"Ăn cơm thôi!" Thục Cầm bưng đĩa ngó tỏi muối đặt lên bàn, rồi lại đến bên nồi múc cháo loãng. Người quê gọi ăn bữa tối là "húp canh", Thục Cầm âu yếm nhìn anh: "Kéo lúa cả ngày rồi, ăn sớm một chút rồi nghỉ ngơi sớm đi anh."
"Đừng vội, để anh tắm cái đã." Anh nói: "Người vừa ngứa vừa xót, khó chịu thật đấy."
"Dạ, thế để em đun nước ấm cho anh."
"Thôi khỏi! Anh ra sông tắm cho sảng khoái."
"Nước sông lạnh lắm!"
"Không sao đâu!"
"Thế em đợi anh về rồi cùng ăn." Thục Cầm dịu dàng nói: "Đừng ngâm lâu quá kẻo cảm lạnh đấy!"
"Hai đứa mình cùng đi đi!" Anh bảo: "Em cũng nên tắm táp một chút."
"Em tắm nước ấm trong nhà được rồi." Chị ngượng ngùng cười: "Tụi nhỏ lớn cả rồi, để chúng nó thấy bố mẹ cùng nhau xuống sông thì..."
"Hủ lậu thế!" Anh không ép, cười cười lấy chiếc khăn mặt trên giá, vắt lên vai rồi bước ra khỏi cửa.
"Anh xuống khúc sông dưới mà tắm nhé!" Thục Cầm vội chạy ra cửa dặn với theo: "Khúc sông trên buổi tối cánh đàn bà con gái tắm đấy! Anh đừng có đi bậy vào..."
Cứ hễ vào hè, bờ sông nhỏ lại biến thành bãi tắm tự nhiên, đàn ông tắm ở khúc sông dưới, đàn bà tắm ở khúc sông trên, nước sông không phạm nước giếng, lâu dần thành lệ, ai nấy đều quen. Dẫu cho cánh đàn ông có thể nghe thấy tiếng cười đùa rúc rích của phụ nữ từ khúc sông trên vọng lại, nhưng màn đêm vẫn che chở cho lãnh địa của mỗi bên. Vợ chồng cùng nhau xuống sông thì có nhiều điều bất tiện, nên Thục Cầm mới ngượng ngùng không dám cùng anh ra sông.
Anh nghe theo lời dặn của Thục Cầm, men theo bờ đê đi xuống khúc sông dưới. Dưới ánh sao mờ ảo, có thể thấy trong lạch nước khúc sông uốn lượn có một nhóm bóng người đang ngụp lặn, tiếng chuyện trò cười đùa vọng lại rôm rả. Nghe giọng thì phần lớn là đám trai trẻ. Chúng nó chuộng sạch sẽ, chịu khó giữ vệ sinh, sau một ngày lao động liền ra làn nước sông mát lạnh gột rửa sạch mùi mồ hôi và bụi đất bám đầy người. Còn những người nông dân từ trung niên trở lên thì chỉ vội vàng rửa mặt mũi chân tay trong chậu nước, húp xong bát cháo là leo lên giường ngủ sớm. Họ sợ nước lạnh, chỉ đến những ngày tiết phục nóng bức không phân biệt nổi ngày đêm thì mới chịu xuống nước ngâm mình một lát cho mát mẻ. Triệu Bằng nhận ra mình đã qua tuổi trung niên, ở chung với đám thanh niên này cũng thấy ngại ngùng, bèn đi ra bờ sông cách đó một đoạn hơi xa, cởi bỏ quần áo.
Nước sông mát lạnh làm sao! Khoảnh khắc đầu tiên bước xuống nước, toàn thân anh co rúm lại, nổi cả da gà. Anh vung hai cánh tay, bơi một vòng trong làn nước trong vắt sâu tới bụng, cảm giác giá lạnh lập tức tan biến. Anh dùng xà phòng gội đầu, mái tóc bám đầy bụi bặm được gột rửa sạch trơn dưới dòng nước sông, da đầu tức khắc nhẹ nhõm, sảng khoái. Anh dùng khăn mặt chà xát thật mạnh lên da thịt, tắm rửa thật hả hê. Anh lần mò đến vùng nước nông ven bờ, gối đầu lên một hòn đá cát nhẵn nhụi rồi nằm xuống. Dòng nước mát rượi lướt qua lồng ngực anh, dịu dàng vỗ về đôi tay và hai chân đang nhức mỏi. Đầy trời sao sáng, khi mờ khi tỏ, lấp la lấp lánh, từ bãi sậy bên bờ đối diện vọng lại tiếng chim quác quác kêu. Bãi sông, rặng liễu, vườn dưa, bờ mương, khắp hang cùng ngõ hẻm của cả vùng sông nước này, chẳng nơi nào là không in dấu chân tuổi thơ của anh. Bắt cá trong hốc đá dưới chân đập, mùa đông bẻ những cành cây chết cóng trong rặng liễu về làm củi đun, lẻn vào vườn dưa ngọt trên bãi cát để hái trộm dưa...
Anh theo chân thầy giáo rảo bước trên con đường cái bên kia sông, trời chưa sáng rõ đã vùng dậy, trong túi nhét mấy cái bánh bao đen, chuẩn bị lên huyện thi vào cấp hai. Khi ấy anh mới mười hai tuổi, nhỏ tuổi nhất lớp, đi qua từng ngôi làng xa lạ. Khi mặt trời ngả về tây, sắp sửa lặn xuống bãi sông thì họ đã bước ra vùng đồng bằng rộng lớn. Một vùng đất phẳng mênh mông bát ngát không thấy điểm dừng, chẳng còn nhìn thấy những gò đất, bầu trời cũng bỗng chốc trở nên khoáng đạt, sâu thẳm vô biên vô tận. Lần đầu tiên anh bước ra khỏi dải thung lũng ven sông nhỏ bé nơi mình đã sống suốt mười hai năm. Vạt trời xanh giữa dải cao nguyên phía nam và rặng núi phía bắc trước kia sao mà chật hẹp đến thế. Bước ra khỏi thung lũng ven sông, lần đầu tiên nhìn thấy vòm trời bao la này, anh cảm thấy bản thân mình càng thêm nhỏ bé đến mức chẳng biết phải làm sao.
Đó là lần đầu tiên anh đi xa, lần đầu tiên dùng chính đôi chân của mình đi suốt bốn mươi dặm đường. Chân phồng rộp, chân đau nhức nhối khó lòng nhấc nổi, miệng khô khốc đắng ngắt, nuốt thế nào cũng chẳng trôi nổi mẩu bánh bao bột ngô khô khốc. Gót giày đã bị đá sỏi trên mặt đường mài thủng từ lâu, gót chân cọ xát với mặt đường, đau rát như phải bỏng.
Bỗng nhiên, một tiếng còi rít chấn động đất trời từ sau rặng cây truyền tới, kèm theo đó là tiếng ầm ầm vang dội. Anh ngẩng phắt đầu lên, một đoàn tàu hỏa màu xanh lục tựa như con rắn dài chạy từ tây sang đông, lao đi vun vút, rít gào phóng vụt qua từ phía rặng cây, rồi lại chui tọt vào cánh rừng xa xa, trên ngọn cây bốc lên từng luồng khói trắng xóa.
"Xe lửa kìa!"
Hơn ba mươi học sinh nam nữ đi cùng anh đồng loạt đứng bên lề đường, giương mắt dõi theo đoàn tàu đang lao vun vút. Đám học trò miền sơn cước này mười đứa thì có đến tám chín đứa giống như anh, là lần đầu tiên bước chân ra khỏi núi, lần đầu tiên tận mắt nhìn thấy tàu hỏa, lần đầu tiên biết được trên đời lại có một thứ khổng lồ chạy nhanh hơn đôi chân con người đến thế. Anh đứng chôn chân ở đó, ngơ ngác nhìn về phía rặng cây nơi đoàn tàu vừa khuất bóng, làn khói trắng trên ngọn cây lững lờ tản ra, lan tỏa về phía xa xôi... Bên ngoài dải thung lũng ven sông nhỏ bé quen thuộc của anh, hóa ra lại có một thế giới rộng lớn nhường này!
"Triệu Bằng..." Thầy giáo gọi: "Đi thôi em!"
Các bạn học đã theo chân thầy giáo dẫn đoàn bước tiếp, chân anh bỗng chẳng còn thấy đau, chân lại như có thêm sức lực, anh chạy ùa tới đuổi kịp thầy và các bạn. Mọi người vây quanh thầy giáo, tíu tít hỏi đủ thứ chuyện: Sao tàu hỏa lại tự chạy được ạ? Hai đoàn tàu chạy đối đầu nhau thì phải làm sao hả thầy? Thầy giáo mỉm cười giải đáp từng câu một, anh nghe mà nửa hiểu nửa không...
Thầy giáo giới thiệu cho bọn họ từng công trình nhìn thấy dọc đường, đây là nhà máy, kia là cầu đường sắt, còn ống khói cao nhất ở tít đằng xa kia là nhà máy điện...
"Đất nước đang bước vào kế hoạch năm năm lần thứ nhất, rất cần nhân tài xây dựng. Các em phải cố gắng học hành chăm chỉ, học xong cấp hai rồi lên cấp ba, tốt nghiệp cấp ba thì thi vào đại học, để sau này chế tạo tàu hỏa, chế tạo máy bay, đại bác, máy móc cho tổ quốc... Rảo bước nhanh lên nào! Bé Bằng!"
Anh quả nhiên đã làm theo lời người thầy chủ nhiệm tiểu học năm ấy, học xong đại học, hiện giờ đã là kỹ sư trong một nhà máy chế tạo cơ khí...
Triệu Bằng mặc lại quần áo, ngồi xuống bên bờ sông, châm một điếu thuốc, lặng lẽ ngồi đó. Lần đầu tiên bước ra khỏi vùng thung lũng sông hẹp hòi nơi sườn cao nguyên đất vàng, đến tận bây giờ ký ức ấy vẫn vẹn nguyên trong tâm trí anh. Hơn ba mươi năm qua, anh đi học trên phố, rồi làm việc nơi thành thị, cứ đến chủ nhật lại trở về quê, trải qua một ngày nghỉ trong xóm núi rồi lại vội vã đi làm. Anh đã bay ra khỏi chốn sơn cước này, nhưng cha mẹ cùng các em của anh vẫn đang sống dưới chân sườn cao nguyên đất vàng này, vợ con anh cũng vẫn đang gắn bó với mảnh đất quê hương. Cội rễ của anh âu vẫn cắm sâu vào mảnh đất vàng này thôi!
"Bác Triệu Bằng ơi! Bác cũng ra tắm đấy à?"
Anh ngẩng đầu lên thì thấy hai cậu thanh niên đã đi tới trước mặt, chỉ mặc mỗi áo may ô và quần cộc, áo sơ mi và quần dài vắt vẻo trên khuỷu tay, khóe miệng ngậm điếu thuốc lá, ngồi phịch xuống bãi cát. Đây là hai đứa cháu trong làng, mặt mũi trông quen lắm nhưng anh không nhớ nổi tên. Anh vội bắt chuyện: "Người dính đầy râu lúa mì, xót chịu không nổi, tắm một cái thấy sướng hẳn."
"Trên phố làm sao có được làn nước mát lành thế này!" Cậu thanh niên để mái tóc dài nói: "Cháu cứ bước vào nhà tắm công cộng ở Tây An là ngột ngạt đến váng cả đầu, chỉ chực nôn mửa!"
"Đương nhiên rồi, lấy đâu ra nước tốt thế này chứ!" Triệu Bằng phụ họa: "Ngoại ô thành phố cũng chẳng còn nước sạch thế này đâu. Chỗ mình hẻo lánh, ô nhiễm công nghiệp hiện đại vẫn chưa lan tới đây..."
"Bác ơi!" Cậu thanh niên đầu trọc lốc còn lại gọi anh một cách thân mật: "Nhà máy các bác có việc gì làm không? Hai đứa cháu muốn ra ngoài kiếm tí việc làm."
Chưa đợi Triệu Bằng trả lời, cậu tóc dài đã nói chen vào: "Bọn cháu đều từng làm ở đội xây dựng của công xã rồi, xây nhà đắp tường, chẳng thành vấn đề! Có điều đội xây dựng trả bèo bọt quá, lương mãi chẳng tăng, làm chẳng bõ bèn gì! Bọn cháu muốn tự đi nhận thầu công trình về làm!"
"Bác cũng chưa dò hỏi..." Triệu Bằng trong lòng chưa nắm chắc chuyện này, nhưng lại không nỡ để hai thanh niên nhiệt tình thất vọng: "Để bác về nhà máy rồi hỏi phòng xây dựng cơ bản xem sao, coi thử có việc sửa nhà đắp tường nào không..."
"Tốt quá!" Cậu đầu trọc nói: "Bác Triệu Bằng à, nếu bác tìm được việc cho bọn cháu thì bọn cháu nhất định không để bác chịu thiệt đâu!"
"Nói gì lạ thế..."
"Cái này gọi là phí môi giới thông tin, từ mới đấy bác." Cậu tóc dài chẳng hề e ngại: "Có gì đâu bác! Cũng là trả thù lao theo công sức bỏ ra thôi mà!"
Anh rít một hơi thuốc, ngắm nhìn hai chàng trai trẻ hoạt bát trước mặt, họ chắc độ chừng mới tốt nghiệp cấp hai hoặc cấp ba, không thi đỗ đại học, giờ đang dựa vào tay nghề của mình để kiếm sống. Họ đã không còn bằng lòng với mức lương bèo bọt ở đội xây dựng công xã nữa, mà muốn dựa vào tay nghề để tự thầu công trình, kiếm những món tiền lớn hơn.
"Gặt lúa mì xong, gieo vụ thu rồi thì ở làng cũng chẳng có việc gì làm." Cậu tóc dài nói: "Phải tự tìm đường mà kiếm tiền chứ bác!"
"Bọn cháu trên phố lại không có người quen." Cậu đầu trọc nói: "Thời buổi này không có người quen thì một bước cũng khó đi!"
Tuổi đời còn trẻ nhưng trông họ dường như đã quá sành sỏi sự đời, khác hẳn với những bác nông dân trung niên và già cả trong làng. Trong lúc tán gẫu với Triệu Bằng, họ ăn nói bạt mạng chẳng kiêng dè gì, thao thao bất tuyệt bày tỏ những quan niệm sống mới mẻ, hoàn toàn khinh thường cái lối chỉ biết cắm mặt vào đất cát như bố mẹ họ, cậy vào ba sào lúa mùa vụ hạ vụ thu thì kiếm được mấy đồng bạc son! Họ lớn tiếng chửi đổng, coi thường tất thảy, chửi xối xả cán bộ thôn chẳng khác nào một lũ thổ phỉ, cái gì đớp được là đớp, cái không nên đớp cũng dám đớp, trong quá trình thực hiện khoán sản phẩm đến hộ, bao nhiêu béo bở đều bị đám cán bộ vơ vét sạch sành sanh. Bọn họ tùy tiện kể ra mấy ví dụ: Máy kéo bị định giá rẻ như cho, đội trưởng chiếm luôn cho con trai lái; sáu gian nhà kho mới toanh, đất nền lại rộng rãi, kế toán với đội trưởng chia nhau mỗi người ba gian, định giá chẳng bõ cả tiền gỗ... cứ thế tuôn ra một tràng.
"Cho chúng nó vơ vét đi! Dù sao cũng chỉ còn lần này nữa thôi." Cậu tóc dài nói: "Đất thì chia rồi, nhà cũng bán sạch rồi, chúng nó có muốn chấm mút thêm cũng chẳng còn gì để mà đớp nữa..."
"Hì hì! Đúng là đồ tham quan ô lại..." Cậu đầu trọc chửi tiếp.
Triệu Bằng lắng nghe, không tỏ thái độ đồng tình hay phản đối. Những chuyện như thế này anh đã nghe phong phanh từ lâu, trong suốt nửa năm làng thực hiện chia ruộng đến từng hộ gia đình, chỉ riêng những ngày chủ nhật về nhà, Thục Cầm bức xúc kể cho anh nghe cũng đã không dưới vài bận. Anh toàn khuyên chị nên bớt lời, chịu thiệt một chút cho xong chuyện. Giờ đây, nghe hai người thanh niên chửi bới, trong lòng anh cũng dấy lên một luồng phẫn nộ bất bình, nhưng nghĩ tới việc mình sắp sửa rời khỏi nơi này, chẳng còn hơi đâu mà tranh luận những chuyện ấy nữa, bèn im lặng rít từng hơi thuốc.
"Bác đi làm thì ghé qua phòng xây dựng cơ bản hỏi giúp bọn cháu với nhé..."
"Bác đừng có quên đấy nhé! Bác ơi..."