Gặt xong cụm lúa mì cuối cùng trên mảnh đất gò Càn Lương, Triệu Bằng bắt tay vào chất lên xe. Anh ôm từ dưới đất lên một bó lúa mì nặng trĩu đặt lên xe đẩy tay, rồi lại ôm thêm một bó khác, xếp đầu đuôi so le lên xe. Thân lúa mì nhẹ, bông lúa mì nặng, bắt buộc phải xếp so le đầu đuôi mới giữ được trọng lượng hai bên xe thăng bằng. Trước kia anh từng kéo loại xe này rồi, kỹ năng lao động cơ bản thì không thể nào quên được.
Thục Cầm đang nhặt những bông lúa mì sót lại trên thửa ruộng trơ gốc rạ. Chị liên tục cúi người xuống, nhặt từng bông lúa trên gốc rạ, bện thành một bó con rồi nhét lên xe. Đến khi anh chất đầy chiếc xe đẩy thì chị cũng vừa nhặt sạch lúa mì sót. Thửa ruộng trơ gốc rạ giờ nhìn lại đã được thu hoạch sạch bong kin kít.
"Trời đất ơi, đường cũng chẳng có, xuống bằng cách nào đây?"
Giữa gò Càn Lương này và con đường nhỏ bên dưới bị ngăn cách bởi một con dốc dựng đứng, độ dốc nom chừng phải đến bảy mươi độ, thế mà lại chẳng có lấy một lối mòn. May mà trên con dốc ấy không trồng trọt gì, chỉ là một khoảng đất trống cỏ dại mọc um tùm. Anh thấy khó xử vô cùng.
"Mấy ông cán bộ này thật là! Chẳng chịu quản cái việc gì cả." Thục Cầm cũng đứng bên mép bờ đất, ngó nghiêng tìm lối xuống gò, càu nhàu: "Mọi năm trước vụ gặt, người ta đều sửa sang trước một con đường tạm dẫn ra tận đầu ruộng để tiện kéo xe. Năm nay đất đai vừa khoán xuống từng hộ, cán bộ chẳng thèm bận tâm việc gì nữa, chẳng buồn hao tâm tổn trí, chỉ chăm chăm lĩnh tiền phụ cấp thôi!"
Chị kể cho anh nghe, từ sau khi chia đất về cho các hộ, cán bộ đại đội mỗi ngày được trợ cấp một đồng hai hào, một tháng ba mươi sáu đồng. Bất kể nhiều hay ít, vấn đề là cán bộ chẳng quản việc gì hết, chỉ ngồi không ăn lương.
Cán bộ trong thôn vì thực hiện chế độ khoán trách nhiệm nên không còn tính công điểm nữa, mà chuyển sang chế độ lương cố định. Rốt cuộc có phải ngồi không ăn tiền hay không thì anh chẳng hơi đâu bận tâm, dù sao mình cũng không còn thuộc diện xã viên nữa rồi, chẳng mấy can hệ đến mình. Điều cấp bách lúc này là làm sao kéo được chiếc xe lúa mì này xuống con đường nhỏ dưới dốc kia, ở đây căn bản làm gì có đường. Anh bảo Thục Cầm: "Chỉ còn cách kéo thẳng từ dốc này xuống thôi."
"Không có đường, anh kéo xuống nổi không?" Chị hỏi.
"Được chứ. Anh từng kéo xe trên đất dốc rồi." Anh tin vào ngón nghề kéo xe được tôi luyện trên những sườn dốc quê nhà thời trai trẻ: "Em yên tâm đi, anh vốn là người miền núi mà!"
Ánh mắt chị lộ rõ vẻ bất an, nhưng anh cũng chẳng để tâm, đây là cách duy nhất rồi. Anh quàng dây kéo qua cổ, đứng thẳng người dậy, hai chân chống của chiếc xe đẩy nhấc khỏi mặt đất, nặng trịch làm sao! Kéo từ trong ruộng lúa ra đến mép bờ, những gốc rạ cứng đờ bị nghiền nát kêu răng rắc. Anh dùng hai tay nắm chặt càng xe, cố hết sức giữ ghì chiếc xe lại để duy trì thăng bằng. Thế nhưng khi anh vừa bước một bước từ mép bờ xuống con dốc, chân thứ hai còn chưa kịp chạm tới sườn dốc bên dưới thì chiếc xe đẩy đã lật nghiêng ra ngoài. Anh ra sức dùng hai tay ghì lại, nhưng không tài nào ghì nổi. Sức nặng của chiếc xe chở đầy ắp đang lao xuống dốc tựa như vách núi lở, đôi cánh tay anh hoàn toàn bất lực, không thể xoay chuyển tình thế. Anh ngã nhào ra sườn dốc, còn chiếc xe đẩy thì đã lăn lông lốc xuống tận chân dốc rồi.
Anh lồm cồm bò dậy, tìm thấy chiếc kính mắt ở cách đó vài bước chân, may mà không bị vỡ. Sau một tiếng thét thất thanh, Thục Cầm nhảy phắt từ bờ đất xuống, thấy anh đang lau kính mới thở phào nhẹ nhõm, vẻ căng thẳng trên mặt lập tức tan biến.
"Tốt rồi!" Triệu Bằng mỉm cười với Thục Cầm: "Thế này thì đỡ công anh phải kéo, xe nó tự trôi xuống rồi! Biết thế này thì cứ đẩy cho xe lăn phéng xuống cho xong, khỏi làm anh ngã lộn nhào..."
"Quân ăn bám đục nước béo cò!" Thục Cầm lại bắt đầu chửi đám cán bộ thôn.
Anh bước xuống dốc, các bó lúa mì sau cú lăn lộn đã nằm vương vãi ngổn ngang. Hai người dựng xe dậy, chằng buộc lại các bó lúa mì, rồi anh lại quàng sợi dây da trâu qua cổ.
Kéo xe xuống dốc căn bản không cần tốn một chút sức lực nào ở cánh tay, mà phải dồn toàn bộ sức vào đôi chân để kìm giữ chiếc bánh xe đơn đang tự trượt xuống; người ngả về sau, dùng lưng đỡ lấy các bó lúa mì; hai tay giữ thăng bằng càng xe, không dám để nghiêng ngả, cứ thế men theo con đường nhỏ cạnh bờ mương mà nhích từng bước một xuống dưới. "Em kéo từ đằng sau giữ lại nhé." Anh dặn Thục Cầm: "Phía trước sắp xuống dốc đứng rồi."
Thục Cầm gật đầu, hai tay túm lấy sợi dây thừng buộc ở đầu xe, kéo giật về phía sau, trên thực tế đó chính là một chiếc phanh hãm bằng sức người.
Con dốc dựng đứng này đâm thẳng xuống lòng mương, lòng đường hẹp chưa đầy hai thước, rải rác những viên sỏi to bằng hạt bàn tính, chỉ cần một bước sẩy chân là sẽ ngã nhào xuống đáy mương ngay. Nếu lật xe ở chỗ này thì chẳng còn nhẹ nhàng như cú lật xe trên sườn dốc ban nãy nữa đâu. Mương sâu hơn hai mươi trượng cơ mà, dù không mất mạng thì cũng phải gãy một tay hay què một chân. Liếc nhìn đáy mương một cái, lòng anh bất giác thắt lại, anh vội dời mắt đi, không dám nhìn xuống lòng mương nữa.
Sợi dây da trâu vừa cứng vừa bản to tì sau gáy tựa như một chiếc vòng sắt khóa chặt, khiến cổ anh không tài nào cử động tự nhiên được. Toàn bộ sức nặng của những bó lúa mì đè cả lên lưng, không ngừng hối thúc, xô đẩy anh trượt xuống dưới. Mồ hôi túa ra ròng ròng trên mặt, xót buốt cả hai mắt, cay cay ngứa ngáy, thế nhưng lại chẳng thể rảnh tay mà lau mồ hôi hay dụi mắt. Đến lúc này anh mới nhận ra đôi chân mình quá thiếu sức lực, hai bắp đùi run rẩy, bắp chân vừa mỏi vừa đau, bủn rủn chẳng gom nổi chút sức nào để chống đỡ gánh nặng ngàn cân. Bước chân đã không còn vững nữa rồi, chân này chưa kịp giẫm chắc thì chân kia đã chẳng chịu nổi sức nặng mà nhấc lên, trong lúc hoảng loạn lại giẫm trúng một hòn sỏi, bàn chân trượt đi một cái. Anh dùng hết sức bình sinh nhếch vai trái lên, chiếc xe nghiêng về phía sườn núi, tựa nghiêng vào vách dốc chứ không bị rơi tuột xuống con mương sâu bên trái.
"Cẩn thận chứ..." Giọng Thục Cầm run rẩy vì sợ hãi.
"Được rồi, sắp xuống đến đáy mương rồi!" Anh cất tiếng an ủi chị.
Anh thuận thế tựa người vào chiếc xe đang nghiêng trên vách dốc, dùng vạt áo dưới lau mồ hôi trên mặt. Chiếc khăn tay nhỏ mỏng trong túi quần lau mồ hôi chẳng thấm tháp vào đâu, thế là anh vén vạt áo lên quệt ngang gò má một cách vô cùng tự nhiên. Từ nhỏ anh đã học theo cha cái thói quen lấy vạt áo lau mồ hôi, sau này đi học, đặc biệt là khi lên đại học, trong túi quần anh lúc nào cũng có một chiếc khăn tay nhỏ gấp vuông vắn, nếu ở trên giảng đường đại học mà vén vạt áo lên lau mồ hôi thì thật khó coi. Giờ đây, anh lại vén vạt áo lên, dẫu hơn hai mươi năm qua chưa từng lặp lại động tác lau mồ hôi ấy, nhưng nó chẳng hề xa lạ, dường như chỉ có lau mồ hôi theo cách này mới là thuận tay nhất.
Anh lại gánh lấy sức nặng của chiếc xe đẩy, tiếp tục cất bước. Chút sức lực vừa tích cóp được ở bàn chân và bắp chân tan biến sạch trơn ngay khoảnh khắc gánh xe lên, bắp chân lại run lên bần bật. Anh nghiến chặt răng, đi hết cửa mương là tới đất bằng rồi. Dưới đáy mương có một dòng nước chảy qua, trong ký ức hình như từng có một cây cầu đất ghép bằng cành cây, giờ cũng chẳng còn nữa, bắt buộc phải lội qua con mương nước nhỏ. Anh gọi với Thục Cầm: "Lúc qua mương nước thì đẩy mạnh một cái nhé!"
"Vâng..." Chị ở đằng sau xe đáp lời.
Anh hơi khựng lại, dồn hết sức lực rồi kéo xe đi, sải một bước qua con mương nước nhỏ. Đáng lẽ chỉ cần dùng sức giật mạnh một cái là chiếc xe sẽ qua được con mương rộng bằng một bước chân này, hiềm một nỗi sức tàn lực kiệt, xe sa vào bùn nhão bị hãm tốc độ, không lăn qua được mà lại lật nhào xuống mương. Càng xe bị lật đập trúng người khiến anh ngã dúi dụi xuống mương nước.
Thục Cầm chạy vội tới đỡ anh dậy, mặt mày chị cắt không còn giọt máu.
Anh đưa tay sờ má phải, bị càng xe đập vào đau điếng! Quần áo bắn đầy bùn nước, trông thật thảm hại chẳng ra thể thống gì. Anh không muốn để lộ vẻ mặt đưa đám trước mặt Thục Cầm, vẫn cười hì hì tự giễu: "Chà, đúng là già thật rồi! Chân tay chẳng còn nhanh nhẹn nữa! Toàn ngã lộn nhào thôi..."
Anh cùng Thục Cầm dựng xe dậy, dời lên con đường nhỏ dưới đáy mương.
"Để em kéo cho!" Thục Cầm nói: "Đổi lại đi, anh nghỉ một lát."
"Để anh kéo!" Tính bướng của anh nổi lên. Đúng thế, sắp vào làng rồi, để đàn bà kéo chuyến xe nặng thế này còn đàn ông con trai lại lẽo đẽo theo sau thì coi sao đặng! Anh nói: "Hôm nay anh đã nộp học phí rồi, nhất định phải tự kéo về!"
Anh lại gánh xe lên vai, từ đáy mương đi tiếp là đường bằng phẳng rồi, gánh nặng chẳng vơi đi chút nào nhưng sẽ không lo bị lật ngã nữa. Thục Cầm ở phía sau ra sức đẩy, anh ở phía trước kéo, chẳng mấy chốc đã vào tới đầu thôn.
"Gặt rồi đấy à?" Bà con chòm xóm hỏi thăm.
"Gặt rồi ạ." Anh cười đáp.
"Bông lúa mẩy chứ?"
"Cũng tạm được ạ."
"Thằng Bằng đấy à! Thấy kéo xe có quen tay không?" Có người trêu anh.
"Quen chứ bác!" Anh cũng cười đùa hùa theo.
"Chở ít thôi! Đường sá khó đi, thà chịu khó chở thêm chuyến nữa." Có người chân tình dặn dò.
"Vâng! Cháu không mệt đâu..." Anh gượng gạo làm ra vẻ chẳng hề mệt nhọc.
Kéo xe qua con ngõ trong thôn, bà con lối xóm không ngớt lời chào hỏi, anh kéo một mạch ra tận sân phơi lớn ở phía bắc thôn, chuyến lúa mì mới đầu tiên rốt cuộc cũng đã cập sân.
Sân phơi rộng chừng ba bốn mẫu đất, vốn là nơi đội sản xuất dùng để trục lúa mì vụ hè và đập kê vụ thu suốt bao năm qua, nay đã được chia thành từng dải từng mảnh nhỏ. Nhà nào nhà nấy tự lăn phẳng phần sân của mình rồi rắc tro lên bề mặt. Anh và Thục Cầm dỡ các bó lúa mì xuống, dựng đứng trên dải sân mà nhà mình được chia. Dỡ xong xuôi, anh ngồi bệt lên chiếc xe đẩy, châm một điếu thuốc, nghĩ đến chuyện lát nữa lại phải leo lên cái gò Càn Lương kia để kéo lúa mì tiếp, trong lòng bỗng thấy hoang mang lo sợ.
"Triệu Bằng à! Anh coi như đã làm được một việc tốt cho các con của chúng mình." Thục Cầm ngồi xuống bên cạnh anh, giọng nói chân thành tha thiết, cứ như thể chị vừa nhận được ơn huệ lớn lao từ anh, lộ rõ vẻ cảm kích: "Bằng không thì các con mình lại phải còng lưng kéo chiếc xe đẩy này cả đời ở cái xó núi hẻo lánh này mất. Anh xem khổ sở thế này cơ mà... Thôi! Cố gắng cày cuốc vất vả nốt năm nay thôi, con chúng mình sau này chẳng bao giờ phải leo dốc kéo xe nữa rồi!"
Anh liếc nhìn chị một cái, không nói gì. Con trai của anh và chị, thậm chí đến đời cháu, đời chắt sau này, đều sẽ không phải cào xới kiếm ăn ở cái xó đất vàng này nữa, không phải vừa kéo lúa mì vừa ngã lộn nhào nữa rồi! Trên những sườn núi cằn cỗi thế này, đường cho xe ô tô e rằng mười năm nữa cũng chưa chắc đã mở tới tận đầu ruộng! Những người nông dân hiện tại và những đứa con thi trượt đại học của họ vẫn sẽ phải tiếp tục dùng loại xe đẩy tay có lẽ đã được lưu truyền từ thời Tây Chu này. Cha của anh đã cả đời kéo chiếc xe đẩy trên cao nguyên đất vàng này, nay đã về với cát bụi, vậy mà khi khâm liệm vào quan tài người ta cũng chẳng thể nắn thẳng hai cái chân vòng kiềng ấy ra được. Chẳng có cách nào khác, đàn ông sống ở cái thôn này, mười người thì có đến tám chín người biến thành chân vòng kiềng. Thời trai trẻ họ cũng từng có đôi chân thẳng tắp, nhưng mấy chục năm trời kéo những chuyến xe đẩy nặng trịch từ trên dốc xuống, đôi chân không thể bước thẳng được, rồi dần dà, một cách vô thức, đôi chân dài ngoằng cong vòng ra ngoài, biến dạng, trở thành đôi chân vòng kiềng thích nghi với việc kéo tải nặng trên sườn núi dốc!
Con cái của anh và chị sẽ vĩnh viễn thoát khỏi chiếc xe đẩy này, bắt đầu từ thế hệ của anh, chúng sẽ được sống theo lối sống thành thị, cầm túi vải ra cửa hàng lương thực mua gạo, mua mì, xách làn lưới ra tiệm bách hóa đầu phố mua rau, đun than tổ ong, ở nhà tầng, không bao giờ phải gánh đôi thùng sắt xuống tận đáy mương để gánh thứ nước suối đục ngầu kia nữa. Đây sẽ là một cuộc chia tay vĩnh viễn, chia tay với chiếc xe đẩy, chia tay với cao nguyên đất vàng...
Trên sân phơi lớn, mấy người đàn ông và đàn bà đang dùng con lăn cán phẳng dải sân nhà mình, chiếc trục đá nhỏ phát ra những tiếng cọt kẹt cọt kẹt, cán cho bề mặt sân đã rắc tro trở nên phẳng lì, vừa chắc vừa nhẵn bóng, sẵn sàng đón lúa mì mới đưa vào. Họ thong thả trò chuyện, bàn tán về thời tiết và chất lượng lúa mì sinh trưởng ở các vùng trên gò dưới bãi. Giọng điệu của họ thật ôn hòa, tràn ngập niềm vui phơi phới của một mùa màng bội thu cầm chắc trong tay. Họ căn bản chẳng hề bận tâm xem việc kéo xe trên sườn dốc cao nguyên đất vàng hiểm trở này vất vả đến nhường nào, càng chẳng bao giờ tiếc nuối đôi chân vòng kiềng biến dạng của mình xấu xí ra sao! Đúng vậy, hoa màu trên đất dốc này dẫu thua xa sự trù phú nơi bãi bồi ven sông màu mỡ, nhưng vẫn luôn cuốn hút và làm họ mê mẩn. Đời này qua đời khác, con đàn cháu đống, mùa hè cày xới đất đai, sau thu gieo hạt giống, lúc trời đông giá rét thì dùng bò vàng hoặc lừa xám thồ những sọt tre đầy ắp phân chuồng lên dốc, tất cả chỉ để đợi chờ ngày thu hoạch mùa hè này đây!
Anh không nói gì, đẩy chiếc xe không, chuẩn bị quay trở lại gò Càn Lương.
Thục Cầm vội bước theo dặn dò: "Chuyến này chất ít thôi đấy! Anh không quen kéo xe, chẳng bì được với người quanh năm gánh gồng kéo xe đâu..."