Việc nung đốt men đỏ trong gốm
Rất lâu rồi, chúng ta đều có sự hiểu lầm về đồ sứ men đỏ trong gốm, chủ yếu là bắt đầu từ lúc nó được nung tạo, nó vẫn luôn mang tính ngắt quãng. Nó có điểm hơi khác biệt với các loại đồ sứ khác. Thời gian sáng chế ban đầu và kỹ thuật của men đỏ trong gốm và men xanh hoa lam (thanh hoa) đều xấp xỉ nhau, nhưng men xanh hoa lam từ đời Nguyên cho đến tận ngày nay hơn 700 năm chưa từng gián đoạn. Còn trong việc nung đốt men đỏ trong gốm, nó mang tính từng giai đoạn, có rất nhiều thời kỳ nó không hề được nung. Cho nên sự hiểu biết của chúng ta đối với men đỏ trong gốm là chưa đủ sâu.
Men đỏ trong gốm được sáng chế vào đời Nguyên. Nó và men xanh hoa lam hầu như cùng một thời kỳ. Khi chúng ta nghiên cứu kỹ lưỡng về nó, thì nó có lẽ còn sớm hơn một chút. Tỷ lệ phế phẩm của nó lớn hơn rất nhiều so với men xanh hoa lam, đây chính là nguyên nhân vì sao nó lại ít.
Men đỏ trong gốm, vào thời Nguyên không thể nói là đã hoàn toàn trưởng thành, cho nên trong các di vật khai quật qua các triều đại, số lượng men đỏ trong gốm là tương đối ít. Ví dụ, sau khi đất nước thành lập, một lần khai quật tương đối quan trọng chính là lần khai quật Cao An đời Nguyên, trong đó men đỏ trong gốm chỉ có vài món. Kể từ khi nước nhà thành lập, những cuộc khai quật men đỏ trong gốm, tức là khai quật men đỏ trong gốm đời Nguyên đều vô cùng ít ỏi.
Oxy hóa và khử
Trước tiên xin giải thích nguyên nhân hình thành của men đỏ trong gốm, khi nung đốt đồ sứ cần có một loại môi trường, thuật ngữ chuyên ngành gọi là "bầu không khí" (khí sắc/khí phái). Đồ sứ được nung thành trong một loại bầu không khí nào đó. Bầu không khí nói chung có hai loại. Một loại là "oxy hóa", một loại chính là "khử". Nói một cách đơn giản, lò mở cửa lửa, để cho oxy đi vào đầy đủ, đây gọi là "oxy hóa". "Khử" chính là ém lửa, trước đây phương ngữ miền Bắc gọi là "phong hỏa lại" (đóng kín lửa lại), chính là có cảm giác như vậy.
"Men đỏ trong gốm" được nung thành trong bầu không khí khử, nói một cách đơn giản, nó được nung thành bằng cách ém lửa. Nó lấy đồng làm chất tạo màu, vậy thì nhiệt độ cao hơn lên một chút xíu thôi, nó sẽ thất bại, lập tức thất bại ngay. Nếu nhiệt độ thấp hơn một chút, nó cũng thất bại. Nhiệt độ mà thấp, màu sắc liền biến thành màu đen, trông rất xấu; nếu nhiệt độ mà cao, nó liền bị nung bay mất, màu sắc không còn nữa. Khoảng cách chênh lệch cho phép giữa mức nhiệt độ này là bao nhiêu? Khoảng chừng chỉ có 10 độ. Chúng ta nghe thấy nhiệt độ 10 độ hình như không phải là rất nhỏ, thế nhưng đặt trong nhiệt độ cao 1300 độ thì 10 độ thậm chí còn chưa đến 1%. Ngày nay chúng ta rất dễ dàng kiểm soát nhiệt độ này, có nhiệt kế, bạn nhìn nhiệt kế bên ngoài lò là biết được nhiệt độ bên trong lòng lò, thời đó thì không có nhiệt kế. Tất cả thợ lò đều dựa vào mắt để quan sát ngọn lửa này, nhằm phán đoán nhiệt độ của lửa. Khó khăn này là vô cùng lớn.
Chúng ta dùng mắt có thể nhìn ra sự chênh lệch nhiệt độ của lửa, phần lớn mọi người là có thể nhìn ra được. Bạn nhìn ngọn nến kia kìa, ngọn nến là ngọn lửa rất yếu, có màu đỏ. Bạn nhìn bếp ga nhà mình kìa, ngọn lửa có màu xanh lam, nhiệt độ rất cao. Thế nhưng để bạn nhìn ra được, trong ngọn lửa trắng bệch đến mức 1300 độ ấy, chút chênh lệch nhiệt độ nhỏ nhoi đó, thì vô cùng khó khăn. Chỉ những người có kinh nghiệm thợ lò phong phú mới có thể nhìn ra được. Sai số 1% này đã quyết định sự sống chết của men đỏ trong gốm.
Đời Nguyên là giai đoạn sáng chế ban đầu của men đỏ trong gốm, bởi vì thất bại quá nhiều, cho nên dẫn đến việc không thể phát triển. Chúng ta đều biết, khi chúng ta làm một việc gì đó, nếu bạn có một lần thất bại thì bạn không hề sợ hãi, bạn sẽ tiếp tục thí nghiệm, bạn sẽ tiếp tục gặt hái được thành công của nó. Thế nhưng nếu bạn cứ mãi thất bại, bạn sẽ rất dễ nản lòng bỏ cuộc.
Men đỏ trong gốm, nó chiếm một chỗ đứng trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc bằng sắc thái màu đặc biệt của mình. Trong lịch sử, chỉ có ba thời đại là đời Nguyên, thời kỳ Vĩnh Lạc - Tuyên Đức cũng như thời thịnh thế Khang Hi - Càn Long mới nung đốt đầy đủ men đỏ trong gốm. Các thời kỳ khác vô cùng hiếm thấy.
Khai quật men đỏ trong gốm đời Nguyên ở Tập Ninh Lộ
Năm Chí Nguyên thứ 15 đời Nguyên, năm 1278, chính quyền nhà Nguyên đã thiết lập cơ quan chuyên quản lý đồ sứ đầu tiên của Trung Quốc tại Cảnh Đức Trấn, sau này cũng coi như là cơ quan quốc gia duy nhất chuyên kinh doanh đồ sứ, gọi là "Phù Lương Từ Cục". Phù Lương, chính là Cảnh Đức Trấn.
Năm 2002, tại di tích thành cổ Tập Ninh Lộ ở Nội Mông đã khai quật được một số lượng lớn đồ sứ. Số lượng đồ sứ khai quật được ở di tích thành đường cổ này rất lớn, những món nguyên vẹn cũng như có thể phục nguyên khoảng chừng 7000 món, bao gồm hầu như tất cả đồ sứ của các lò gốm thời bấy giờ, tức là thời đời Nguyên lúc bấy giờ, ngoại trừ lò Cát Châu không phát hiện ra. Những lò khác ví dụ như lò Định, lò Quân, lò Diệu Châu, lò Từ Châu ở phương bắc, lò Long Tuyền, Cảnh Đức Trấn, lò Kiến ở phương nam đều có phát hiện.
Trong lô đồ sứ này, đã phát hiện ra một chiếc bình Ngọc Hồ Xuân vô cùng quan trọng, chiếc bình này cực kỳ đẹp. Phần màu đỏ của nó chiếm diện tích khoảng chừng đạt tới 40%, đó là một kiểu trang trí vô ý thức, nó không phải là hữu ý. Chúng ta thấy rằng, việc kiểm soát đốm màu đó là vô ý, cứ hất lên trên là được rồi. Nó không phải là vẽ ra, không phải là tôi theo một hoa văn nào đó để vẽ ra. Đây là một thủ đoạn trang trí của men đỏ trong gốm. Lúc ban đầu men đỏ trong gốm không dùng nó để chủ động trang trí một hoa văn, mà là để sắc thái màu sắc tự lên tiếng.
Tập Ninh Lộ lúc bấy giờ là một trung tâm phân phối đồ sứ, nói cách khác, chính là một khu chợ lớn. Hơn 7000 món đồ sứ được khai quật có thể nhìn ra lúc bấy giờ nó chính là một trung tâm phân phối đồ sứ, các lò gốm đều tề tựu đầy đủ. Thế nhưng, phần lớn chúng đều là đồ sứ dùng hàng ngày, có thể nhìn ra nó là một khu chợ được mở ra vì đồ sứ dùng hàng ngày, giống như men đỏ trong gốm thế này, một chiếc bình, nó là đồ sứ để thưởng ngoạn. Trong số lượng được khai quật lúc bấy giờ thì đây là thứ vô cùng hiếm thấy.
Chiếc bình men đỏ trong gốm này, phong cách trang trí của nó vô cùng phóng khoáng. Nó có sự khác biệt rõ rệt với việc dùng men đỏ trong gốm để vẽ sau này, đây là điểm độc nhất vô nhị trong việc trang trí ở Cảnh Đức Trấn vào thời bấy giờ. Vị trí của Tập Ninh Lộ nằm ở rìa phía nam thảo nguyên Mông Cổ, nó là điểm tiếp giáp giữa văn hóa nông nghiệp và văn hóa du mục.
Sau khi nhà nước nhà Nguyên được thiết lập, chính quyền nhà Nguyên đã tăng cường mối liên hệ với bên ngoài, vậy thì mối liên hệ này dẫn đến việc đồ sứ Trung Nguyên di chuyển hướng về phía thảo nguyên, hướng về phía du mục. Chúng ta đều biết, đồ sứ là vật dễ vỡ. Trong cuộc sống của dân tộc du mục thì đây là một vật dụng bất tiện, rất dễ không cẩn thận là vỡ tan tành. Bạn không cẩn thận làm rơi xuống đất là sẽ vỡ nát. Còn nữa, đó là dân tộc du mục liên tục phải chuyển nhà, thường xuyên phải chuyển nhà theo bãi cỏ chăn gia súc, cho nên trong quá trình chuyển nhà, những đồ vật này rất dễ bị tổn hại. Dân tộc du mục sở dĩ thích dùng đồ kim loại, dùng đồ da, như là bình da, dùng da để đựng nước.
Mặc dù đồ sứ ở điểm này, trong trường hợp chống lại ngoại lực thì không bằng đồ kim loại và đồ da, thế nhưng nó có ưu thế về giá cả, nó rẻ. Cho nên nó dẫn đến việc hình thành một khu chợ như thế này. Văn hóa du mục với văn hóa nông nghiệp vẫn luôn có một sự xung đột tiềm ẩn. Khi sự xung đột này đứng trước kinh tế thì đều sẽ lùi bước, ý muốn nói là, trong văn hóa chúng ta có một số xung đột, thế nhưng khi có tiền đề là kinh tế này thì mọi người đều sẽ nhượng bộ.
Men đỏ trong gốm là một chủng loại đổi mới trong triều đại nhà Nguyên. Nó trong một khoảng thời gian ngắn như vậy, mà có thể đạt tới thị trường Nội Mông có thể thấy nó vẫn có sức sống nhất định của mình. Do độ khó nung đốt của men đỏ trong gốm vô cùng lớn, tỷ lệ phế phẩm cực kỳ cao. Cho nên về mặt giá cả nó cao hơn rất nhiều so với men xanh hoa lam. Tỷ lệ phế phẩm cao, thì phải cộng chi phí của phế phẩm vào người món đồ sứ đã được nung thành của nó.
Đĩa hải sản quý giá
Thời kỳ nung đốt thứ hai của men đỏ trong gốm chính là thời kỳ Hồng Vũ sát ngay sau triều đại nhà Nguyên.
Năm 2004, một nhà đấu giá ở San Francisco, Mỹ đã đấu giá một chiếc đĩa lớn thời Hồng Vũ, đường kính 45 phân, giá giao dịch lúc bấy giờ là 5,7 triệu đô la Mỹ, lập nên kỷ lục thế giới lúc bấy giờ. Chiếc đĩa này, được phát hiện tình cờ ở San Francisco. Chủ nhân của chiếc đĩa tên là Carisle, là một phụ nữ, cô ấy vô cùng yêu thích du lịch, lại đặc biệt thích sưu tầm nghệ thuật Trung Quốc. Trong khoảng thời gian từ năm 1900 đến 1925, cô ấy đã từng ba lần đến Trung Quốc. Chúng ta đều biết, ngày nay từ Mỹ đến Trung Quốc, chỉ mua một vé máy bay là sang đến nơi. Vào thời bấy giờ nếu bạn vượt đại dương, đến Trung Quốc một chuyến cả đi lẫn về, cho dù là điểm danh sơ qua thì cũng mất một năm, thời gian vô cùng dài. Cho nên cô ấy trong một khoảng thời gian như vậy, ba lần đến Trung Quốc có thể thấy sự yêu thích của cô ấy đối với Trung Quốc này lớn nhường nào. Vậy thì, trong một cơ hội ngẫu nhiên, cô ấy đã mua một chiếc đĩa lớn men đỏ trong gốm như thế này, là của thời kỳ Hồng Vũ.
Cha của Carisle từng tạo dựng nên một công ty chuyển phát nhanh vô cùng quan trọng của Mỹ vào thế kỷ 19, gọi là Công ty chuyển phát nhanh Pony Express (Khoái Mã Khoái Địch Cố Vấn). Công ty của ông ấy đến nay đã trở thành lịch sử rồi. Chúng ta biết rằng, hiện nay các nước trên thế giới có rất nhiều công ty chuyển phát nhanh nổi tiếng. Những hãng chúng ta thường dùng như UPS, chúng ta cũng có công ty chuyển phát nhanh của riêng mình. Sở dĩ lúc bấy giờ cô ấy có thể mua được món đồ này, có thể thấy nền tảng gia thế của cô ấy cũng vô cùng thâm hậu. Đồ sứ này lúc năm xưa cô ấy mua, mặc dù dưới con mắt của chúng ta ngày nay, nó có lẽ rất rẻ, thế nhưng ở thời kỳ đó có lẽ vẫn rất đắt đỏ.
Do đường kính của chiếc đĩa này rất lớn, cô ấy liền dùng nó để ăn hải sản, đặt cua ghẹ. Cô ấy cứ ăn như vậy rồi đặt ở nhà họ gần một trăm năm. Một trăm năm này, vẫn luôn được sử dụng ở nhà họ. Thai men (xác gốm) của chiếc đĩa này tương đối dày, do sử dụng khá cẩn thận, nên cũng không bị sứt mẻ gì. Thế thì, cụ bà đã qua đời rồi, cô ấy vẫn còn giữ lại những bức ảnh năm xưa khi đi du lịch ở Trung Quốc, ngồi trên một chiếc thuyền, phía sau thuyền còn có người chèo thuyền Trung Quốc. Hiển nhiên là gia tộc của cô ấy không hề biết tầm quan trọng của chiếc đĩa này. Gia tộc của cô ấy không biết, nên cứ dùng mãi như vậy.
Sau đó tình cờ được nhà đấu giá này phát hiện ra rồi nói rằng: Chiếc đĩa của các vị rất thú vị đấy. Các vị mang qua đây, chúng tôi đấu giá thử xem thế nào cho các vị. Ở một nhà đấu giá không lớn cho lắm, đã đấu giá được 5,7 triệu đô la Mỹ. Vậy thì tại sao nó lại đắt đến thế? Đầu tiên, chính là kích thước của nó. Đồ sứ đời Nguyên, kích thước tương đối lớn, nó vẫn luôn ảnh hưởng đến đời Hồng Vũ. Đồ sứ thời Hồng Vũ kích thước cũng tương đối lớn. Cho nên chiếc đĩa này, do kích thước của nó đã quyết định giá cả của nó. Trong bộ sưu tập của Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh, cũng có những chiếc đĩa men đỏ trong gốm thời Hồng Vũ tương tự, kích thước lớn nhỏ cũng xấp xỉ như vậy.
Bây giờ nghĩ lại chuyện này, tôi cảm thấy rất thú vị. Đối với phu nhân Carisle mà nói, chính là vô tình thích nghệ thuật Trung Quốc nên đã mua một món đồ về sử dụng. Một trăm năm sau, mang lại phúc trạch cho đời sau, bán được rất nhiều tiền. Nhắc đến chuyện này thì giống như một câu tục ngữ vậy, gọi là "Phong thủy luân phiên, hôm nay đến nhà tôi". Cuối cùng món đồ này bắt đầu có giá trị rồi. Niềm vui thú của việc sưu tầm, rất nhiều lúc nằm ở điểm này. Ý tôi là, tôi không nhất thiết phải biết lúc nào nó có giá trị, mà khi nó có giá trị rồi, niềm vui mà nó mang lại cho chúng ta trái lại còn hạnh phúc hơn so với dự kiến của chúng ta.
Men đỏ trong gốm thời Hồng Vũ
Men đỏ trong gốm trong quá khứ không hề có ghi chép, hoàn toàn không biết đây là thứ gì. Việc nghiên cứu về nó chỉ mới bắt đầu trong những năm gần đây. Có người cho rằng, mối quan hệ giữa thời Hồng Vũ và men đỏ có mối liên hệ cực kỳ lớn với bản thân Chu Nguyên Chương. Đồ sứ thời Hồng Vũ trong Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh có khoảng hơn 100 món, 80% đều là men đỏ trong gốm, nhiều hơn số lượng men xanh hoa lam thời Hồng Vũ. Là nguyên nhân gì nhỉ? Chúng ta phỏng đoán có khoảng ba nguyên nhân.
Thứ nhất, sau khi thay triều đổi đại, màu sắc biểu thị cho chính thống,nhất bàn (thường) đều dùng màu đỏ. Thứ hai, màu đỏ trong học thuyết ngũ hành chủ phương Nam, đại diện cho màu sắc của phương Nam. Chúng ta thường nói Chu Tước phía trước, Huyền Vũ phía sau, Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phía phải. Thanh Long đại diện cho phương Đông, Bạch Hổ đại diện cho phương Tây, Huyền Vũ đại diện cho phương Bắc, Chu Tước đại diện cho phương Nam. Ví dụ như cửa Thần Vũ của Cố Cung Bắc Kinh, trước đây gọi là cửa Huyền Vũ, để kiêng húy của Khang Hi (Huyền Diệp) nên đã đổi thành cửa Thần Vũ. Bởi vì khởi nghiệp phát tích từ phương Nam, cho nên Chu Nguyên Chương cho rằng màu đỏ là màu sắc vô cùng cát tường. Thứ ba, bản thân ông mang họ Chu, Chu chính là màu đỏ. Niên hiệu Hồng Vũ, lại đồng âm với chữ hồng (đỏ). Lại thêm Chu Nguyên Chương trong lịch sử tham gia quân Khăn Đỏ (Hồng Cân Quân), dẫn đến việc ông cực kỳ có hứng thú với màu đỏ, cho nên đồ sứ thời kỳ Hồng Vũ có thể nhìn thấy hiện nay, men đỏ trong gốm trái lại còn nhiều hơn men xanh hoa lam.
Bảo tàng Tây Tạng sưu tầm một chiếc bình rót (chấp hồ) men đỏ trong gốm. Chiếc bình rót này có nắp, có dây chuyền bạc nối liền nhau. Chiếc bình này vô cùng hiếm thấy. Nó cho thấy mối liên hệ giữa chính quyền nhà Minh và Tây Tạng trong thời kỳ Hồng Vũ. Tây Tạng là lãnh thổ của đất nước chúng ta, mặc dù khoảng cách vô cùng xa xôi, đặc biệt là vào thời cổ đại khi việc truyền đạt thông tin chậm chạp, khoảng cách đó lại càng có vẻ xa hơn nữa, thế nhưng chính quyền trung ương qua các triều các đại đều duy trì quan hệ tốt đẹp với Tây Tạng. Chiếc bình này chính là minh chứng cụ thể, chiếc bình rót lúc bấy giờ là món quà do hoàng đế ban tặng, vô cùng quan trọng, cho thấy sự coi trọng của chính quyền trung ương đối với Tây Tạng.
Năm 2006, nhà đấu giá Christie's ở Hồng Kông đã đấu giá một chiếc Ngọc Hồ Xuân, là bình men đỏ trong gốm. Chiếc bình này vốn là bộ sưu tập của một cặp vợ chồng người Anh, ở nhà họ nó chỉ được coi như một món đồ sứ bình thường, không hề coi trọng. Có một lần, cặp vợ chồng đi dạo bảo tàng thì tình cờ phát hiện ra, trong bảo tàng có một chiếc bình vô cùng giống với chiếc bình nhà họ. Anh ta liền nghĩ, mình phải tìm chuyên gia đến xem mới được. Thế là anh ta mời chuyên gia của nhà đấu giá tới. Chuyên gia sau khi nhìn thấy chiếc bình này xong, đôi mắt liền sáng rực lên, nói rằng: "Tôi cuối cùng cũng tìm được một món đồ tốt rồi. Anh giao chiếc bình này cho chúng tôi đi, chúng tôi đấu giá nó giúp anh." Thế là, chiếc bình này đã đến Hồng Kông, được đại gia công thương nghiệp Ma Cao là Stanley Ho mua với giá gần 80 triệu đô la Hồng Kông tại nhà đấu giá Christie's Hồng Kông. Sau khi mua xong, anh ta liền quyên góp chiếc bình này cho Bảo tàng Ma Cao. Đây là món quà lớn nhất mà Bảo tàng Ma Cao nhận được cho đến nay.
Chiếc bình này là cổ vật sưu tập quan trọng nhất mà Bảo tàng Ma Cao nhận được, cũng là một khối tài sản lớn nhất. Chúng ta có cảm nhận gì nhỉ, chính là dù là ai đi chăng nữa, bảo tàng chính là bến đỗ cuối cùng của việc sưu tầm. Nó mang lại phúc trạch cho xã hội. Tại sao chúng ta phải làm bảo tàng cơ chứ? Chính là vì bảo tàng mang lại phúc trạch cho xã hội một cách lặng lẽ, để hậu nhân chúng ta nhìn thấy sự huy hoàng của tiền nhân.
Men đỏ trong gốm thời Vĩnh Lạc - Tuyên Đức
Sau thời Hồng Vũ đầu nhà Minh, bám sát theo sau chính là Vĩnh Lạc, Tuyên Đức. Tôi đã nói ở phần trước rồi, giai đoạn này là bước vào thời kỳ thịnh thế của nhà Minh, thịnh thế Vĩnh Tuyên (Vĩnh Lạc - Tuyên Đức). Phong khí chuộng màu đỏ của thời Hồng Vũ đã ảnh hưởng trực tiếp đến thời Vĩnh Lạc. Những năm gần đây, Cảnh Đức Trấn đã khai quật được một số lượng lớn lò quan (quan diêu) thời Vĩnh Lạc. Trong đó, có bình lớn vẽ rồng men đỏ trong gốm với kích thước vô cùng cao, khí thế hùng vĩ.
Thời Tuyên Đức trong lịch sử, chúng ta đều biết, bát ba cá (tam ngư uyển), đĩa ba quả (tam quả bàn) thời Tuyên Đức, những thứ này đều là chủng loại thường gặp. Đến triều đại Tuyên Đức này, việc nung đốt men đỏ trong gốm đã trở nên vô cùng thuần thục rồi. Có chuyên gia cho rằng, nói một cách khoa học thì men đỏ trong gốm thời Tuyên Đức không phải là màu dưới men (dụ hạ thải), mà là màu trong men (dụ trung thải). Đây là một vấn đề mang tính kỹ thuật rất cao, chúng ta không thảo luận ở đây. Thế nhưng dù là gì đi nữa, nó là màu đỏ hiển thị dưới lớp men. Rất nhiều chuyên gia cho rằng, men đỏ thực sự được nung đốt thành công và thuần thục là đến tận thời Tuyên Đức. Thế nhưng nhìn vào những năm gần đây, những món đồ được khai quật từ thời Vĩnh Lạc, có thể đẩy thời kỳ này sớm lên một chút.
Khi tôi sưu tầm vào những năm đầu, đã từng nhìn thấy một chiếc bát cao (cao túc uyển) ba cá men đỏ trong gốm. Lúc đó đối với món đồ này không hiểu rõ cho lắm, chưa từng nhìn thấy bao giờ. Người khác mang cho tôi xem, rồi tôi không thể đưa ra quyết định chắc chắn, cảm thấy món đồ này có khả năng là đồ giả. Món đồ cứ đặt ở chỗ tôi rất lâu, lúc đó tôi không có cách nào để phán đoán, món đồ này có phải là của thời Tuyên Đức hay không, sau đó lại trả lại cho người ta. Đến khi tôi sau này, đã qua rất nhiều năm, quay đầu nghĩ lại, biết rằng món đồ này là thật, khi đi tìm lại, thì món đồ này đã không còn nữa. Đối với tôi mà nói, bởi vì chưa từng nhìn thấy, chưa từng so sánh, cho nên tôi không thể hạ quyết tâm đó, thế là con vịt nấu chín lại bay mất rồi.
Hôm nay chúng ta nói những thứ càng hiếm thấy thì càng nên nắm bắt cơ hội này. Thế nhưng có đôi khi bạn không có năng lực để nắm bắt cơ hội này, cho nên có một câu danh ngôn nói rằng: "Cơ hội luôn ưu ái những người có sự chuẩn bị". Chính là lúc đó tôi không có sự chuẩn bị này, cho nên món đồ này không đáng là của tôi. Món đồ không hề đắt lắm, nghĩ lại ngày nay, một báu vật quốc gia mà có cái giá đó thì vô cùng rẻ. Thế nhưng lúc đó tôi chính là không có nhận thức, cho nên đã không thể mua nổi.
Men đỏ trong gốm đến thời Tuyên Đức thì đột nhiên bặt vô âm tín. Khi chúng ta giảng về men xanh hoa lam chúng ta đã nói rồi, sau thời Tuyên Đức thì bước vào một thời kỳ đen tối của gốm sứ, men xanh hoa lam đều được sản xuất rất ít. Lò quan không thấy tăm tích đâu nữa, men đỏ trong gốm cũng theo đó mà dừng nung, bởi vì độ khó của nó rất lớn mà.
Men đỏ trong gốm thời Khang Hi
Việc men đỏ trong gốm dừng nung này, bỗng chốc đã qua hai trăm năm. Đến thời Khang Hi, nó lại xuất giang hồ lần nữa. Tại sao chứ? Chúng ta có thể thấy rõ ràng rằng, quốc lực thời kỳ này đang được tăng cường. Rất nhiều học giả cho rằng, nếu yêu cầu nó bằng trình độ khoa học kỹ thuật thì đây là một chủng loại cao hơn men xanh hoa lam. Khi men đỏ trong gốm vừa mới được khôi phục, men đỏ trong gốm nung ra đều có xu hướng hơi ngả đen, chính là do nhiệt độ hơi thấp. Khi bạn nung mà nhiệt độ hơi cao một chút, tôi vừa nói rồi, màu sắc sẽ biến mất. Vậy thì, lúc bạn cho vào thì vẽ có hoa văn đấy, qua nhiệt độ cao rồi, màu sắc biến mất thì tương đương với một chiếc bình trắng, không đẹp. Cho nên thà rằng kiểm soát lửa thấp đi một chút, cho nên thời kỳ đầu — men đỏ trong gốm thời kỳ đầu của Khang Hi thường hay bị ánh sắc đen. Sau này mới có thể nung đốt một cách thuần thục, còn lúc ban đầu thì đều bị ánh sắc đen.
Men đỏ trong gốm thời Khang Hi, trong thời kỳ Dân Quốc đã ảnh hưởng sâu sắc đến giới sưu tầm đồ cổ lâu năm. Rất nhiều sư phụ lớn tuổi đều nói với tôi rằng: Men đỏ trong gốm thời Khang Hi là một món sưu tầm kinh thiên động địa. Vào thập niên 80 của thế kỷ 20, tôi đã từng nhìn thấy một chiếc bình miệng đĩa (bàn khẩu bình), vẽ hoa văn rồng, hoa văn rồng có màu đen. Lúc đó tôi không thể nào dung thứ cho màu đen này cho lắm. Tôi cảm thấy, đỏ thì phải là đỏ. Nếu như bạn đỏ mà hóa đen, về mặt cảm quan sẽ không được vui vẻ cho lắm, cho nên đã không mua. Lại cộng thêm lúc đó cảm thấy giá cả có phần hơi cao, chính là tôi cảm thấy bạn thảo luận cho đỏ thêm một chút nữa, viết lên ba chữ "Khang Hi niên chế", thì tôi mới sẵn lòng mua.
Thế nhưng lúc đó việc viết ba chữ "Khang Hi niên chế" không phải là tôi muốn viết là viết lên được, mà là vào thời Khang Hi người ta không muốn viết. Thợ thủ công thời Khang Hi vốn không muốn viết mấy chữ này lên. Cho nên trên đồ sứ này không có chữ, hễ cứ ngả đen một cái, trong lòng đắn đo suy nghĩ thế là từ bỏ. Với tư cách là một cá nhân, khả năng lý giải của tôi lúc bấy giờ là vô cùng thấp. Sự lý giải của mỗi một người đều là từ từ được nâng cao. Khi bạn gặp phải một bài toán khó, bạn sẽ có thể giành được cơ hội nâng cao lớn hơn một lần. Cho nên, có đôi khi bài toán khó đối với một người mà nói không phải là chuyện xấu.
Đường Anh nung đốt men đỏ trong gốm
Hoàng đế Ung Chính yêu cầu đối với đồ sứ vô cùng cao. Men đỏ trong gốm thời Ung Chính vẽ vô cùng tinh tế, đặc trưng chính là "khinh miêu đạm tả" (vẽ nhạt phớt nhẹ nhàng). Các đường nét vẽ đều vô cùng mảnh, một chút cũng không bị nhòe lan ra. Càn Long đã kế thừa thái độ của cha mình. Trong "Thanh Đang · Đường Anh tấu triệt lục thập nhị hào" có ghi chép: Ngày 25 tháng 10 năm Càn Long thứ tư, Đường Anh ở Bắc Kinh, thái giám Hồ Thế Kiệt phụng mệnh của hoàng đế Càn Long giao cho Đường Anh một chiếc bình treo (quải bình) men đỏ trong gốm, và một bức vẽ mẫu. Lại truyền thánh chỉ rằng: "Xem cho rõ màu men của đồ sứ, chiếu theo hoa văn mẫu giấy nung đốt mấy chiếc mang đến, cốt sao hoa văn phải thanh khiết chân thực. Lại chọn lấy vài kiểu dáng đồ sứ cổ đẹp, cũng nung đốt ra màu sắc men đỏ trong gốm, đều viết niên hiệu Càn Long, mang đến dâng lên để ngự lãm." Thánh chỉ này của Càn Long nói vô cùng rõ ràng, nói rằng ngươi nhìn cho kỹ dáng vẻ này đi. Lúc bấy giờ rất nhiều đồ sứ trong cung đình là được vẽ mẫu giấy trước tiên, chứ không phải là tưởng tượng ra không trung, ngươi vẽ lên bình cho ta. Tôi trước tiên để họa sĩ thiết kế một mẫu giấy, bình nhìn thấy không tệ, chiếu theo dáng vẻ này mà vẽ, liền giao mẫu giấy cho ông ta.
Đường Anh liền xem xong dáng vẻ này, phải ghi nhớ dáng vẻ này vào trong đầu. Sau đó cầm mẫu giấy vô cùng cung kính trở về Cảnh Đức Trấn, rồi tuân theo thánh chỉ nhậm chức bắt đầu tìm những thợ thủ công giỏi nhất, tìm kiểu dáng đẹp nhất bắt đầu nung đốt. Đường Anh lúc bấy giờ dặn dò thợ lò rằng: Ngươi phải làm việc này một cách thật nghiêm túc, phải biểu hiện đầy đủ màu sắc của men đỏ trong gốm này ra. Nước men phải mập mạp nhuận sắc, màu sắc phải tươi tắn rõ rệt.
Ông ấy dặn dò vô cùng rõ ràng, thực tế chính là đem chuyện mà hoàng đế giao phó cho mình nguyên phong bất động dặn dò lại cho nhân viên. Đường Anh sau đó lại dâng một bản tấu triệt lên Càn Long, nói cho hoàng mang biết rằng: "Đợi sau khi nung đốt xong, nô tài sẽ tự mình chọn lựa mang về kinh đô, cung kính dâng lên ngự lãm." Chính là vô cùng coi trọng việc này. Việc này xảy ra vào đầu thời Càn Long, cho thấy sự coi trọng đối với men đỏ trong gốm lúc bấy giờ là vô cùng cao, cung đình vô cùng coi trọng việc này. Địa danh của men đỏ trong gốm cũng tỏ ra vô cùng cao.
Mẫu vật mà thái giám mang tới, bình treo men đỏ trong gốm, là cái gì nhỉ? Chúng ta ngày nay nghe hình như không được hiểu cho lắm. Bình treo là một loại bình tường (vích bình). Trong trường hợp thông thường, chỉ trạng thái một nửa của đồ sứ, mặt sau là phẳng, có một chỗ treo, có thể treo lên tường. Càn Long vô cùng thích bình treo. Khi chúng ta có cơ hội đến Cố Cung tham quan, hãy nhìn Tam Hi Tường của họ xem. Trên một bức tường của Tam Hi Tường treo đầy các loại bình treo khác nhau. Càn Long rất thích chủng loại đồ sứ này.
Sự suy tàn của men đỏ trong gốm
Đến giai đoạn hậu kỳ thời Càn Long, men đỏ trong gốm đã không nhận được sự coi trọng đáng có của nó. Nó không có sự đột phá nào, mọi người đều bị bó buộc trong một loại khuôn mẫu cố định, không còn muốn đột phá chuyện này nữa. Cùng với sự kết thúc của thời kỳ thịnh thế Càn Long, thời đại hoàng kim của men đỏ trong gốm cũng theo đó mà kết thúc. Vào thời vãn Thanh, triều đại Hàm Phong từng nung đốt một số món, vẽ lại càng thêm mảnh yếu, sau đó thì không còn nung đốt nữa. Đây là toàn bộ mạch lạc phát triển của men đỏ trong gốm.
Sự suy bại của men đỏ trong gốm có rất nhiều nguyên nhân. Nguyên nhân thứ nhất, chính là sự xuất hiện của các chủng loại đồ sứ màu khác trong triều đại nhà Thanh. Triều đại nhà Thanh có rất nhiều đồ sứ màu khác xuất hiện ồ ạt, đặc biệt là sự xuất hiện của men phấn hoa (phấn thải) đã tạo ra sự đả kích mạnh mẽ đối với men đỏ trong gốm. Men đỏ trong gốm mà nói từ góc độ thanh nhã thì không bằng men xanh hoa lam, nó mang tông màu ấm, còn men xanh hoa lam là tông màu lạnh. Sự nồng nhiệt của nó lại không bằng các đồ sứ màu khác, ví dụ như ngũ thải, đấu thải, phấn thải, pháp lang thải đều tỏ ra nồng nhiệt hơn nó. Cho nên, yêu cầu nó từ hai góc độ này đều không thể làm nổi bật ưu thế của nó. Thứ hai, men đỏ thời kỳ Khang Hi không chỉ có men đỏ trong gốm, mà còn có các loại men đỏ khác. Ví dụ như men hồng Lăng Diêu (Lăng Diêu hồng), hồng đậu bò (đậu nhi hồng), men tế hồng thời Ung Chính, hồng san hô (san hô hồng), hồng phàn (phàn hồng) thời Càn Long, sự xuất hiện của các loại men đỏ khác nhau đã dẫn đến việc hứng thú của mọi người đối với sắc đỏ của men đỏ trong gốm dần dần mai một. Đây là nguyên nhân suy tàn thứ hai. Thứ ba, men đỏ trong gốm mặc dù kỹ thuật đã trưởng thành, thế nhưng độ khó và chi phí nung đốt của nó vẫn rất lớn. Nó thiếu đi tính cạnh tranh tương ứng trên thị trường.
Nhà Thanh có một nhà thơ rất thích làm thơ về đồ sứ tên là Cung Dực, ông ấy đã viết thế này trong "Cảnh Đức Trấn Đồ Sứ Ca": "Thị thượng kim truyền dụ lý hồng, Đường diêu độc trước bách trung trung. Ám nhiên đạm giản ôn nhi lý, đô thức tiên sinh thượng cổ phong." Ông ấy ở đây đã nhắc đến lò Đường, chính là Đường Anh. Ông ấy nói: Thời kỳ Càn Long trên chợ vẫn rất lưu hành men đỏ trong gốm, Đường Anh có thể khiến cho việc sản xuất men đỏ trong gốm này độc lĩnh phong tao một trăm năm. Thế nhưng đồ sứ của ông ấy vẫn có vẻ tương đối ảm đạm, vẫn có vẻ tương đối ôn hòa, cho nên chỉ có một mình Đường Anh là có thể nhận thức được phong vận mang tính cổ xưa này mà thôi.
Men xanh hoa lam và men đỏ trong gốm (Thanh hoa dụ lý hồng)
Men đỏ trong gốm do sự hiếm có của sắc đỏ của nó, dẫn đến việc nó kết hợp với một chủng loại khác — men xanh hoa lam, sinh sôi ra một sản phẩm độc đáo, gọi là "thanh hoa dụ lý hồng" (men xanh hoa lam kết hợp men đỏ trong gốm). Nói cho đúng ra, nó được tính là một sản phẩm phụ.
Sự phát minh ra thanh hoa dụ lý hồng, đến sau thời Càn Long, bị dân gian gọi theo thói quen là "thanh hoa gia tử" (men xanh hoa lam cộng thêm màu tím), thêm một chút màu tím vào men xanh hoa lam, tím chính là đỏ. Thanh hoa dụ lý hồng, vào đời Nguyên đã vô cùng trưởng thành rồi. Năm 1964, Bảo Định đã khai quật được một lô kho báu ngầm (háo tàng) đặc biệt quan trọng, trong đó có 11 món thanh hoa nguyên đại (đồ sứ xanh hoa lam đời Nguyên). Trong đó có một cặp hũ lớn thanh hoa dụ lý hồng đời Nguyên, hoa văn màu đỏ được thể hiện bằng men đỏ trong gốm, phần còn lại được thể hiện bằng men xanh hoa lam, cặp hũ lớn này hiện nay được xếp vào hàng bảo vật quốc gia.
Vô cùng thú vị chính là, men đỏ trong gốm và men xanh hoa lam thời kỳ đầu chia đôi năm ăn năm thua, chia đều sắc đẹp. Chiếc bình mai (mai bình) thời kỳ Vĩnh Lạc đó, sản xuất ra có men xanh hoa lam, có men đỏ trong gốm, có thanh hoa dụ lý hồng, có các chủng loại khác nhau đều giống nhau cả, hoa văn trang trí giống nhau, chỉ khác nhau màu sắc mà thôi. Vậy thì có thể thấy thợ thủ công lúc bấy giờ vẫn luôn mày mò một con đường.
Men đỏ trong gốm thời nhà Thanh, men xanh hoa lam đóng vai trò nhiều hơn là một vật điểm xuyết, nó muốn phát huy sở trường và tránh đi sở đoản. Có bình lớn men đỏ trong gốm được vẽ vô cùng đẹp mắt. Ví dụ như vại lớn vẽ họa tiết cá và rong rêu men đỏ trong gốm thời Khang Hi, mắt của chú cá đỏ được chấm bằng men xanh hoa lam, có ý nghĩa như điểm rồng vẽ mắt (họa long điểm tinh) vô cùng đẹp đẽ.
Tôi từng mua một chiếc bể cá đỏ thời Khang Hi ở Hồng Kông, không có hiệu đề (đề khoản). Đồ sứ loại này phần lớn đều không viết hiệu đề, rất nhiều người sẽ hiểu lầm nó là dân diêu (lò dân gian). Cung đình lúc bấy giờ, đặc biệt là cung đình thời kỳ Khang Hi không yêu cầu tất cả quan diêu đều phải viết hiệu đề, đặc biệt là đồ vật lớn. Đồ vật lớn mà viết hiệu đề là việc vô cùng phiền phức, xét từ góc độ kỹ thuật mà nói, đồ vật lớn việc lật úp người lại là vô cùng khó khăn. Đồ sứ trước khi chưa đưa vào lò nung đốt, cường độ của nó có hạn, cứ khăng khăng phải lật úp người nó lại để viết chữ ở dưới đáy, rất dễ bị vỡ nát. Cho nên, đáy của rất nhiều đồ vật lớn không hề viết hiệu đề.
Loại vại hình chum (vựng hình vại) thời kỳ Khang Hi này, vẽ rất nhiều men đỏ trong gốm chấm men xanh hoa lam. Đại đa số đều vẽ đầy men đỏ, cá đỏ, rồng đỏ, chấm lên đôi mắt màu xanh lam, vô cùng đẹp đẽ, vô cùng sinh động.
Lòng tham khiến cơ hội vụt mất
Tôi từng gặp phải một chuyện thế này. Tôi có một người bạn không thân lắm mang đến cho tôi một chiếc bình chuông (dao linh tôn) thanh hoa dụ lý hồng thời Khang Hi, món đồ này vô cùng hiếm thấy. Khi anh ta mang đến cho tôi thì đựng trong một hộp gỗ. Thoạt nhìn chiếc hộp đó vô cùng cổ kính, bên trong có ba cái ổ, nhưng chỉ có một chiếc bình. Nói cách khác, trong chiếc hộp này ban đầu có ba chiếc bình. Tôi liền hỏi anh ta, tôi nói rằng: "Thế còn hai món đâu?" Anh ta nói: "Không có nữa. Không có từ bao giờ, tôi cũng không biết nữa. Bây giờ trong hộp này chỉ có chiếc bình này thôi." Tôi nói: "Cần bao nhiêu tiền thế?" Đây là chuyện của mười năm trước, anh ta nói: "Cần 60 vạn." Tôi nói: "Thế thì món đồ này đắt quá, mua không nổi." Sau đó, anh ta nói: "Món đồ này cũng không phải của tôi. Là tôi đi "hoạt nả" (lấy hàng bán thử) về đấy." "Hoạt nả" nghĩa là gì chứ? Chính là tôi không đưa tiền, tôi từ trong nhà người ta mang ra. Tôi đi lừa gạt mang đi bán, nếu tôi bán được, tôi sẽ đưa tiền cho người ta; nếu tôi không bán được, tôi lại mang đồ trả lại cho người ta. Cái này gọi là "hoạt nả". Sau đó, tôi nhìn ngó cái ổ kia, tôi cảm thấy hai cái ổ đó khá là mới. Nói cách khác, thời gian hai chiếc bình kia rời khỏi chiếc hộp này không nên quá lâu, có thể nhìn ra vết tích đó. Sau đó chuyện này cứ thế trôi qua. Cũng không mua, cứ thế qua đi.
Rất lâu sau đó, có một người nói với tôi: Anh ta mua được một hộp bình chuông. Sau đó, đầu óc tôi bỗng khựng lại một nhịp. Tôi nói: "Món đồ của anh có thể mang qua đây để tôi ngắm thử xem được không?" Thế là người khác mang chiếc hộp đó đến cho tôi ngắm nghía. Tôi vừa nhìn, chính là món đồ đó, nhưng bên trong quả thực có ba chiếc bình chuông đều nằm ở bên trong. Sau đó, tôi liền nghĩ nguyên nhân lúc bấy giờ là gì mà anh ta chỉ cho tôi xem một món, không cho tôi xem ba món chứ? Anh ta bán đi giá bao nhiêu thì anh ta sẽ không nói đâu. Sau đó tôi tìm được người đó, tôi hỏi anh ta, tôi nói rằng: "Năm xưa món đồ này vốn dĩ không hề bị thất lạc, tại sao lúc anh cho tôi xem lại không cho xem cho đủ bộ chứ?" Anh ta nói: "Chuyện này khiến tôi vô cùng hối hận." Anh ta nói: "Chính là vì lúc đó lòng tham của tôi quá nặng." Anh ta nói: "Tôi mang từ nhà người ta ra là ba cái. Tôi giữ lại hai cái ở nhà chúng tôi. Tôi đưa cho anh xem một cái là bởi vì tôi muốn bán một cái này mà lấy được tiền của cả ba cái. Không phải là tôi bán một cái này, thì chẳng phải tôi tay không mà vớ được hai cái sao?" Cho nên, khi sưu tầm, đôi khi không được quá tham lam. Bạn quá tham lam, nếu như lúc đó bạn bỏ thêm hai cái vào, bạn nói bớt đi một cái mà bạn giữ lại một cái, thì điều đó còn có thể châm chước được. Chủ nhân thực sự của món đồ, sau khi tôi đi nghe ngóng thăm dò, chủ nhân thực sự vốn chỉ đòi 60 vạn, anh ta lại muốn một cái bán 60 vạn, bản thân tay không hốt trắng hai cái. Dã tâm này tương đối lớn.
Có câu nói rằng: Lòng tham lớn bao nhiêu, thì bầu trời đất đai rộng lớn bấy nhiêu. Thế nhưng, bạn không thể cứ mãi đứng trên đỉnh núi, để cho người ta đều phải đứng ở trong thung lũng được. Sưu tầm cũng như vậy, nếu như bạn có cơ hội như thế này để có được một cơ hội sưu tầm vô cùng quý hiếm như vậy, bạn nên chia sẻ cùng mọi người. Kết quả là anh ta cũng không làm được mối làm ăn này, lại đem trả lại cho người ta, đưa trả lại cho chủ nhân thực sự của món đồ. Chủ nhân thực sự sau rất lâu mới bán cho người khác. Cho nên, đã để tuột mất cơ hội.
Sưu tầm men đỏ trong gốm
Men đỏ trong gốm là một chủng loại vô cùng hiếm thấy trong đồ sứ Trung Quốc, độ khó nung đốt là vô cùng lớn, cho nên trong lịch sử chỉ vào thời kỳ đỉnh cao nó mới có thể xuất hiện. Cho dù là vào thời kỳ Vĩnh - Tuyên và Khang Hi, những chủng loại này cũng không có nhiều lắm, cho nên, từ góc độ sưu tầm mà nói, men đỏ trong gốm là một chủng loại có một không hai. Trong quan niệm sưu tầm trước đây, men đỏ trong gốm cao hơn rất nhiều so với men xanh hoa lam. Thế nhưng ngày nay chúng ta, sự nhận thức đối với men đỏ trong gốm là vô cùng không đủ. Chúng ta ngày nay căn bản không thể tưởng tượng được mức giá trong quá khứ, trước đây bạn cầm một món men đỏ trong gốm, bạn cầm một món men xanh hoa lam, thì sẽ chẳng có ai cho rằng, men đỏ trong gốm này lại không bằng men xanh hoa lam cả. Thế nhưng ngày nay rất nhiều men xanh hoa lam được bán còn đắt hơn cả men đỏ trong gốm. Vậy thì, từ góc độ này mà nói, ngày nay có rất nhiều cơ hội đang chờ đợi bạn.
Men đỏ trong gốm lấy hoa văn trang trí làm hình thức biểu hiện, vẽ ra những nội dung tương đối cụ thể. Ngoại trừ men đỏ trong gốm đời Nguyên thời kỳ đầu có sự xuất hiện của loại mảng màu lớn kiểu đó. Men đỏ trong gốm sau này đều là những hoa văn trang trí vô cùng cụ thể. Lại có một số men đỏ, không nhấn mạnh nội dung, mà nhấn mạnh sự biểu hiện của màu sắc. Ví dụ như bảo thạch hồng thời Tuyên Đức, tế hồng thời Ung Chính. Các màu sắc khác cũng có hình thức biểu hiện tương tự, ví dụ như điềm bạch thời Vĩnh Lạc, thanh kim lam thời Tuyên Đức, kê du hoàng thời Hoằng Trị, quả táo xanh (bình quả lục) thời Khang Hi, yên chi hồng thời Ung Chính, v.v.. Những thứ này đều là đồ sứ đơn sắc, là một lực lượng quan trọng trong mỹ học đồ sứ. Bài giảng tiếp theo sẽ nói về đồ sứ màu đơn sắc (nhan sắc dụ).