Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Đào Từ Phần (Hạ

Lượt đọc: 201 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài 23: Đồ Sứ Xuất Khẩu - Gió Đông Thổi Hướng Tây, Phương Tây Hướng Về Phương Đông: Đồ Sứ Xuất Khẩu

❊ ❊ ❊

Hành trình viễn vươn xa của chiếc Gotheborg

Vào ngày 2 tháng 10 năm 2005, con tàu Gotheborg phục dựng của Thụy Điển đã khởi hành từ Thụy Điển, và đến Quảng Châu vào ngày 18 tháng 7 năm sau. Con tàu này là hàng phục dựng, và như chúng ta đều biết, đây là một sự kiện lớn trong giao lưu văn hóa Trung - Thụy lúc bấy giờ. Chiếc Gotheborg nguyên bản trong lịch sử thuộc về Công ty Đông Ấn Thụy Điển, hôm nay chúng ta hãy cùng tìm hiểu về "Công ty Đông Ấn" trước.

Vào thời nhà Minh và nhà Thanh ở Trung Quốc, các quốc gia châu Âu lần lượt thành lập các công ty Đông Ấn. Đầu tiên là Bồ Đào Nha, đã thành lập công ty Đông Ấn vào năm 1587; năm 1600, Anh thành lập công ty Đông Ấn; năm 1602, Hà Lan thành lập công ty Đông Ấn; năm 1604, Pháp cũng thành lập công ty Đông Ấn; năm 1614, Đan Mạch thành lập công ty Đông Ấn; và năm 1731, cuối cùng là Thụy Điển thành lập công ty Đông Ấn. Tất cả các cường quốc châu Âu đều thành lập công ty Đông Ấn, nhiệm vụ chính là để giao thương với chúng ta. Lúc bấy giờ, người phương Tây cho rằng phía đông Ấn Độ, bao gồm cả Nhật Bản, Triều Tiên và Ấn Độ ngày nay đều thuộc về phương Đông, họ không phân biệt rõ lắm, nhưng hoạt động thương mại chính của họ là giao thương với chúng ta.

Vào năm 1738, tức năm Càn Long thứ ba của chúng ta, tàu Gotheborg được đóng tại Thụy Điển, khi đó thân tàu dài hơn bốn mươi mét, rộng hơn chục mét, tải trọng khoảng một nghìn tấn. Nhìn vào tiêu chuẩn ngày nay thì đây vẫn là những con tàu rất lớn. Gotheborg là thương thuyền viễn dương lớn thứ hai thuộc sở hữu của Công ty Đông Ấn Thụy Điển. Con tàu này có chút khác biệt so với trí tưởng tượng của chúng ta, lúc bấy giờ trên tàu còn nuôi cả bò, lợn, gà, vịt để phục vụ cho nhu cầu ăn uống trong chuyến hải trình dài ngày. Bò được dùng để vắt sữa, họ cần uống sữa bò tươi. Chuyến hải trình trên tàu kéo dài một năm, hai năm, thế nên nhất định phải có sữa bò tươi để bồi bổ.

Đồ sứ Trung Quốc lúc bấy giờ được chở thẳng đến châu Âu thông qua cảng Quảng Châu, một chuyến đi về như vậy mất khoảng một năm rưỡi. Đi biển thời bấy giờ là một việc vô cùng vất vả, có ghi chép lại rằng: tàu Gotheborg khi đó có hơn một trăm thủy thủ. Lúc khởi hành còn có rất nhiều người lẻn lên tàu, chính là vượt biên, ẩn nấp ở khắp mọi nơi trên thân tàu. Một khi tàu đã ra khơi, những người này mới đồng loạt lộ diện.

Thế nên, trong toàn bộ hải trình, tỷ lệ tử vong xấp xỉ khoảng hai mươi phần trăm. Có thể thấy sự vất vả và gian nan của những chuyến hải trình xa. Do thiếu rau xanh và trái cây trong chuyến đi dài ngày, phần lớn mọi người đều mắc chứng thiếu hụt vitamin cùng đủ loại bệnh tật, qua đời xong liền bị ném thẳng xuống biển sâu để thủy táng. Bởi vì trên tàu không thể để lâu ngày, nhằm ngăn chặn dịch bệnh lan rộng.

Ẩn số về vụ đắm tàu Gotheborg

Công ty Đông Ấn Thụy Điển có 37 thương thuyền, trong đó tàu Gotheborg là nổi tiếng nhất. Tại sao vậy? Chính vì nó đã chìm. Thế tàu đắm thì có nhiều, trong lịch sử của chúng ta việc tàu viễn dương chìm là một hiện tượng rất bình thường, vậy tại sao tàu Gotheborg lại nổi tiếng? Là bởi vì nó đã đi đến tận cửa nhà, khi mọi người đều có thể nhìn thấy, thì nó lại chìm. Ngày 17 tháng 3 năm 1743 (năm Càn Long thứ tám), tàu Gotheborg khởi hành từ cảng Gotheborg của Thụy Điển, hướng thẳng đến Trung Quốc. Ngày 11 tháng 1 năm 1745 (năm Càn Long thứ mười), tàu Gotheborg khởi hành từ Quảng Châu trở về nước. Tám tháng sau, vào ngày 12 tháng 9 cùng năm, cảng Gotheborg sóng yên biển lặng, tập trung đông đảo những người ra đón mừng người anh hùng trở về, gia quyến của các thủy thủ cũng như đủ loại thương gia, tất cả mọi người đều tụ hội tại bến cảng. Chỉ còn cách cảng chín trăm mét, những người trên bờ đã có thể nhìn rõ khuôn mặt của từng người, đúng lúc này tàu Gotheborg lại vô cớ đâm phải một rặng đá ngầm rồi nhanh chóng chìm nghỉm.

Từ ngày 17 tháng 3 năm 1743 đến ngày 12 tháng 9 năm 1745, khoảng thời gian hai năm rưỡi, người thân mòn mỏi ngóng chờ đoàn tụ. Đến tận cửa nhà rồi, con tàu này lại bất ngờ chìm xuống, chìm một cách hết sức kỳ quặc. Cho đến tận ngày nay, đây vẫn là một ẩn số chưa có lời giải, không một ai có thể giải thích được, tại sao con tàu đã vượt qua tất cả mọi sóng gió hiểm trở, tất cả những cơn bão giông trên biển, nhưng lại chìm ngay khi về đến cửa nhà. Có người phỏng đoán nguyên nhân, nói rằng viên thuyền trưởng đã lén lút bán đi một lô hàng trên vùng biển quốc tế, đến khi tàu cập bến thì hàng hóa không khớp, không khớp với danh sách hàng hóa, thế nên đành phải đánh đắm nó đi.

Toàn bộ số hàng hóa mà tàu Gotheborg vận chuyển từ Trung Quốc sang Thụy Điển lúc bấy giờ, nếu đem bán ở Thụy Điển, lợi nhuận thu về tương đương với tổng sản phẩm quốc nội trong một năm của Thụy Điển. Bạn thử nghĩ xem, một chuyến tàu cập bến bằng năng suất cả một năm của một quốc gia, mức lợi nhuận không thể tưởng tượng nổi. Các mặt hàng chủ lực trên tàu là lụa, trà, đồ sứ, với trọng lượng khoảng 700 tấn. Do giá trị quá lớn nên người ta đã tiến hành trục vớt, và chỉ trục vớt được một phần rất nhỏ. Ước tính số đồ vật trục vớt được năm đó chiếm khoảng tám phần trăm. Chỉ vỏn vẹn tám phần trăm ấy đã bù đắp toàn bộ khoản thâm hụt của con tàu, lại còn giúp các cổ đông được chia lợi tức mười bốn phẩy năm phần trăm.

Đồ sứ mậu dịch

Một trong những mặt hàng quan trọng được chở trên tàu Gotheborg chính là đồ sứ, loại đồ sứ này có hai tên gọi chuyên biệt, một gọi là "đồ sứ xuất khẩu", hai gọi là "đồ sứ mậu dịch". Đồ sứ xuất khẩu là đứng từ góc độ của người Trung Quốc mà cho rằng đây là một loại đồ sứ độc đáo được tôi đem bán ra nước ngoài. Trong khi người châu Âu lại cho rằng, tôi đang giao thương với bạn, đó là một cuộc trao đổi công bằng, tôi dùng tiền để mua đồ sứ, thế nên họ gọi nó là đồ sứ mậu dịch. Kể từ thời Hán Đường, Trung Quốc đã bắt đầu hoạt động ngoại thương đường biển. Thế rồi, triều đại nhà Tống cũng là một thời kỳ vô cùng hưng thịnh của thương mại gốm sứ. Đoạn trước chúng ta xem tin tức về việc trục vớt "Nam Hải Nhất Hộ", đó chính là xác tàu đắm thời Nam Tống. Kể cả triều Nguyên, triều Minh sau này, thương mại đường biển của Trung Quốc vẫn chưa từng gián đoạn. Thế nhưng nhà Thanh lại là thời kỳ thương mại đường biển đạt đỉnh cao nhất của Trung Quốc. Năm Khang Hi thứ hai mươi ba, tức năm 1684, triều đình bãi bỏ lệnh cấm biển (hải cấm), cho phép vùng ven biển Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Châu tiến hành giao thương đối ngoại, từ đó đồ sứ Trung Quốc bắt đầu xuất khẩu với số lượng lớn, chủ yếu tiêu thụ sang châu Âu. Theo thống kê của Batavia thuộc Công ty Đông Ấn Hà Lan, mỗi năm riêng khu vực này đã vận chuyển tới ba triệu món đồ sứ sang châu Âu.

Hiểu biết của chúng ta về đồ sứ xuất khẩu là vô cùng ít ỏi, có một lượng lớn đồ sứ xuất khẩu mà chính người Trung Quốc tận mắt nhìn thấy cũng không nhận ra. Đồ sứ xuất khẩu có thể chia đơn giản thành ba loại. Loại thứ nhất, kiểu dáng Trung Quốc, đề tài Trung Quốc, nhưng mang phong cách nước ngoài. Loại thứ hai là kiểu dáng Trung Quốc, đề tài nước ngoài; hoặc kiểu dáng nước ngoài, đề tài Trung Quốc. Loại thứ ba chính là kiểu dáng nước ngoài, đề tài nước ngoài. Nghe thế này có vẻ hơi giống một câu nói rắc rối. Theo cách gọi ngày nay, những thứ này đều thuộc dạng gia công theo mẫu đặt hàng.

Mandarin (Đại nhân)

Thời kỳ Khang Hi, lệnh cấm biển được dỡ bỏ hoàn toàn, văn hóa phương Tây ùn ùn đổ vào Trung Quốc, văn hóa Đông Tây va chạm, giao lưu diễn ra thường xuyên, thế nên đồ sứ của chúng ta, đặc biệt là đồ sứ xuất khẩu đã mang một diện mạo hoàn toàn khác. Để phù hợp với thẩm mỹ của người phương Tây, các nghệ nhân Trung Quốc đã tạo ra một dòng hoa văn lấy lòng người phương Tây. Nó chủ yếu thể hiện ở việc gia tăng các đường cong. Thẩm mỹ truyền thống trước kia của người Trung Quốc vốn chuộng dùng đường thẳng để biểu đạt cái đẹp, trong khi đặc điểm tiêu biểu của phong cách Rococo châu Âu lại là dùng đường cong để diễn tả cái đẹp. Khi chúng ta tăng cường các đường cong, thực chất là đang tiến sát lại gần với thẩm mỹ của phương Tây. Các nghệ nhân lúc bấy giờ đã khiến hoa văn của rất nhiều món đồ sứ xích lại gần với văn hóa phương Tây để tiến hành cải biên.

Đến tận thời Ung Chính, Càn Long về sau, họ thỉnh thoảng vẽ hoa văn của người Mãn Châu, vẽ trang phục của người Mãn Châu. Điều này cực kỳ hiếm thấy ở trong nước. Người phương Tây liền đặt cho mô típ vẽ người Mãn Châu này một cái tên, gọi là "Mandarin" (Đại nhân), tiếng Anh gọi là "Mandarin". Bởi vì người phương Tây khi đến Trung Quốc đã phát hiện ra rằng, các quan lại Trung Quốc đều được gọi là "đại nhân". Chúng ta xem phim truyền hình đều có thể thấy được, chính là đại nhân thế này thế nọ, đó là một kiểu xưng hô chức tước. Thế nên, các quan lại người Mãn Châu được gọi là "Mãn đại nhân". Loại đồ sứ này ngược lại rất ít thấy trong đồ sứ truyền thống của Trung Quốc, ngay cả trong các bảo tàng cũng khó mà tìm thấy, nhưng ở châu Âu thì lại xuất hiện rất nhiều.

Có một lần trong một buổi đấu giá ở Mỹ, có một chiếc "hũ tướng quân lớn" vẽ ngũ sắc kết hợp phấn thái, trên đó vẽ cảnh "Mãn đại nhân đi săn", vô cùng quan trọng.

Lúc đó tôi liền gọi điện thoại cho một người bạn của mình, tôi bảo: "Cậu hãy đi tham gia đấu giá đi, cho dù giá có cao thế nào đi nữa, cậu cũng phải mua cho bằng được món đồ này. Đây là một cổ vật vô cùng quan trọng." Sau đó, anh ấy nghe lời tôi và đã đi mua. Sau khi mua xong, lại chẳng tốn bao nhiêu tiền, đại khái là mất, theo ấn tượng của tôi thì tốn khoảng năm sáu vạn đô la Mỹ là đã mua được nó, một món đồ sứ vô cùng lớn. Tiếp đó, anh ấy hỏi tôi, anh ấy nói: "Thứ này quan trọng cỡ nào vậy?" Tôi bảo anh ấy rằng: "Tầm quan trọng của cổ vật nằm ở tính đặc thù của nó." Chính vì hoa văn của nó cực kỳ đặc thù, nhưng sự đặc thù này đôi khi lại bị chúng ta phớt lờ, không mãnh liệt như chúng ta tưởng tượng. Tức là đôi khi bạn không phải là người chuyên môn, nhìn thấy bức tranh này lại cảm thấy bức tranh bình thường quá, chẳng phải chỉ vẽ cảnh một người Mãn Châu đi săn thôi sao? Thế nhưng đối với việc sưu tầm văn hóa, đặc biệt là các vật chứng văn hóa, thì tín hiệu dạng này lại quan trọng hơn nhiều so với những tín hiệu thông thường mà chúng ta hay gặp. Thế nên tôi mới khuyên anh ấy mua cho bằng được.

Mô típ "Mandarin" này, thực chất nó biểu đạt mối quan hệ giữa người Trung Quốc và người nước ngoài. Tại sao người nước ngoài lại thích nó? Là bởi vì người nước ngoài khi đặt chân đến Trung Quốc lúc bấy giờ đã nhìn thấy khắp phố phường đều là những vị Mãn đại nhân này, thế nên họ đặc biệt hứng thú với những hoa văn dạng đó. Ngược lại, đồ sứ do chính chúng ta vẽ thì lại không vẽ con người đương thời. Ví dụ như rất nhiều món đồ sứ sáng tạo mới ngày nay, thời nay cũng chẳng vẽ chúng ta mặcâu phục gì sảng cả, tuyệt đối không có, hễ vẽ lên vẫn là người thời nhà Thanh. Họ vẫn giữ thái độ như vậy. Không một ai vẽ cuộc sống của con người thời nay, đặc biệt là vẽ lên đồ sứ.

Đồ sứ kết hợp Đông Tây

Loại thứ hai của đồ sứ xuất khẩu chính là kiểu dáng Trung Quốc, đề tài nước ngoài hoặc kiểu dáng nước ngoài, đề tài Trung Quốc. Tức là nó có một điểm kết nối, một điểm va chạm về mặt văn hóa. Ví dụ như chiếc đĩa được đặt làm riêng cho người nước ngoài vào thời thịnh thế Khang Càn, miêu tả khung cảnh cuộc sống của một cặp vợ chồng người Tây phương. Nếu tôi không nói thì phần lớn mọi người sẽ đều không cho rằng chiếc đĩa này do người Trung Quốc chế tạo. Chiếc đĩa này từ màu sắc cho đến hoa văn dường như chẳng có chút liên quan gì đến chúng ta cả, thế nhưng nếu bạn nhìn kỹ thì vẫn có thể nhận ra, bài trí trong căn nhà của họ, bao gồm cả cửa sổ, bao gồm cả chiếc bình ôm trên tay, đều mang hoa văn Trung Quốc. Điều này cho thấy vào thời điểm đó rất ít người châu Âu định cư ở Trung Quốc. Người châu Âu phác họa nên một khung cảnh điền viên, đó là cuộc sống điền viên do họ tưởng tượng ra, chính là chồng, con hoặc là vợ, con, trong nhà bày biện những chiếc bình lớn nhỏ. Họ vô cùng khao khát có được một cuộc sống mang phong cách Trung Quốc đầy lý tưởng. Đây chính là thông tin mà chiếc đĩa này có thể truyền tải.

Lại có một chiếc đĩa nữa, là món đồ thanh hoa quen thuộc, trên đó lại vẽ câu chuyện trong kinh Thánh. Vào giai đoạn cuối thời Minh, đạo Thiên Chúa đã được đông đảo các nhà truyền giáo mang vào Trung Quốc và nhanh chóng phổ biến. Thế rồi, bước sang thời kỳ thịnh thế Khang Càn, nhờ có rất nhiều người phương Tây làm quan trong triều đình Trung Quốc, lại thêm vô số nhà truyền giáo đến Trung Quốc truyền đạo, đạo Thiên Chúa liền bắt đầu thịnh hành tại Trung Quốc. Chiếc đĩa này vẽ cảnh vị Chúa Jesus trẻ tuổi đứng dưới sông làm lễ rửa tội cho mọi người. Phía cảnh trước vẽ hình chim bồ câu tượng trưng cho Thánh Linh. Các nghệ nhân Trung Quốc lúc bấy giờ vẽ loại đồ sứ này đã vô cùng thuần thục, thuần thục giống hệt như khi vẽ đồ sứ của chúng ta vậy, việc kiểm soát bầu không khí trong tranh cực kỳ tốt.

Một loại đồ sứ khác dường như chẳng có chút liên quan nào đến cuộc sống của chúng ta, nếu không phải người làm chuyên môn thì chắc chắn sẽ không biết chiếc đĩa này do người Trung Quốc nung thiêu. Tựa như chiếc đĩa vẽ hình một con tàu nước ngoài, trên đó viết một dòng chữ Hà Lan, dịch ra chính là "Đại phó của tàu Vrijburg đã cập cảng vùng biển Trung Quốc vào năm 1756 (tức năm Càn Long thứ hai mươi mốt)."

Câu nói này cung cấp những thông tin gì? Tên con tàu, chủ nhân con tàu, thời gian, địa điểm cấu thành nên tất cả các yếu tố của một bản tin. Ngày nay chúng ta nhìn vào vẫn thấy nó giống như một mẩu tin tức. Đem một mẩu tin tức vẽ lên trên chiếc đĩa này, có thể thấy người phương Tây coi trọng việc con tàu ấy cập cảng vùng biển Trung Quốc đến nhường nào, đối với họ đó là một thời khắc cực kỳ trọng đại.

Quan niệm lưu trữ tài liệu của người phương Tây vô cùng đậm nét, họ coi trọng việc này hơn chúng ta. Rất nhiều thứ của chúng ta cứ tiện tay là vứt đi. Rất nhiều hồ sơ tài liệu của phương Tây, bao gồm cả toàn bộ thời gian khởi hành của con tàu "Gotheborg" mà chúng ta vừa nhắc tới, đều được ghi chép lại một cách vô cùng rõ ràng rành mạch. Làm bất cứ việc gì, họ cũng đều hy vọng thông qua những vật chứng như vậy để lưu truyền đời sau, để người đời sau thấu hiểu sự nhọc nhằn của các thế hệ đi trước. Chiếc đĩa này khi chúng ta nhìn nhận vào ngày hôm nay vẫn giống như một bản tin tức. Điều này cho thấy tầm quan trọng của một cổ vật. Chiếc đĩa này không phải do tôi sưu tầm, mà do Bảo tàng Anh quốc sưu tầm.

Đồ sứ huy hiệu (Wares with coats of arms)

Có một loại đồ sứ mà người phương Tây vô cùng say mê, gọi là đồ sứ huy hiệu, cũng gọi là đồ sứ gia huy. Tức là đem gia huy của gia tộc họ vẽ vào chính giữa chiếc đĩa theo dạng đặt làm riêng. Tất cả những ai có thể đặt làm loại đồ sứ này đều là giới quý tộc châu Âu thời bấy giờ. Ví dụ như có một chiếc đĩa, ở giữa là huy hiệu gia tộc, xung quanh viền là hai con rồng, hai con phượng - họa tiết rồng phượng, rõ ràng chủ nhân của chiếc đĩa này dành một tình cảm đặc biệt cho văn hóa Trung Quốc. Chủ nhân chiếc đĩa là Bassен và phu nhân của ông ta là Crawley, Bassен sau này từng đảm nhiệm chức vụ Thị trưởng thành phố Luân Đôn.

Lịch sử Trung Quốc là một lịch sử thay phiên nhau cầm quyền. Nhà Hán mang họ Lưu, nhà Tông họ Triệu, nhà Minh họ Chu, nhà Thanh mang họ Ái Tân Giác La. Đó là một lịch sử thay phiên trị vì, thế nên chúng ta không có khái niệm quý tộc. Không có khái niệm thế tập quý tộc. Quân chủ phong kiến châu Âu áp dụng chế độ phân phong, phong tước bậc quý tộc. Chúng ta đều khá rõ rồi, thông thường là "công, hầu, bá, tử, nam", năm bậc. Nó chia thành tước thế tập và tước đời người (chung thân). Cái gọi là thế tập chính là có thể kế thừa, còn đời người là chỉ thuộc về cá nhân bạn.

Chiếc đĩa có khoét khuyết

Những năm trước khi tôi đến Amsterdam của Hà Lan, tôi đã dạo qua tất cả các cửa hàng đồ cổ ở đó, tôi vô cùng yêu thích những nơi như vậy, bởi vì ở đó có rất nhiều món đồ sứ mà tôi chưa từng thấy qua. Lúc đầu tôi thực sự không biết rằng rất nhiều thứ vốn do tổ tiên chúng ta nung thiêu. Người Hà Lan giới thiệu cho tôi, nói rằng những món đồ này đều do tổ tiên họ vận chuyển từ Trung Quốc sang từ những năm trước. Lúc đó tôi mới biết hóa ra văn hóa của chúng ta lại còn có một nhánh mạnh mẽ đến nhường này. Dạo qua những cửa hàng và bảo tàng như thế rồi, bạn mới thấu hiểu văn hóa Trung Quốc thực sự rất phong phú.

Có một chiếc đĩa hình dáng vô cùng kỳ lạ, phần vành bị khuyết một miếng hình trăng lưỡi liềm, không phải bị sứt mẻ, mà đó chính là một tạo hình tiêu chuẩn. Lần đầu tiên nhìn thấy chiếc đĩa này, tôi hoàn toàn không biết nó dùng để làm gì. Tôi bèn hỏi một người, người nọ bảo rằng, đó là đĩa để người nước ngoài uống súp. Sau đó, tôi liền đăm đăm nhìn chiếc đĩa ấy, tôi cảm thấy chiếc đĩa này nông quá mức, người nước ngoài dẫu có thích uống súp đến đâu đi nữa, thì cũng không thể cài nó vào dưới cổ để uống súp được chứ. Cho đến khi tôi đặt chân đến châu Âu, tôi mới biết thứ này dùng để làm gì. Hóa ra đó là dụng cụ để đàn ông cạo râu ngày xưa, được tì vào dưới cổ. Một chiếc đĩa cầu kỳ đến thế hóa ra chỉ dùng để cạo mặt cho họ. Râu của người châu Âu thông thường đều rậm hơn người châu Á, thế nên họ cực kỳ đầu tư cho bộ râu của mình. Họ có thể tìm thấy rất nhiều niềm vui từ bộ râu, cạo râu là một niềm vui, nhất là việc đặt một chiếc đĩa đẹp đẽ nhường này tì ngay dưới cổ, lại càng là một niềm vui lớn hơn nữa.

Chúng ta đôi khi râu không rậm nên không có được niềm vui ấy, không thể tưởng tượng nổi niềm vui của người khác, nhưng chúng ta có thể hình dung ra niềm vui khi cắt tóc của mình, niềm vui khi cạo đầu của chúng ta. Hôm nay chúng ta ngồi trong tiệm tóc tận hưởng niềm vui được người ta gội đầu cho, thì các bậc quý tộc châu Âu thời bấy giờ lại biến niềm vui ấy thành một thứ vô cùng tinh tế. Bạn biết đấy, một chiếc đĩa như thế này vào thời điểm đó có mức giá không thể tưởng tượng nổi bằng tiêu chuẩn ngày nay. Tì ngay dưới cổ là một việc rất nguy hiểm, chỉ cần cử động nhẹ một chút là có thể làm vỡ tan.

Đĩa giữ nhiệt (Warm plate)

Tôi từng nhìn thấy một loại đồ dùng ăn uống bằng đồ sứ xuất khẩu, gọi là đĩa giữ nhiệt. To thế này, dày thế này, ở giữa rỗng ruột, hai bên có một cái lỗ để rót nước nóng vào. Tôi cảm thấy rất tò mò, và đã từng thử nghiệm qua. Đại khái có thể rót vào khoảng 500 ml nước nóng, chiếc đĩa này một khi đã được rót nước nóng vào thì nó sẽ duy trì trạng thái không bị nguội lạnh suốt hơn một tiếng đồng hồ. Người châu Âu ăn bơ, chúng ta đều biết rõ cả, từng uống súp bơ rồi đấy. Mang một chiếc đĩa lạnh ngắt đặt món đó lên là nó sẽ đông đặc lại thành phô mai ngay, cứng ngắc. Một bộ đồ ăn thông minh nhường này lại do người Trung Quốc chế tạo. Tôi từng mua một chiếc ở trong nước, mang về nhà cứ hay hì hục rót nước nóng vào đó, cảm thấy vô cùng hào hứng, đã thử qua rất nhiều lần. Tôi vẫn hay nghĩ: Tại sao loại đồ dùng ăn uống thế này mà chúng ta lại không tự sử dụng cơ chứ? Có những món sợ lạnh, ví dụ như mì, mì xào tương mà nguội lạnh thì ăn sẽ không ngon nữa, mùa hè ăn mì lạnh thì lại là chuyện khác.

Cốc quai (Mug)

Có một loại cốc rất thịnh hành, gọi là cốc quai (Mug). Cốc quai bắt nguồn từ tiếng Anh "mug", có nghĩa là "cốc có quai". Cốc chén người Trung Quốc dùng trước đây toàn là loại không có quai, trong khi loại cốc có quai thế này lại cực kỳ tiện lợi để cầm nắm. Trước thế kỷ 17, người châu Âu chỉ có thể sản xuất đồ gốm tráng men, độ bền cực kỳ thấp. Một khi họ sử dụng phần tay cầm này, rất dễ xảy ra tình trạng đang cầm thì chiếc cốc bị tuột rơi mất. Thế là, người phương Tây đã phát minh ra một biện pháp khác, đó là làm thêm lớp vỏ bọc bằng kim loại. Khi xưa từng dùng bữa tại nhà hàng Moskva ở Bắc Kinh, tôi thấy tất cả các bộ cốc chén đều gắn kèm một lớp vỏ bọc kim loại. Lớp vỏ bọc kim loại ấy không phải biểu thị sự xa hoa thuở ban đầu của họ, mà là một sự bất đắc dĩ của họ, họ không cầm nổi cái cốc ấy lên. Về sau người châu Âu phát hiện ra đất lanh cao cấp thượng hạng của Trung Quốc có độ bền cực kỳ cao, đừng nói là đang cầm thì bị rơi, có bẻ cũng chẳng thể bẻ gãy nổi, thế nên người châu Âu đã đặt làm với số lượng lớn loại cốc quai này tại Trung Quốc.

Mặc dù người châu Âu đã đặt mua rất nhiều cốc quai, nhưng người Trung Quốc vẫn kiên cố giữ vững trận địa của riêng mình, không dùng loại cốc có quai thế này, mà thích dùng tay ôm lấy chiếc cốc nóng hổi để uống trà. Vậy chúng ta bắt đầu có loại cốc quai này từ khi nào? Tôi nhớ là vào thập niên năm mươi, phần lớn công nhân đều được phát một chiếc cốc quai loại lớn, chính là cái ca uống nước bằng men cỡ lớn, thậm chí ăn cơm cũng ở luôn trong đó.

Sự khác biệt văn hóa Đông Tây

Khi văn hóa Đông Tây va chạm, chúng ta sẽ nhận ra vô vàn điểm khác biệt. Quá nhiều đồ sứ xuất khẩu, thoạt nhìn trực quan hoàn toàn không thể xác định đó là văn hóa của chúng ta. Nền văn hóa ấy được mang vào, rồi lại được bán ngược trở lại, chúng ta không hề lưu giữ lại nền văn hóa dạng đó. Ngày nay ở tất cả các bảo tàng tại Trung Quốc, rất khó để có thể bắt gặp loại đồ sứ xuất khẩu thế này, ngoại trừ việc Cố Cung trong những năm gần đây đã sưu tầm một phần, lại tổ chức thêm vài cuộc triển lãm thì mới bổ sung thêm được chủng loại gốm sứ này.

Cách biểu đạt của văn hóa Trung Quốc và văn hóa phương Tây có sự va chạm ở rất nhiều chi tiết nhỏ, mà đôi khi chúng ta lại không hề hay biết. Ví dụ như trong văn hóa của chúng ta có vẽ hình con khỉ. Khỉ đại diện cho điều gì? Đối với người Trung Quốc mà nói, khỉ đại diện cho địa vị. Khỉ tượng trưng cho phẩm trạch quan lại, thế nên hễ người Trung Quốc vẽ khỉ, thì chắc chắn sẽ liên kết nó với chốn quan trường. Ví dụ như bức tranh "Mã thượng phong hầu", con khỉ cưỡi trên lưng ngựa, ngụ ý rằng bạn sắp sửa được thăng quan tiến chức rồi. Lại còn bức "Phong hầu quải ấn", con khỉ đi chọc phá tổ ong. Con khỉ không dưng lại đi chọc tổ ong làm gì? Bởi vì chữ "ong" phát âm đồng âm với chữ "phong", lại là điềm báo sắp được làm quan.

Trong mắt người phương Tây, chỗ này lại có sự khác biệt. Tôi từng nhìn thấy trên một chiếc đĩa xuất khẩu vẽ mấy chú khỉ đang vui vẻ mở một chiếc lồng chim. Người phương Tây cho rằng, chim trong lồng tượng trưng cho sự trinh tiết của người phụ nữ, còn khỉ lại là biểu tượng cho ham muốn tình dục của nam giới. Thế nên, hành động mở chiếc lồng này ra chính là thả sự trinh tiết ấy đi. Ngày nay ngẫm lại thì điều này có lẽ mang hơi hướng dung tục một chút, nhưng đối với châu Âu thời bấy giờ thì đó vẫn là một ý nghĩa vô cùng tích cực, phảng phất chút ý nghĩa giải phóng phụ nữ. Phụ nữ châu Âu thời bấy giờ bị kìm kẹp vô cùng nghiêm ngặt, thế nên thông qua cách biểu đạt trên đồ sứ ấy, vào thời điểm đó nó mang theo ít nhiều tầng ý nghĩa tích cực.

Tuy nhiên các nghệ nhân Trung Quốc lại không hề hiểu rõ điều này. Người Trung Quốc vẽ khỉ chính là mang ý nghĩa thăng quan tiến chức, còn chim chóc hoa lá cá tôm đều là những chuyện tao nhã dưỡng tính. Các nghệ nhân Trung Quốc chắc chắn không hề hay biết ý nghĩa phương Tây đằng sau nó, thế nên đã vô cùng vui vẻ đặt bút vẽ lên. Nếu như lúc bấy giờ các nghệ nhân Trung Quốc mà biết rõ ý nghĩa chính xác của nó, tôi đoán chừng là họ sẽ chẳng thèm vẽ nữa.

Sự cuồng nhiệt của giới quý tộc châu Âu đối với đồ sứ Trung Quốc

Đầu thế kỷ 18, tại Pháp từng có một bài thơ gây chấn động khắp châu Âu. Nó miêu tả một cách sống động quá trình những món đồ sứ tuyệt mỹ của Trung Quốc du nhập vào châu Âu. Bài thơ được viết thế này:

Hãy đi tìm loại đồ sứ ấy đi,

Vẻ đẹp của nó đang thu hút tôi,

Đang cám dỗ tôi.

Nó đến từ một thế giới mới,

Chúng ta tuyệt không thể tìm thấy thứ gì đẹp hơn thế nữa.

Nó mới quyến rũ làm sao,

Mới tinh xảo làm sao.

Đó là sản phẩm của Trung Quốc.

Bài thơ này thực sự chẳng đẹp đẽ gì cho cam, dịch sang tiếng Việt, tôi cảm thấy bản dịch có phần hơi thô kệch, không thể sánh được với vẻ đẹp của Đường thi nước ta. Thế nhưng nó lại phản ánh cực kỳ chuẩn xác tâm tư tình cảm của một người Pháp lúc bấy giờ. Nó cho bạn biết đây là sản phẩm đến từ Trung Quốc, chúng ta không thể nào tìm được món đồ nào đẹp hơn nó nữa.

Hai thế kỷ 17 và 18, người châu Âu đã tâm phục khẩu phục chiêm ngưỡng nghệ thuật phương Đông của chúng ta, giới quý tộc châu Âu say mê đồ sứ Trung Quốc đến mức trong suốt quãng thời gian dài đằng đẵng hàng trăm năm, người châu Âu đều lấy việc sở hữu gốm sứ Trung Quốc làm vinh dự. Họ chìm đắm trong một sự hoang mang kéo dài, không tài nào lý giải nổi tại sao người Trung Quốc lại có thể nung thiêu ra được những món đồ sứ vừa cứng cáp vừa đẹp đẽ đến thế, họ không hề hay biết chân lý đằng sau chuyện này.

Danh tiếng lẫy lừng của gốm sứ Trung Quốc đã để lại sức ảnh hưởng sâu rộng tại châu Âu. Khi các cường quốc tư bản bành trướng bèn nhắm trúng các mặt hàng này của chúng ta, rồi ồ ạt, ào ạt vận chuyển từng tàu từng tàu sang châu Âu thông qua Công ty Đông Ấn. Theo ước tính bảo thủ, vào thế kỷ 18 có tới hàng trăm triệu món đồ sứ được vận chuyển sang châu Âu. Tất cả các bậc quý tộc châu Âu thời bấy giờ đều lấy việc trong nhà trưng bày đồ sứ Trung Quốc làm vinh dự. Tác động mạnh mẽ nhất của nghệ thuật phương Đông đối với nghệ thuật phương Tây chính là món đồ sứ do tổ tiên chúng ta phát minh ra. Cho đến tận ngày nay, trong các tòa lâu đài cổ ở châu Âu vẫn xuất hiện dày đặc. Tôi từng nhìn thấy một lượng lớn gốm sứ Trung Quốc được trưng bày bên trong các tòa lâu đài cổ ở châu Âu.

Nguyên nhân chủ yếu khiến gốm sứ Trung Quốc đạt được địa vị tôn sùng bậc nhất tại châu Âu chính là việc người châu Âu trong suốt một thời gian dài đã lấy việc trưng bày gốm sứ Trung Quốc làm vinh dự, lấy việc trưng bày gốm sứ Trung Quốc làm mốt thời thượng, đây chính là nguyên nhân cốt lõi hình thành nên sự sùng bái gốm sứ Trung Quốc của họ. Gốm sứ Trung Quốc từ đó đã định hình nên một biểu tượng của quyền lực và địa vị. Tìm hiểu về gốm sứ Trung Quốc, đồ sứ xuất khẩu là một chương không thể bỏ qua. Bài tiếp theo chúng ta sẽ bàn về cảnh giới của gốm sứ Trung Quốc.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.