nghĩa và cái gì là vô nghĩa. Tôi muốn dành cho tất cả các nhân vật một địa vị bình đẳng trong tiểu thuyết, không có trung tâm, không có nhân vật chính nào cả, cũng chẳng có sự kiện trung tâm nào hết, điều này tiệm cận với sự chân thực của cuộc sống. Từ các góc độ khác nhau, người ta có thể tìm thấy những trung tâm khác nhau. Có thể nói điều này hơi giống sự liên kết của rất nhiều bài tản văn và tiểu thuyết, chứ không phải là một cuốn tiểu thuyết trường thiên theo nghĩa kinh điển và nghiêm ngặt.
Như anh vừa nói, việc tiểu thuyết chủ yếu dựa vào cốt truyện không phải là điều tất nhiên, chẳng hạn như việc anh từng đề xướng tạp văn trước đây, thậm chí khi điều hành tờ "Thiên Nhai" anh cũng mang quan điểm này.
Đúng vậy, sự lai tạp thể loại, Sử Thiết Sinh cũng từng thử nghiệm qua. Trương Thừa Chí lại càng chán ghét mô hình tiểu thuyết hiện tại, khi chúng tôi làm tờ "Thiên Nhai", anh ấy từng kiến nghị không nên đăng tiểu thuyết. Đương nhiên tiểu thuyết có rất nhiều khuyết điểm, nhưng tôi không bi quan đến vậy, tôi cho rằng nó có thể được cải tạo. Tôi vẫn thường tự nhắc nhở bản thân không được viết cuốn sách này giống như tiểu thuyết, nó có thể giống bút ký, tản văn, thậm chí có chỗ chính là từ mục, quả thực đích thị là từ mục, theo định dạng từ mục cứng nhắc.
"Mã Kiều từ điển" bắt đầu được viết từ khi nào?
Năm kia, nửa cuối năm 1994. Năm ngoái vì thân mẫu qua đời nên suốt mấy tháng trời chẳng viết được mấy.
Vừa bắt đầu viết đã dùng phương thức từ mục rồi sao?
Đúng vậy.
Vậy về mặt trình tự, anh có cố ý sắp xếp các từ mục không?
Đây là sự thỏa hiệp của tôi đối với tiểu thuyết truyền thống và thói quen đọc truyền thống. Ban đầu tôi cũng từng nghĩ đến việc sắp xếp tùy ý, giống như xào bài vậy, nhưng tôi nghĩ làm như vậy sẽ gây ra khó khăn quá lớn cho việc đọc truyền thống, có lẽ chỉ một nhà văn mang tính tiên phong đặc biệt mới làm thế. Còn tôi hiện tại vẫn phải lưu tâm đến tiết tấu đọc, tính liên tục của nhân vật và tính hoàn chỉnh tương đối.
Trong quá trình sáng tác, có vẻ như anh hồi tưởng, hoài niệm về quá khứ khá nhiều, nhưng anh có từng nghĩ đến việc nâng tầm ý nghĩa nào đó từ trong đó không?
Làm cho nó mang tính điển hình, tính mãnh liệt hơn? Tôi muốn cố gắng tránh điều này. Tính điển hình và tính mang ý nghĩa của chúng ta — tức là việc tập trung khái quát hóa một tầng ý nghĩa — là phục vụ cho việc biểu đạt ý nghĩa tại thời điểm đó. Tôi muốn cố gắng đi ngược lại điều ấy, duy trì trạng thái phi ý nghĩa hóa. Ví dụ như tôi viết về một cái cây, một con chó, chúng chẳng có ý nghĩa gì cả, thậm chí chỉ là những mảnh vụn của đời sống, nhưng nó vẫn lưu lại trong trí nhớ. Trước đây chúng ta có một quan niệm về "nhàn bút" (ngòi bút viết lan man), cho rằng nhàn bút là để điều tiết, là có cũng được mà không có cũng chẳng sao. Trên thực tế, có lẽ chúng ta cần phải nhận thức lại vấn đề này, một số ngòi bút lan man thực chất không hề lan man, không phải là thứ có cũng được không có cũng xong. Bản thân chúng chính là một phần cấu thành nên nội dung và ý nghĩa này. Tiểu thuyết trước đây lấy con người làm trung tâm, sau đó lại lấy chủ đề ý thức hệ thịnh hành làm trung tâm, chúng ta nên nhảy vọt ra khỏi mô hình này. Kỳ thực, đôi khi một cái cây cũng có thể trở thành trung tâm.
"Mã Kiều từ điển" không nghi ngờ gì là một sự bứt phá trong quá trình sáng tác của chính anh. Tôi cảm thấy đây có thể coi là giai đoạn sáng tác thứ ba của anh: giai đoạn thứ nhất là "Tây vọng mao thảo địa", giai đoạn thứ hai là "Bố ba ba", "Nữ nữ nữ", và giai đoạn thứ ba chính là tùy bút cùng "Mã Kiều từ điển". Viết xong cuốn tiểu thuyết này, bản thân anh có đánh giá thế nào?
Tôi đã nói rồi, bản thân tôi vẫn còn thiếu sự tổng kết về mặt lý luận cho cuốn sách này, từ đó cũng thiếu đi sự đánh giá. Một số ý nghĩ cũng chỉ là ngẫu hứng, rời rạc, ví dụ như việc tôi cố gắng đối đãi với mỗi nhân vật không chỉ như một sinh vật, mà hơn thế là một sinh linh, viết ra linh khí và thần tính của họ. Bản thân con người vốn dĩ rất huyền bí. Thần tính của con người ám chỉ một sự vô hạn và vĩnh hằng. Tôi muốn tạo ra sự kết nối giữa khoảnh khắc và vĩnh hằng, giữa hữu hạn và vô hạn. Tôi muốn tái tạo một thế giới. Dù những gì tôi viết là hồi ức, nhưng thứ kích thích tôi nhất không phải là việc sao chép lại một thế giới, mà là sáng tạo và kiến tạo nên một thế giới. Hồi ức chỉ là điểm tựa cho trí tưởng tượng mà thôi. Điều này có lẽ liên quan đến tính cách. Khi viết tiểu thuyết, tôi không mấy thỏa mãn với việc chỉ viết sao cho thật giống, thật sống động, mặc dù làm vậy cũng có sự khoái cảm. Tôi càng muốn viết ra một thế giới hoàn toàn mới lạ, qua đó cường hóa chức năng can thiệp của văn học đối với thế giới.
Thầy Hàn, tôi cảm thấy cuốn tiểu thuyết này khác biệt một trời một vực so với những sáng tác trước đây của anh, thế nên khi đọc, tôi đã vô cùng kinh ngạc. Các tác phẩm trước kia của anh, cho dù là những tác phẩm trong một hai năm gần đây như "Ám hương", vẫn luôn xoay quanh sự kiện và nhân vật, trong khi "Mã Kiều từ điển" hoàn toàn khác hẳn.
Có một số yếu tố tiểu thuyết mà tôi sẽ không bao giờ vứt bỏ; trái lại, tôi cho rằng hiện nay có một số nhà văn quá coi nhẹ các yếu tố cơ bản của tiểu thuyết, chẳng hạn như ngày càng thiếu đi sức tạo hình của con chữ, thiếu đi cốt tiết sinh động, ngôn ngữ thì quá mức lan man, bành trướng, phù thũng. Sự dồn nén tình cảm, niềm đồng cảm với nhân vật, bầu không khí huyền bí, sự gần gũi với tự nhiên, những điều này tôi đều khá yêu thích. Đương nhiên, có lẽ trường thiên và trung đoản thiên có sự khác biệt; trường thiên có lẽ là sự tổ hợp cục bộ của trung đoản thiên, trong khi trung đoản thiên chỉ là một phần cục bộ, có thể có một trung tâm, còn trường thiên chủ yếu là sự tổ hợp của những phần cục bộ ấy, chức năng của nó xuất hiện trong quá trình tổ hợp. Tôi từng rút ra hai truyện ngắn từ trong "Mã Kiều từ điển" để đem xuất bản, nhưng trong mắt người khác thì đó chẳng qua cũng chỉ là những truyện ngắn truyền thống. Thế nhưng khi đặt vào trong "Mã Kiều từ điển", chúng lại mang một vẻ khác lạ, hiệu ứng mới mẻ này nhất định phải nhờ đến sự tổ hợp thì mới có thể sinh ra được.
Điều này làm tôi nhớ đến một quan điểm của anh trong bài tùy bút "Phật ma nhất niệm gian": chỉnh thể lớn hơn tổng số các cá thể đơn lẻ, hiệu ứng do chỉnh thể sinh ra hoàn toàn không phải là sự chắp vá đơn thuần của các cá thể đơn lẻ.
Sau khi các cá thể đơn lẻ chắp vá lại với nhau, nó đã sinh ra một thứ có tính sinh sôi nảy nở. Nhận thức của con người về ngôn ngữ gần như không thể hoàn thành trong các tác phẩm trung và đoản thiên. Mà "Mã Kiều từ điển" lại chính là nội dung của một cuốn trường thiên, không thể nào hoàn thành trong các tác phẩm trung và đoản thiên được. Trước đây tôi cũng từng nghĩ: trường thiên thực chất không chỉ là vấn đề độ dài, mà có một số chủ đề chỉ có thể được hoàn thành bằng trường thiên; còn một số tiểu thuyết trường thiên hiện nay, thực chất chỉ là một tác phẩm trung hoặc đoản thiên bị kéo dài ra mà thôi.
Giống như "Hận mấy chùm", thực chất chỉ là câu chuyện ở mức trung hoặc đoản thiên, được tạo rất nhiều lớp đệm để dựng lên một bầu không khí. Thành công của nó nằm ở bầu không khí ấy, còn bản thân câu chuyện thì rất đơn giản. Ngoài ra, khi đọc xong "Mã Kiều từ điển", ấn tượng của tôi là dù bàn luận không ít, nhưng cảm giác lại không hề thấy gượng ép.
Tôi lựa chọn kiểu bàn luận mang tính cảm nhận; nếu rời xa cảm nhận, thì mối quan hệ thân cận của nó với tiểu thuyết sẽ trở nên mờ nhạt. Những lời bàn luận mang tính cảm nhận rất dễ dung hòa với tiểu thuyết, dung hòa với bầu không khí và nhân vật. Đưa bàn luận vào tiểu thuyết thì nhất định phải có một mục tiêu chung; nếu mục tiêu bàn luận khác với mục tiêu tự sự của tiểu thuyết thì chắc chắn không thể dung hòa nổi. Mục tiêu chung ấy chính là tiến hành một sự khám phá và vạch trần mới đối với nhân tính. Chỉ khi các thủ pháp tự sự không đủ để đạt đến chiều sâu của sự khám phá và vạch trần ấy, thì bàn luận mới bước ra để trợ giúp, để tháo dỡ và phá vỡ sự trói buộc của thể loại tự sự truyền thống. Nhưng nếu bàn luận chỉ để khoe mẽ học thức, kéo dài độ dài trang sách, thì chẳng có ích gì đối với nhận thức của con người về nhân tính cả, mà đó chỉ là một sự gượng ép. Suy cho cùng, văn học vẫn là văn học, thủ pháp trừu tượng là để thể hiện tính cụ thể một cách tốt hơn, chứ không phải để thay thế tính cụ thể, không phải là hướng tới sự khái niệm hóa. Hiện nay, một số nghệ thuật trừu tượng đã biến thành những thứ tranh minh họa đồ giải kiểu mới, tôi không hề đồng tình với điều này. Hứng thú làm tiểu thuyết của tôi là tiếp tục phá vỡ mô hình tự sự hiện có. Kể từ ngày ra đời cho đến nay, tiểu thuyết vốn đã phát huy tác dụng rất lớn trong việc vạch trần nhân tính, sau đó chủ nghĩa hiện đại lại mang đến những yếu tố mới, chẳng hạn như dòng ý thức. Dòng ý thức thách thức logic tiểu thuyết vốn có, soi rọi vào góc khuất tăm tối ở tầng sâu ý thức, nhưng tiểu thuyết phái hiện đại lại rơi vào mô hình cũ, động lực bên trong suy yếu và có sự lặp lại, đây có thể gọi là cuộc khủng hoảng của nghệ thuật tự sự.
1996.4
(Người đặt câu hỏi là ông Lý Thiếu Quân)