Hàn Thiếu Công Tự Tuyển Tập

Lượt đọc: 98 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Vẩn Vơ Suy Nghĩ

❊ ❊ ❊

Có một ý hướng "tầm căn" (tìm về cội nguồn), nhưng khó mà gọi là "phái" nào. Hễ cứ đụng tới hai chữ "phái" là lại mang cảm giác lập trận doanh, cảm giác vận động, trong khi văn học thực sự lại hơi giống một cuộc độc thoại, chẳng dính dáng mấy đến những chuyện ồn ào náo nhiệt.

Các nhà văn ủng hộ "tầm căn" cũng muôn hình vạn trạng, gom họ lại đội chung một chiếc mũ nghe có vẻ gượng gạo."Tầm căn" cũng chỉ là một trong rất nhiều vấn đề, chúng ta đã bàn về cội rễ, lại bàn về lá, bàn về cành thân. Lẽ nào lại phải có "Lá phái"? "Cành thân phái"?

Tâm trạng bức thiết và tinh thần phản nghịch của Lưu Hiểu Bao trong việc phê phán truyền thống phong kiến Trung Quốc, bao gồm cả một số quan điểm của ông ấy, là có thể đồng tình. Vấn đề nằm ở chỗ, phê phán phong kiến phương Đông thì phủ định luôn văn hóa phương Đông, vậy phê phán phong kiến phương Tây thì có phải sẽ phủ định luôn văn hóa phương Tây không? Phê phán tôn giáo áp bức tính nhân văn, thì có phải sẽ xóa sổ luôn nghệ thuật tôn giáo không? Làm thế thì quá ư đơn giản rồi. Đề tài hướng về quá khứ và tinh thần thụt lùi hình như cũng không phải là một chuyện. Nghệ thuật thời kỳ Phục hưng ở châu Âu phần lớn lấy chất liệu từ thần thoại Hy Lạp và La Mã, nhưng khó có thể nói đó là một cuộc vận động thụt lùi. Hơn nữa, bàn về văn học thì không nên dùng những từ ngữ như "tiến bộ" và "thụt lùi". Không hiểu rằng quan điểm công lợi và quan điểm thẩm mỹ là hai thứ thước đo khác nhau, bắt văn học phải phụ thuộc vào công lợi, dùng một quan điểm công lợi dẫu có hiện đại đi chăng nữa để thống nhất tất cả các văn học, bản thân điều đó đã không hề "mức độ hiện đại", mà cách rất xa lối tư duy đa nguyên hiện đại.

Lưu cho rằng văn hóa truyền thống Trung Quốc lấy "lý tính làm gốc", thế nên nhất định phải vứt bỏ triệt để. Nhưng tôi không thể thấy văn hóa truyền thống phương Tây không lấy "lý tính làm gốc" ở điểm nào. Hơn nữa, triết học Trang - Thiền của Trung Quốc từ xưa đến nay vẫn mang tiếng là phi lý tính. Văn hóa truyền thống Trung Quốc lấy Khổng - Mạnh làm biểu hiện bên ngoài, lấy Trang - Thiền làm cốt lõi bên trong; lấy Khổng - Mạnh để trị thế, lấy Trang - Thiền để tu thân. Những quan niệm tương đối, quan niệm trực giác, quan niệm chỉnh thể được bao hàm trong triết học Trang - Thiền, cho đến nay vẫn là một khối tài sản lớn của tư tưởng nhân loại. Người Trung Quốc biết về điều này thì ít, người phương Tây hiểu được lại càng ít hơn, chỉ có những bộ óc vĩ đại trong giới học thuật như Einstein, Leibniz, Bohr, Prigogine, Heidegger mới phải kinh ngạc trước trí tuệ của văn hóa phương Đông. Việc chúng ta cần làm, là nghiên cứu xem thứ trí tuệ này kể từ cận đại Trung Quốc đã biến thành một thứ nha phiến tinh thần trống rỗng vô dụng như thế nào, nghiên cứu xem Trang Tử đã biến thành A Q dưới ngòi bút của Lỗ Tấn ra sao, từ đó giải quyết vấn đề này, khiến hiệu ứng tiêu cực của nó chuyển hóa thành hiệu ứng tích cực. Nhưng tôi thấy chẳng có lý do gì mà vì Trung Quốc xuất hiện A Q để rồi vơ đũa cả nắm cả Trang Tử, nhìn cái gì cũng cảm thấy tự hổ thẹn, tự ti cả.

Đem tâm trạng đòi cải cách xã hội chính trị mở rộng thành chủ trương Âu hóa toàn diện về mặt văn hóa, đây là một sự vượt tuyến trong tư duy, một trạng thái tẩu hỏa nhập ma. Mệnh đề "Văn hóa truyền thống Trung Quốc toàn là cặn bã" có phạm vi giới hạn ở đâu? Bắt một tỷ người Trung Quốc bỏ chữ Hán dùng tiếng Tây, cấm tiệt Đông y mà tôn sùng độc nhất Tây dược chăng? Tôi nghi ngờ đây không phải là ý định ban đầu của những người đặt ra luận điểm ấy, họ chỉ mượn sự cực đoan để khuếch đại âm lượng cho tiếng nói của chính mình mà thôi. Chúng ta không cần phải quá mức nghiêm túc làm gì.

Chủ đề có thể là tư tưởng, mang tính đường nét; cũng có thể là tâm trạng, mang tính mảng khối. Tất nhiên cũng có thể kết hợp giữa đường nét và mảng khối, vừa rõ ràng vừa mơ hồ. Điểm chú ý của "Bố ba ba" là lịch sử xã hội, là sự thấu thị sự suy vong của một chủng tộc dưới bối cảnh văn hóa Vu - Sở, lý tính và phi lý tính đều trở thành sự hoang đường, cả tân đảng lẫn cựu đảng đều lực bất tòng tâm trong việc cứu đời. Điểm chú ý của "Nữ nữ nữ" lại là hành vi cá nhân, là thiện và ác làm mặt trái mặt phải của nhau, là sự biến chất kép của sự giam cầm và tự do, đe dọa đến sự tồn vong của nhân loại. Tôi hy vọng độc giả cùng tôi tự phản tỉnh và tự đổi mới, thiết lập một niềm tin nhân sinh mang tính thẩm mỹ. Nhưng những chủ đề này không phải là một kết luận đinh ninh nào cả, mà hầu như là những nghịch lý vừa đúng vừa sai. Thế nên không chỉ độc giả, mà ngay cả bản thân tôi cũng cảm thấy khó lòng nắm bắt.

Tiểu thuyết nên là những tình huống khốn đốn. Đạo gia có thuyết "Tề vật luận", nhà Phật có thuyết "Bất khởi phân biệt", cũng đều là những tình huống khốn đốn ấy. Có lần tôi đã nói, quá trình nhận thức đối tượng miêu tả của tác giả, trong sáng tác vừa phải là một sự thành công, đồng thời cũng phải là một sự thất bại. Để rồi phát hiện ra bản thân đã lạc lối, kéo theo cả độc giả bước vào một sự lạc lối. Nhưng sự lạc lối này chính là điểm khởi đầu và là động lực cho một cuộc tìm kiếm mới. Triết học, khoa học, văn học, cuối cùng luôn phát hiện ra rằng bản thân đang đối diện với một nghịch lý kỳ quái khó dò. Nghịch lý là hồi kết của logic và tri thức, nhưng lại là sự giải phóng của cảm xúc và trực giác, dẫn đến một logic và tri thức mới.

Không cần phải thiên vị vẻ u tối nặng nề nào đó vốn được coi là phong cách "trào lưu mới" hiện nay, đôi khi vì để thể hiện tư tưởng cảm xúc một cách mãnh liệt hơn, đành phải hy sinh một chút sự minh bạch, nghĩ lại thì cũng lấy làm tiếc nuối. Lẽ ra nên cố gắng hết sức để viết câu chuyện cho thật rõ ràng. Độc giả đọc không hiểu câu chuyện thì tác giả phải chịu trách nhiệm; nếu độc giả đọc hiểu câu chuyện mà không hiểu được ý nghĩa của nó thì trách nhiệm thuộc về chính độc giả, thuộc về năng lực lĩnh hội của độc giả. Nếu dự cảm được những ý nghĩa này vẫn còn chút giá trị và thú vị, vậy thì hãy cùng nhau tự chuốc lấy khổ đau thôi. Tất nhiên, e rằng rất nhiều độc giả không cần thiết phải phí sức lực kiểu này, họ hãy còn rất nhiều việc quan trọng phải làm, thời gian rất quý báu.

Văn hóa Vu - Sở chủ yếu phân bố ở miền Tây Nam Trung Quốc và giữa các dân tộc thiểu số vùng Đông Nam Á, trong lịch sử theo đà thất bại liên tiếp của các dân tộc phương Nam, từng bị văn hóa Trung Nguyên lấy Khổng - Mạnh làm cốt lõi hấp thụ, lại vừa chịu sự bài xích của nó, thế nên đây là một nền văn hóa phi chính thống phi quy phạm, cho đến nay vẫn chưa được điển tịch hóa và học giả hóa, chủ yếu được lưu cất trong dân gian. Đây là một nền văn hóa bán nguyên thủy, tôn giáo, phái triết học, khoa học, văn nghệ vẫn chưa phân hóa đầy đủ, lý tính và phi lý tính cơ bản là lẫn lộn một cục. Khuất Nguyên viết "Ly Tao", "Thiên Tùy", "Cửu Ca" v.v., trong đó các yếu tố sáng tác mang tính thần bí, cuồng phóng, kỳ vĩ, ưu phẫn sâu sắc, nét đặc trưng người và thần hòa làm một, không gian thời gian hỗn tạp ấy, đều có liên quan đến sự ảnh hưởng của loại văn hóa này. Đây là một phần của văn hóa phương Đông.

Tất cả các nền văn hóa nguyên thủy hoặc bán nguyên thủy đều là những thứ đáng để các nhà văn và nghệ sĩ lưu tâm. Tư duy văn học là một thứ tư duy trực giác — không chỉ các tác phẩm văn học cụ thể, trong các tác phẩm cụ thể luôn có sự thấm đẫm của lý tính; mà là chỉ chất văn học trong tác phẩm, ví như cồn có trong rượu —— các yếu tố và cơ chất của loại văn hóa này mang tính trực giác. Văn hóa nguyên thủy hoặc bán nguyên thủy chính là một thứ tiêu bản lịch sử của loại tư duy trực giác ấy. Theo đà nhân loại bước vào thời đại khoa học và công nghiệp, toàn bộ tinh thần nhân loại đã xảy ra sự nghiêng lệch về phía lý tính, tư duy trực giác, hay nói cách khác là tư duy phi lý tính, đã bị nhân loại bận rộn xua đuổi, bước vào lĩnh vực tiềm thức u ẩn và chìm giấc ngủ ở đó. Chỉ khi sau cơn say rượu, trong giấc mộng, trong trạng thái điên cuồng, vào thời thơ ấu, tóm lại là trong tình huống lý tính yếu ớt hoặc lý tính mất kiểm soát, người ta mới bắt được những dấu vết ruột rà mảnh vụn của loại tư duy này.

Người xưa từ lâu đã ngộ ra mối quan hệ mật thiết nào đó giữa văn học với rượu, văn học với giấc mơ, văn học với sự "mê cuồng", văn học với "thường tâm" (lòng trẻ thơ), nhưng lại không đi sâu nghiên cứu. Lévy-Bruhl v.v. nghiên cứu tư duy nguyên thủy, Piaget v.v. nghiên cứu tư duy trẻ em, Freud v.v. nghiên cứu tư duy tiềm thức, đều có những thành tựu xuất sắc, nhưng lại không chú ý hoặc không nhấn mạnh mối quan hệ của chúng với tư duy nghệ thuật.

Thời kỳ nguyên thủy chính là thời kỳ ấu niên của nhân loại, mà thời kỳ ấu niên chính là thời kỳ nguyên thủy của một con người. Chúng không hề tiêu tan, mà đã lẩn khuất vào trong tiềm thức hiện tại của nhân loại. Theo ý nghĩa này, khai quật văn hóa nguyên thủy hoặc bán nguyên thủy, cũng chính là khai quật lòng trẻ thơ và tiềm thức của nhân loại. Đây chính là việc mà nghệ thuật phải làm.

Sự hoang mang lo lắng phổ biến của con người trong xã hội khoa học và công nghiệp, chính là căn cứ trên sự chia rẽ và lệch lạc của bản ngã. Con người bị cắt khúc bởi các quy củ, biến thành một thứ nghề nghiệp, thân phận, giới tính, lợi ích, độ tuổi, quan niệm nào đó, thế nên cần có một sự hồi phục và chỉnh hợp theo chiều ngược lại. Con người nhìn vào ban ngày quá rõ ràng rồi, nên rất cần sự mờ ảo và hỗn độn của màn đêm. Con người với tư cách là người lớn đã quá nhọc nhằn, cần phải ôn lại những giấc mơ đẹp thời thơ ấu. Nghệ thuật được sinh ra như thế đấy. Nghệ thuật là sự bổ sung ngược hướng cho khoa học.

Chủ nghĩa phi lý tính. Bàn về "chủ nghĩa" thì tương đối dễ bị đơn giản hóa, dễ tạo ra sự vượt tuyến trong tư duy. Kỳ thực cũng nên đồng tình và đề ra việc biểu dương lý tính. Vấn đề là quá khứ lý tính và phi lý tính thường bị dùng nhầm chỗ. Lấy ví dụ như làm kinh tế và khoa học thông thường, thì rất cần đến lý tính, nhưng những câu kiểu như "Người gan to bao nhiêu, đất sản lượng cao bấy nhiêu", "Vạn thọ vô cương", "Trên đỉnh hiểm" "Truy cùng diệt tận" gì gì đó, cũng giống như viết thơ ca và mê tín tôn giáo, hoàn toàn chẳng có chút lý tính nào. Trong khi đó làm văn nghệ vào thời điểm ấy lại cứ phải bám sát các văn bản của Đảng, minh họa cho lý luận chính trị, làm cho nó trở nên vô cùng khái niệm và công thức hóa, hoàn toàn không có lấy một chỗ đứng cho tư duy phi lý tính. Cái này gọi là lửa hàn không phân minh, âm dương sai lạc.

Lại có người nói ý thức công cộng của người Trung Quốc quá mạnh, quen với việc thiên hạ là của chung và sự đại nhất quán, ý thức tư hữu quá ít, thế nên phải đề ra việc biểu dương chủ nghĩa tư lợi hoặc chủ nghĩa cá nhân. Tôi đối với điều này cũng có rất nhiều mối hoài nghi. Trong quốc dân Trung Quốc là có quá ít chủ nghĩa tư lợi hay sao? Cái khí thế người đấu đá người, nội chiến cắn xé lẫn nhau ấy, cái hiện tượng la ó om sòm ngang ngược xộc xạng nơi công cộng ấy được gọi là chủ nghĩa gì? Vấn đề là tư không ra tư, công không ra công, đời sống riêng tư thì quá ư mang tính công cộng, còn đời sống công cộng lại quá ư mang tính riêng tư, cũng là đảo lộn trắng đen, âm dương sai lạc. Cho nên, tôi cho rằng vấn đề tâm lý văn hóa Trung Quốc không phải là vấn đề bản thể, không phải là vấn đề phải phê phán Nho giáo, phê phán lý tính, phê phán cái gọi là ý thức xã hội, mà là vấn đề thay đổi cấu trúc.

Trong văn học cũng tương tự như vậy. Trải qua mười năm Đại cách mạng văn hóa, các nhà văn Trung Quốc hiện nay vừa cần phải cường hóa lý tính vừa cần phải cường hóa phi lý tính, vừa dưỡng âm vừa tráng dương. Hơn nữa điều đặc biệt phải lưu ý là: đừng dùng nhầm chỗ.

Sự thật tuyệt đối khách quan có lẽ sẽ không có, điều này đã được vật lý học chứng minh. Khi bàn về sự thật nên chú ý đến các tầng nấc, dùng những thước đo khác nhau, ví dụ như phân biệt giữa sự thật khách quan và sự thật chủ quan, như vậy thì cả Balzac lẫn Márquez đều có thể được coi là viết rất chân thực, cả sử sách truyền kỳ lẫn thần thoại đều chân thực. Bằng không thì sẽ chẳng thể bàn cho raẽ. Khi viết lách có đôi khi biến cuộc sống xa lạ thành quen thuộc, có đôi khi biến cuộc sống quen thuộc thành xa lạ, biến giả thành thật, hóa thật vào giả. Trong "Hồng lâu mộng" có câu "Giả là thật thì thật cũng là giả", có hai vị công tử họ "Chân" (Chân) và "Giả" (Giả). Những điều này đều là bàn về thật giả từ một tầng nấc khác, chẳng dính dáng gì đến sự giả tạo làm màu trong văn học.

Cách mạng văn hóa là tai họa, đồng thời cũng là một tia chớp, khiến người ta nhìn rõ rất nhiều thứ. Các nhà văn thời kỳ mới của Trung Quốc, đều là những người được thai nghén sinh ra từ Cách mạng văn hóa.

Thời kỳ văn học vết thương đã lùi xa rất nhiều. Sự ồn ào khi so kè đề tài, so kè gan dạ, so kè quan niệm, so kè kỹ xảo cũng đã qua đi hoặc sắp sửa qua đi, xung phong hò reo và quyền cước múa may mèo cào đã không đủ để truyền máu cho giới văn đàn nữa rồi. Mười năm nay trong nước, vội vã bù đắp những bài học của người ta mất mấy thế kỷ, hiện nay đang phải đối mặt với một thời kỳ mệt mỏi và thời kỳ trưởng thành. Phần lớn các tác giả sẽ dậm chân lang thang chần chừ, sẽ có nhiều tác giả hơn nữa chuyển hướng sang văn học thông tục và văn học ký sự, có một số ít tác giả có thể kiên định xây dựng thế giới triết học và thế giới nghệ thuật của riêng mình, trở thành những đại bút của văn học thẩm mỹ.

Truyền thông đại chúng, hay nói cách khác là văn hóa điện tử, sẽ tạo ra ảnh hưởng vô cùng sâu sắc đối với văn học. Văn học là vị đế vương của thời kỳ văn hóa in ấn, nhưng hiện tại địa bàn của nó đã bị thu hẹp đáng kể. Văn hóa điện tử mang tính toàn cầu, tính tổng hợp, tính đại chúng, tính nhanh chóng, tính giản lược v.v. nhiều hơn. Con người thấy rộng nghe nhiều mà hiểu biết nửa vời, có thể sẽ xuất hiện từng loạt quan niệm ăn xổi, kỹ xảo ăn xổi, tác giả và độc giả ăn xổi. Quá ăn xổi thì rất có thể sẽ nông cạn, dễ dàng mau chóng mai một. Đối với văn học mà nói thì điều này họa phúc lẫn lộn. Tất nhiên, đây không chỉ là vấn đề của riêng văn học, cũng không chỉ là vấn đề của riêng Trung Quốc. Tôi có một cảm giác, văn hóa nhân loại đang phải đối mặt với một cuộc hôn biến mang tính căn bản, một cuộc cách mạng văn hóa mang ý nghĩa hoàn toàn khác biệt. Văn hóa điện tử mở toang một không gian tinh thần vô cùng kích thích vô cùng khoái lạc vô cùng nguy hiểm, đồng thời cũng sẽ tái tạo lại trạng thái của tính nhân văn một cách mạnh mẽ.

Tương tự như vậy, với tư cách là một tác giả cụ thể, cũng chẳng cần thiết phải đi xem bói cho tương lai làm gì. Văn học hơi giống một cuộc độc thoại. Anh ta chẳng quản nổi nhiều đến thế đâu.

1986.11

(Trích từ tập tùy bút "Thế giới" của Hàn Thiếu Công do Nhà xuất bản Văn nghệ Hồ Nam xuất bản tháng 10 năm 1996)

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Hàn Thiếu Công

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.