“Tôi cũng không rõ phải giải thích với cậu thế nào cho thỏa đáng,” ông nói, “nhưng chính cái việc bài viết của cậu về cuốn sách của tôi có chút ít sự thông tuệ, chính sự sắc sảo hiếm có của cậu, đã tạo nên cảm giác đó—một câu chuyện cũ rích đối với tôi, tôi mong cậu hãy tin là như vậy—dưới ảnh hưởng tức thời đó mà tôi đã dùng những từ ngữ khiến cậu cảm thấy bị xúc phạm một cách tự nhiên như thế khi nói chuyện với quý bà tốt bụng kia. Tôi vốn chẳng bao giờ đọc ba thứ trên báo trừ khi chúng bị dí vào tay tôi như trường hợp của bài báo kia vậy—mà bao giờ cũng là bạn thân nhất của mình làm việc đó chứ ai! Nhưng mười năm trước, tôi thỉnh thoảng vẫn đọc chúng. Tôi dám chắc là hồi đó chúng cũng chẳng khôn ngoan hơn là bao; dù sao thì tôi vẫn luôn có ấn tượng rằng chúng đã bỏ lỡ ý tứ nhỏ của tôi với một sự hoàn hảo đáng kinh ngạc, dù là khi chúng vỗ vai tán dương hay khi chúng đá vào ống chân tôi. Kể từ đó, bất cứ khi nào tôi tình cờ liếc qua chúng, chúng vẫn đang hăng hái như vậy—ý tôi là, vẫn bỏ lỡ nó một cách đầy thú vị. Cậu cũng bỏ lỡ nó, chàng trai thân mến, với một vẻ tự tin không ai bắt chước nổi; việc cậu cực kỳ thông minh và bài viết của cậu cực kỳ dễ thương chẳng làm thay đổi được một sợi tóc nào cả. Vereker cười, “Chính với những người trẻ tuổi đang lên như cậu, tôi lại cảm thấy mình là một kẻ thất bại nhất!”
Tôi lắng nghe đầy say sưa; sự say sưa ấy còn tăng thêm khi ông tiếp tục câu chuyện. “Ông là một kẻ thất bại ư—trời đất! Vậy thì cái ‘ý tứ nhỏ’ của ông rốt cuộc là cái gì vậy?”
“Sau bao nhiêu năm tháng và công sức bỏ ra, tôi lại phải nói cho cậu biết sao?” Lời trách móc thân tình này—dù có phần nói quá một cách bông đùa—đã khiến tôi, một người trẻ tuổi hừng hực tìm kiếm chân lý, phải đỏ mặt tận chân tóc. Tôi vẫn mờ mịt như trước, mặc dù theo một nghĩa nào đó, tôi đã quen với sự tối dạ của mình; tuy nhiên, vào khoảnh khắc đó, giọng điệu vui vẻ của Vereker khiến tôi cảm thấy mình, và có lẽ cả ông ấy cũng thấy vậy, là một kẻ ngốc hiếm có. Tôi suýt nữa đã thốt lên: “À vâng, xin đừng nói với tôi: vì danh dự của tôi, vì danh dự của nghề này, xin đừng!” nhưng ông lại tiếp tục theo cách cho thấy ông đã đọc được suy nghĩ của tôi và có ý tưởng riêng về khả năng một ngày nào đó chúng tôi có thể tự chuộc lỗi. “Cái tôi gọi là ý tứ nhỏ của mình nghĩa là—tôi nên gọi nó là gì nhỉ?—cái điều cụ thể mà tôi đã viết sách chủ yếu vì nó. Chẳng phải với bất kỳ người viết nào cũng có một điều đặc biệt như thế sao, điều khiến anh ta dốc sức nhiều nhất, điều mà nếu không có nỗ lực để đạt được nó thì anh ta sẽ chẳng buồn viết lách gì cả, chính là đam mê trong những đam mê của anh ta, phần công việc mà đối với anh ta, ngọn lửa nghệ thuật bùng cháy mãnh liệt nhất? Vâng, chính là nó!”
Tôi ngẫm nghĩ một chút—nghĩa là tôi cố gắng theo kịp ý ông ở một khoảng cách đầy tôn trọng, dù có phần hụt hơi. Tôi đã bị mê hoặc—cậu sẽ bảo là dễ dàng thôi; nhưng dù sao tôi cũng không định để mình mất cảnh giác. “Mô tả của ông chắc chắn là rất đẹp, nhưng nó không làm cho thứ ông mô tả trở nên rõ ràng.”
“Tôi hứa với cậu rằng nó sẽ trở nên rõ ràng nếu cậu thực sự chợt hiểu ra điều đó.” Tôi thấy rằng sức hấp dẫn của chủ đề này đã lan tỏa sang bạn đồng hành của tôi, tạo nên một cảm xúc sống động như chính tôi vậy. “Dù sao đi nữa,” ông nói tiếp, “tôi có thể nói cho bản thân mình: trong tác phẩm của tôi có một ý tưởng mà nếu không có nó, tôi sẽ chẳng buồn đếm xỉa đến toàn bộ công việc này. Đó là ý định tinh tế nhất, trọn vẹn nhất trong tất cả, và việc áp dụng nó, tôi nghĩ, là một thành tựu của sự kiên trì và khéo léo. Lẽ ra tôi nên để người khác nói điều đó; nhưng việc chẳng có ai nói ra chính là điều mà chúng ta đang bàn tới. Cái mẹo nhỏ này của tôi trải dài từ cuốn sách này sang cuốn sách khác, và mọi thứ khác, so ra, chỉ lướt trên bề mặt của nó. Trình tự, hình thức, kết cấu những cuốn sách của tôi có lẽ một ngày nào đó sẽ tạo thành một sự thể hiện hoàn chỉnh về nó đối với những người trong cuộc. Vì vậy, đó đương nhiên là thứ mà nhà phê bình cần phải tìm kiếm. Tôi có cảm giác,” vị khách của tôi mỉm cười nói thêm, “thậm chí đó còn là thứ mà nhà phê bình cần phải tìm thấy.”
Điều này nghe thực sự là một trách nhiệm nặng nề. “Ông gọi nó là một cái mẹo nhỏ ư?”
“Đó chỉ là sự khiêm tốn nho nhỏ của tôi thôi. Thực ra đó là một kế hoạch tuyệt mỹ.”
“Và ông cho rằng mình đã thực hiện được kế hoạch đó?”
“Cách tôi thực hiện nó là điều duy nhất trong đời khiến tôi cảm thấy tự hào về bản thân mình một chút.”
Tôi ngập ngừng giây lát. “Ông không nghĩ rằng mình nên—chỉ một chút thôi—hỗ trợ nhà phê bình sao?”
“Hỗ trợ anh ta ư? Tôi đã làm gì khác với từng nét bút của mình chứ? Tôi đã hét lên ý định của mình vào khuôn mặt đờ đẫn của anh ta rồi còn gì!” Đến đây, lại cười lớn, Vereker đặt tay lên vai tôi để cho thấy ám chỉ đó không nhắm vào ngoại hình của tôi.
“Nhưng ông nói về những người trong cuộc. Vậy thì, cậu thấy đấy, phải có sự khai tâm.”
“Ngoài việc đó ra thì phê bình còn có ý nghĩa gì khác nữa chứ?” Tôi e rằng mình cũng đỏ mặt vì điều này; nhưng tôi né tránh bằng cách lặp lại rằng lời giải thích của ông về tia sáng hy vọng ấy còn thiếu một thứ gì đó mà một người bình thường dùng để nhận biết mọi sự. “Đó chỉ là vì cậu chưa từng thoáng thấy nó thôi,” ông đáp. “Nếu cậu đã từng thấy một lần, yếu tố được nhắc đến kia sẽ sớm trở thành gần như tất cả những gì cậu nhìn thấy. Với tôi, nó hiển nhiên y hệt như những khối đá cẩm thạch của lò sưởi này vậy. Hơn nữa, nhà phê bình không phải là một người bình thường: nếu anh ta là người bình thường, thử hỏi, anh ta làm gì trong khu vườn của hàng xóm? Bản thân cậu chẳng phải là một người bình thường chút nào, và lý do tồn tại của tất cả các cậu chính là vì các cậu là những kẻ tinh quái đầy nhạy bén. Nếu sự việc lớn lao của tôi là một bí mật, đó chỉ là vì nó tự nhiên trở thành bí mật bất chấp cả ý muốn của nó—sự kiện kinh ngạc đã biến nó thành như vậy. Tôi không những chẳng bao giờ thực hiện dù là một biện pháp nhỏ nhất để giữ kín nó, mà còn chẳng bao giờ mơ tới một sự tình cờ như vậy. Nếu biết trước, tôi đã chẳng còn tâm trí đâu mà làm tiếp. Sự thật là, tôi chỉ dần dần nhận ra, và trong lúc đó, tôi đã hoàn thành công việc của mình rồi.”
“Và giờ ông hoàn toàn yêu thích nó chứ?” Tôi đánh bạo hỏi.
“Công việc của tôi ư?”
“Bí mật của ông. Đó cũng là một thôi.”
“Việc cậu đoán ra được điều đó,” Vereker đáp, “là bằng chứng cho thấy cậu cũng thông minh như tôi đã nói!” Tôi được khích lệ bởi điều này nên nhận xét rằng ông hẳn sẽ rất đau lòng nếu phải tách rời khỏi bí mật đó, và ông thú nhận rằng giờ đây đó quả thực là niềm vui lớn nhất trong cuộc đời ông. “Tôi sống gần như chỉ để xem liệu có bao giờ nó bị phát hiện ra hay không.” Ông nhìn tôi như một lời thách đố đùa cợt; có điều gì đó sâu thẳm trong mắt ông dường như đang hé lộ. “Nhưng tôi chẳng cần phải lo—nó sẽ không bị phát hiện đâu!”
“Ông khiến tôi hừng hực hơn bao giờ hết,” tôi tuyên bố; “ông khiến tôi quyết tâm phải làm được hoặc là chết.” Sau đó tôi hỏi: “Đó có phải là một loại thông điệp huyền bí không?”
Khuôn mặt ông xị xuống trước câu hỏi này—ông chìa tay ra như muốn nói chúc ngủ ngon. “À chàng trai thân mến, nó không thể được mô tả bằng ngôn từ báo chí rẻ tiền đâu!”
Tất nhiên tôi biết ông sẽ rất khó tính, nhưng cuộc trò chuyện của chúng tôi đã khiến tôi cảm nhận được các giác quan của ông nhạy bén đến nhường nào. Tôi vẫn chưa thỏa mãn—tôi nắm lấy tay ông không buông. “Vậy tôi sẽ không dùng cách diễn đạt đó,” tôi nói, “trong bài viết mà cuối cùng tôi sẽ công bố phát hiện của mình, mặc dù tôi dám chắc là mình sẽ phải vất vả lắm mới xoay xở mà không dùng đến nó. Nhưng trong lúc chờ đợi, chỉ để đẩy nhanh quá trình sinh nở khó khăn đó, ông có thể cho tôi một manh mối không?” Tôi cảm thấy thoải mái hơn nhiều.
“Toàn bộ nỗ lực sáng suốt của tôi đều là manh mối cho anh ta—từng trang, từng dòng, từng chữ. Thứ đó cụ thể ở đó như một con chim trong lồng, một miếng mồi trên lưỡi câu, một mẩu phô mai trong bẫy chuột. Nó được cắm rễ vào từng tập sách như bàn chân cậu cắm vào chiếc giày vậy. Nó điều khiển từng dòng, nó lựa chọn từng từ, nó chấm từng chữ i, nó đặt từng dấu phẩy.”
Tôi gãi đầu. “Đó là cái gì đó trong phong cách hay cái gì đó trong tư tưởng? Một yếu tố hình thức hay một yếu tố cảm xúc?”
Ông bao dung bắt tay tôi lần nữa, và tôi cảm thấy những câu hỏi của mình thật thô thiển còn những phân biệt của mình thì thật đáng thương. “Chúc ngủ ngon, chàng trai của tôi—đừng bận tâm về nó nữa. Dẫu sao, cậu cũng thích một người như tôi mà.”
“Và một chút thông tuệ có thể làm hỏng chuyện chăng?” Tôi vẫn giữ ông lại.
Ông ngập ngừng. “Chà, cậu có một trái tim trong lồng ngực. Đó là yếu tố hình thức hay yếu tố cảm xúc? Điều tôi khẳng định chưa ai từng nhắc đến trong tác phẩm của tôi chính là cơ quan của sự sống.”
“Tôi hiểu rồi—đó là một ý tưởng nào đó về cuộc sống, một thứ triết lý nào đó. Trừ khi,” tôi nói thêm với vẻ háo hức của một ý nghĩ có lẽ còn hay hơn, “đó là một trò chơi nào đó ông đang thực hiện với phong cách của mình, điều gì đó ông đang theo đuổi trong ngôn ngữ. Có lẽ là sự ưa thích dành cho chữ P!” Tôi đánh bạo thốt lên một cách bất kính. “Papa, potatoes, prunes—kiểu như vậy đó?” Ông tỏ ra bao dung một cách thích hợp: ông chỉ nói là tôi đã đoán không đúng chữ cái đó. Nhưng sự hứng thú của ông đã tan biến; tôi có thể thấy ông đã chán. Tuy nhiên, vẫn còn một điều khác tôi bắt buộc phải biết. “Liệu ông có thể, với bút trên tay, tự mình nói rõ điều đó—gọi tên nó, diễn đạt nó, công thức hóa nó không?”
“Ồ,” ông thở dài đầy cảm xúc, “giá như tôi cũng là một trong số các cậu, với bút trên tay!”
“Đó tất nhiên sẽ là một cơ hội tuyệt vời cho ông. Nhưng tại sao ông lại coi thường chúng tôi vì không làm được điều mà chính ông cũng không làm được?”
“Không làm được ư?” Ông mở to mắt. “Chẳng phải tôi đã làm điều đó trong hai mươi tập sách rồi sao? Tôi làm theo cách của tôi,” ông tiếp tục. “Còn cậu, hãy cứ đi mà không làm điều đó theo cách của cậu đi.”
“Cách của chúng tôi khó kinh khủng,” tôi yếu ớt nhận xét.
“Cách của tôi cũng vậy thôi. Mỗi người chúng ta chọn cách riêng của mình. Chẳng có sự ép buộc nào cả. Cậu sẽ không xuống dưới và hút thuốc chứ?”
“Không. Tôi muốn suy nghĩ kỹ về chuyện này.”
“Vậy sáng mai cậu sẽ nói với tôi là cậu đã phơi bày được tôi rồi chứ?”
“Tôi sẽ xem mình có thể làm gì; tôi sẽ ngủ một giấc và suy ngẫm về nó. Nhưng xin thêm một lời nữa thôi,” tôi nói thêm. Chúng tôi đã rời khỏi phòng—tôi lại cùng ông đi vài bước dọc theo hành lang. “Cái ‘ý định chung’ phi thường này—như cách ông gọi—vì đó là mô tả sống động nhất mà tôi có thể khiến ông đưa ra về nó—vậy thì, nhìn chung, nó là một loại kho báu bị chôn vùi à?”
Khuôn mặt ông bừng sáng. “Đúng, cứ gọi là thế đi, mặc dù có lẽ không phải là việc của tôi khi làm như vậy.”
“Vớ vẩn!” Tôi cười. “Ông biết là ông vô cùng tự hào về nó mà.”
“Chà, tôi không định nói với cậu điều đó; nhưng nó thực sự là niềm vui cho tâm hồn tôi!”
“Ý ông là nó là một vẻ đẹp hiếm có, vĩ đại đến vậy sao?”
Ông lại đợi một lúc. “Điều đáng yêu nhất trên đời!” Chúng tôi đã dừng lại, và với những lời này, ông rời bỏ tôi; nhưng ở cuối hành lang, trong khi tôi nhìn theo ông đầy khao khát, ông quay lại và bắt gặp khuôn mặt bối rối của tôi. Điều đó khiến ông nghiêm túc, thực sự tôi nghĩ là khá lo lắng, lắc đầu và vẫy ngón tay: “Bỏ cuộc đi—bỏ cuộc đi!”
Đó không phải là một lời thách thức—đó là lời khuyên của người cha. Nếu tôi có một cuốn sách của ông trong tay, tôi đã lặp lại hành động tin tưởng vừa rồi của mình—tôi đã dành nửa đêm cùng với ông. Vào lúc ba giờ sáng, không ngủ được, lại nhớ rằng ông không thể thiếu đối với Lady Jane, tôi rón rén xuống thư viện với một cây nến. Theo như tôi có thể tìm thấy thì không có lấy một dòng chữ nào của ông trong ngôi nhà này.