Men pháp lang gia nhập Trung Quốc
Trong các loại đồ sứ màu đời Minh và đời Thanh, mang màu sắc huyền thoại nhất chính là men pháp lang. Tên gọi men pháp lang là một cái tên ngoại lai, xuất phát từ tiếng Pháp. Ngũ thái, đấu thái, phấn thái đều là tên gọi của Trung Quốc, còn men pháp lang là tên ngoại quốc. Tại sao loại đồ sứ màu mang tên ngoại quốc này lại có sức ảnh hưởng lớn đến vậy ở Trung Quốc? Chủ yếu là do triều đình tiếp nhận và coi trọng. Năm Khang Hi thứ 35 (1696), dưới sự gợi ý của hoàng đế Khang Hi, men pháp lang đã được nung thiêu thành công trong hoàng cung Bắc Kinh. Đây chính là thời điểm men pháp lang ra đời tại Trung Quốc. Khi đó, hoàng đế Khang Hi còn mời rất nhiều người nước ngoài vào trong cung để giúp ông vẽ tranh, trong lịch sử đều có ghi chép. Giống như Castiglione, họ đều từng né tránh thể loại tranh này. Ông ấy cảm thấy cùng vẽ cái này với thợ thủ công Trung Quốc thì hơi mất mặt một chút.
Men pháp lang mà chúng ta nói đến là chỉ riêng đồ sứ. Trên thực tế men pháp lang có nhiều loại, thuật ngữ chuyên môn của nó gọi là "đồng thai họa pháp lang", "lưu ly thai họa pháp lang", "từ thai họa pháp lang". Thứ mà chúng ta nói đến ngày hôm nay chính là "từ thai họa pháp lang", gọi chung là "men pháp lang". Men pháp lang có điểm khác biệt so với các loại đồ sứ màu khác, đó là nó dùng dầu để pha màu vẽ. Ban đầu, nguyên liệu màu của men pháp lang là do người nước ngoài mang vào Trung Quốc, không phải của chúng ta. Sau đó, người Trung Quốc dựa trên cơ sở nguyên liệu màu của nước ngoài để nghiên cứu và phát triển ra nguyên liệu màu pháp lang nội địa.
Men pháp lang đối với đồ sứ màu nói riêng và đồ sứ Trung Quốc nói chung, mang ý nghĩa sâu sắc và lâu dài, nó đóng vai trò mở đường và làm gương cho đồ sứ màu của ba triều đại Khang Hi, Ung Chính, Càn Long. Đại đế Khang Hi có tư tưởng cởi mở, ông không bài xích, không cự tuyệt văn hóa ngoại lai, mà còn có ý thức du nhập vào. Men pháp lang chính là vì ông thích nên mới được du nhập vào. Ý nghĩa của nó, chính là ý nghĩa của men pháp lang, có ý nghĩa sâu xa đối với đồ sứ màu, thậm chí đối với các tác phẩm mỹ nghệ triều Thanh của chúng ta cũng có ảnh hưởng vô cùng lớn. Bởi vì nó là một loại nghệ thuật hoàn toàn Tây hóa, khiến người Trung Quốc chấp nhận nó. Mẫu thủ công phương Tây này khi mới gia nhập Trung Quốc đã đem lại cho người Trung Quốc cảm giác vô cùng tinh tế. Cảm giác về tác phẩm nghệ thuật của chính chúng ta, đặc biệt là cảm giác trên đồ sứ, là vô cùng phóng khoáng. Ví dụ, tranh Trung Quốc rất dễ xuất hiện loại tranh tả ý đó, ý tứ đạt đến là được. Nhưng tranh của người phương Tây, họ chịu ảnh hưởng của tranh sơn dầu, họ vẽ cực kỳ cụ thể. Men pháp lang vừa mới bước chân vào Trung Quốc, người Trung Quốc đã thốt lên: Sao người ta vẽ lại chân thực đến thế cơ chứ?! Chúng ta không thể vẽ chân thực thế này được. Bất kỳ vật liệu nào có thể nung đốt men pháp lang lên trên, nội cung triều Thanh đều thử nghiệm. Đây chính là năng lực của người Trung Quốc. Trước kia người phương Tây chỉ làm đồng thai họa pháp lang, lưu ly thai họa pháp lang. Nhưng người Trung Quốc lập tức nghĩ ngay đến việc: Liệu đồ sứ của tôi có thể nung được lớp men màu này lên hay không?
Vậy, pháp lang rốt cuộc là gì? Nói theo cách thông tục, thứ gắn bó tương đối gần gũi với cuộc sống của chúng ta chính là cái chậu tráng men ngày trước. Chậu tráng men ngày nay không còn dùng nhiều nữa. Hồi nhỏ chậu rửa mặt của tôi đều là chậu tráng men. Bây giờ đều là bằng inox hoặc bằng nhựa. Tráng men, chính là lấy cốt kim loại làm cốt, nung men pháp lang lên, chậu tráng men của chúng ta thường làm bằng cốt sắt, chống ăn mòn, đẹp mắt.
Từ thai họa pháp lang đã khiến sức biểu đạt của men pháp lang đạt đến trạng thái đỉnh cao. Đây chính là lý do cơ bản giải thích vì sao đồ sứ vẽ pháp lang lại đắt hơn đồ vẽ pháp lang trên các chất liệu khác. Suốt thế kỷ 18, từ cuối thời Khang Hi đến đời Càn Long, một trăm năm này, Cảnh Đức Trấn đã cung cấp phần cốt sứ tốt nhất cho men pháp lang, việc vẽ men pháp lang trên chất liệu tốt nhất mới khiến men pháp lang bước lên bước đường đạt tới đỉnh cao vinh quang.
Kỹ nghệ vẽ pháp lang, tương truyền từ thế kỷ 16 đời nhà Minh đã được truyền vào Trung Quốc, nhưng không được lan rộng, ảnh hưởng vô cùng hạn chế. Ngày nay cũng không tìm thấy hiện vật nào có thể chứng minh men pháp lang đã gia nhập Trung Quốc từ thế kỷ 16. Khi đó, người phương Tây đem tác phẩm nghệ thuật do họ sáng tạo ra là tranh vẽ pháp lang tiến cống cho hoàng đế nhà Minh, nhằm mục đích làm vui lòng hoàng đế. Đến nhà Thanh, khi Khang Hi mở rộng cửa quốc môn, rất nhiều người nước ngoài vẫn mang những tác phẩm nghệ thuật sở trường của họ đến cho hoàng đế Trung Quốc thưởng lãm, khiến cho một nhận thức nào đó của hoàng đế Trung Quốc được nới lỏng, tạo cơ hội cho thợ thủ công Trung Quốc thể hiện tài năng của chính chúng ta. Chúng ta đã thể hiện trên đồ sứ một bộ môn nghệ thuật mà người phương Tây dùng cùng loại chất liệu cũng không thể thể hiện được.
Báu vật hoàng gia
Men pháp lang có một đặc điểm, từ khi bước vào cung cấm chưa từng bước ra khỏi hoàng cung nửa bước, nó là tác phẩm nghệ thuật gốm sứ ngự dụng duy nhất của hoàng cung. Do chưa từng bước chân vào chốn nhân gian, bách tính hoàn toàn không biết gì về nó. Trước khi Cố Cung Bác vật viện được thành lập, không có bách tính nào được nhìn thấy men pháp lang, chỉ có hoàng đế và những người xung quanh hoàng đế mới có thể nhìn thấy. Đặc tính của men pháp lang cũng quyết định quy trình chế tác của nó khác với các loại đồ sứ khác. Lò quan nhà Minh và nhà Thanh đều được nung ở Cảnh Đức Trấn, chỉ riêng men pháp lang là phần lớn được nung ở Bắc Kinh.
Người ta chọn cốt mộc (cốt thô chưa vẽ) tại Cảnh Đức Trấn trước, ví dụ như đĩa, bát, bình của tôi đều là cốt mộc, màu trắng, đã được nung chín hoàn toàn, chọn những cái hoàn mỹ không tì vết để vận chuyển tới Bắc Kinh. Tại Bắc Kinh, các họa sư trong cung sẽ vẽ men pháp lang lên và nung lại từ đầu. Địa điểm nung ở Bắc Kinh có ba nơi. Nơi thứ nhất, chính là Đại nội, bên trong Tử Cấm Thành. Nơi thứ hai là Di Hòa Viên. Nơi thứ ba là phủ Di Thân vương. Tại sao nơi thứ ba lại ở phủ Di Thân vương? Chính là vì Di Thân vương chịu trách nhiệm giám sát việc này, tự mình mở một cái lò nhỏ ngay tại nhà. Ước chừng cũng có tham ô chút ít, tự nhà mình cũng nung vài món.
Nung men pháp lang trong cung trước hết dễ kiểm soát. Hoàng đế muốn kiểm soát việc này. Muốn nhúng tay trực tiếp vào việc này thì ông phải nhìn thấy được. Cảnh Đức Trấn "vua ở xa trời cao". Chúng ta đừng nói ở triều Thanh, ngay cả ngày nay, bạn đi Cảnh Đức Trấn, dù đi máy bay cũng mất hai tiếng, đúng không? Ngày trước, nếu bạn muốn làm một chuyến đến Cảnh Đức Trấn, vào thời nhà Thanh, bạn phải đi mất mấy tháng trời. Do nhân tài có thể vẽ men pháp lang thì khan hiếm, nguyên liệu lại trân quý, cho nên hoàng đế Khang Hi mới giới hạn việc nung đốt nó bên trong Cố Cung. Thêm vào đó, hoàng đế vô cùng yêu thích men pháp lang, ông muốn tận mắt chứng kiến quá trình này, quá trình đối với ông quá ư quan trọng. Niềm vui của hoàng đế sinh ra từ trong quá trình ấy. Nhìn thấy thành phẩm thì cũng vui mừng rồi, nhưng từ lúc bắt đầu vẽ, cho đến khi nung, đến khi hoàn thành, toàn bộ quá trình đều nằm dưới sự giám sát của hoàng đế, niềm vui của hoàng đế lại càng được đẩy sâu thêm một bước.
Hoàng đế Khang Hi lúc bấy giờ đã banân cho rất nhiều họa sĩ được quyền đi lại trong Tạo Bản Xứ, đây là một thứ đãi ngộ, bạn có thể tự do ra vào hơn một chút. Sau thời Ung Chính, Càn Long, trong các tài liệu ghi chép thường xuyên bắt gặp việc hoàng đế nhiều lần điều động họa sĩ trong cung đến xưởng pháp lang để vẽ men pháp lang cho trẫm, nhân tài tụ hội. Ngày 27 tháng 2 năm Ung Chính thứ 6 (1728), Lang trung Hải Vọng phụng thánh chỉ: "Chiếu theo mẫu khay có hoa văn chữ Thọ vẽ pháp lang làm trước đây, nung thêm hai phần. Kiểu dáng hình eo thầu lở (hình thắt eo), cũng nung hai phần. Các ngươi gần đây, đồ đựng bằng pháp lang nung ra hoa văn thô tục, chất liệu cũng không tốt. Khi nung lại, tuyệt đối phải tinh xảo tỉ mỉ, hoa văn đó giao cho Hạ Kim Côn vẽ. Khâm thử." Hoàng đế Ung Chính đích thân chỉ định họa sĩ Hạ Kim Côn vẽ men pháp lang này. Tại sao vậy? Không vui. Mấy món đồ các ngươi dâng lên gần đây, trẫm đều thấy thô tục. Cái gọi là thô tục của ông ấy, tuyệt đối không phải là thô theo nghĩa thực sự. Bạn nhìn thấy món đồ đó, bạn đều cảm thấy nó đã rất tinh xảo rồi. Sao đồ đẹp thế này mà hoàng đế vẫn thấy nó thô? Là vì yêu cầu của hoàng đế quá cao. Men pháp lang có được thành tựu như ngày hôm nay, có quan hệ trực tiếp đến việc các vị hoàng đế ba triều Khang, Ung, Càn tự mình trải nghiệm. Tất cả các hoàng đế đều trực tiếp nhúng tay vào việc này. Hạ Kim Côn là họa sĩ của họa uyên cung đình triều Thanh, người Tiền Đường chính là người Hàng Châu. Thế là hoàng đế cảm thấy ông ta vẽ giỏi, liền điều động ngay tại chỗ, gọi ông ta đến vẽ. Vậy bạn thử nghĩ xem, Hạ Kim Côn có thể không nghiêm túc vẽ cho đàng hoàng được không?
Điều kỳ bí về Cổ Nguyệt Hiên
Men pháp lang có một biệt hiệu, lưu truyền trong dân gian vô cùng rộng rãi, gọi là Cổ Nguyệt Hiên. Từ thời Dân Quốc trở lại đây, cái tên này vô cùng lừng lẫy. Hễ nhắc đến Cổ Nguyệt Hiên là ám chỉ loại đồ sứ vẽ pháp lang này. Năm ngoái, nhà đấu giá Sotheby's đem đấu giá men pháp lang, cũng dán nhãn "Cổ Nguyệt Hiên", mượn theo tên gọi thông tục trong dân gian. Các tác phẩm văn học, tác phẩm điện ảnh truyền hình của chúng ta cũng nhắc đến từ này rất nhiều. Cái tên Cổ Nguyệt Hiên rõ ràng có vẻ mang tính thơ ca hơn là men pháp lang. Nhưng Cổ Nguyệt Hiên rốt cuộc chỉ cái gì? Ai là người sáng tạo ra cái tên này? Ai cũng nói không rõ, chỉ là lưu truyền rất rộng rãi.
Về Cổ Nguyệt Hiên, có rất nhiều phỏng đoán. Có người đoán rằng Cổ Nguyệt Hiên là một hiệu đường (tên phòng) vào thời Càn Long. Người Trung Quốc rất thích đặt tên hiệu đường cho nơi ở, thư phòng của mình, ví dụ như Đại Phong Đường của Trương Đại Thiên, Duyệt Vi Thảo Đường của Kỷ Hiểu Lam, Tam Hi Tự nơi hoàng đế Càn Long tự mình đọc sách. Trong công viên Trung Sơn ở Bắc Kinh có một nơi gọi là "Lai Kim Vũ Hiên", được xây dựng vào thời Dân Quốc. "Hiên" chính là hành lang dài hoặc ngôi nhà nhỏ có cửa sổ. Có người cho rằng Cổ Nguyệt Hiên chính là một chốn ở, hoặc một căn phòng nhỏ được đặt tên vào thời Càn Long. Thế nhưng tra khắp Cố Cung, lại chẳng tìm thấy đâu.
Lại có người phỏng đoán lúc bấy giờ có một họa sĩ vẽ men pháp lang tên là "Kim Thành", hiệu "Húc Hưng", tại sao lại nói vậy? Là bởi vì trên đại đa số các món đồ men pháp lang thời Ung Chính, Càn Long, đều vẽ hai con dấu nhỏ, bên trên viết "Kim Thành", "Húc Hưng". Ý chữ có vẻ như không liên quan gì đến bức tranh, cho nên mới phỏng đoán đây là tên người. Nhưng tra cứu khắp hồ sơ nhà Thanh, lại không tìm thấy người này.
Cách giải thích thứ hai, có người cho rằng chủ nhân của Cổ Nguyệt Hiên mang họ "Hồ", tách họ ra để làm hiệu đường. Hai chữ "Cổ Nguyệt" chính là chữ "Hồ" mà! Ông ta giỏi làm đồ thủy tinh. Chúng ta đều biết rằng, ngoài đồ sứ vẽ pháp lang ra, còn có đồ thủy tinh vẽ pháp lang, cho nên ông ta giỏi đồ thủy tinh, có lẽ được du nhập từ hướng đó sang. Vậy thì, tra cứu hồ sơ nhà Thanh, có thể tìm thấy người chuyên chế tạo nguyên liệu men pháp lang, có một người thợ tên là Hồ Đại Hữu, ông ta là người thợ thổi men. Bạn biết đấy, cách thức tráng men lên đồ sứ có rất nhiều loại. Đơn giản nhất là nhúng men, chính là tôi cầm lấy nhúng một cái vào thùng men rồi nhấc ra là được. Lại có một cách nữa là thổi men, thông qua ống trúc để thổi men lên bề mặt. Ví dụ, dòng sái lam (xanh rải bột) điển hình, chính là thổi men. Có thể lọt vào ghi chép trong hồ sơ nhà Thanh, chứng tỏ ông ta là một người thợ nổi tiếng. Cho nên có người nghi ngờ Cổ Nguyệt Hiên có liên quan đến Hồ Đại Hữu.
Cách giải thích thứ ba, Cổ Nguyệt Hiên là nơi hoàng cung triều Thanh chuyên dùng để cất giữ đồ pháp lang, chính là một cái nhà kho.
Ba cách giải thích này, cho đến nay, đều có thể nói là không có mấy căn cứ. Cá nhân tôi cho rằng, có lẽ còn có một tư duy nữa, đó là men pháp lang là văn hóa ngoại lai, là do người phương Tây mang đến cho chúng ta. Lúc bấy giờ chúng ta gọi người phương Tây đều là "người Hồ", chữ "Hồ" mà bạn tách ra chính là hai chữ "Cổ Nguyệt". Rất có thể các nhà văn nhân mặc khách dựa vào ý nghĩa này để ngụy tạo ra cái tên "Cổ Nguyệt Hiên". Đây cũng chỉ là một phỏng đoán, không có bằng chứng.
Nhìn lại ngày nay, sức hút của Cổ Nguyệt Hiên nằm ở chính điểm này, nửa hiểu nửa không, nửa thông nửa tắc, thế là cứ tam sao thất bản truyền miệng cho đến tận ngày nay, mà cũng không vứt bỏ cái tên này đi. Giới học thuật đều cho rằng cái tên này vô cùng phi khoa học, không tra ra được nguồn gốc, toàn là do dân gian truyền miệng qua lại với nhau. Thế nhưng ngày nay đại đa số mọi người vẫn sẵn lòng sử dụng cái tên mang hơi hướng thi vị này, chứ không gọi một cách đơn giản là men pháp lang.
Men pháp lang bước vào nhân gian
Trong vòng 200 năm kể từ khi ra đời, men pháp lang được giấu kín không cho người ngoài biết, ngoài hoàng thượng ra, không một ai từng sử dụng, đây cũng là một nguyên nhân khiến nó trở nên thần bí. Hồ sơ triều Đạo Quang có ghi chép, nơi cất giữ ban đầu của men pháp lang là ở các căn phòng phía đông và phía tây của điện Đoan Ngưng, có khoảng hơn 400 món. Ngày nay đến Cố Cung vẫn có thể tìm thấy địa điểm này, nhưng cũng không gọi là Cổ Nguyệt Hiên. Men pháp lang rốt cuộc chảy ra khỏi cung từ lúc nào? Sẽ không sớm hơn năm 1900, chính là năm liên quân tám nước xâm lược Bắc Kinh. Rất nhiều tư liệu lịch sử có thể chứng minh, sau khi liên quân tám nước bước vào Bắc Kinh, men pháp lang liền bắt đầu tuồn ra ngoài cung.
Năm Dân Quốc thứ 3 (1914), Cổ vật Trần liệt sở, chính là tiền thân của Cố Cung Bác vật viện. Lúc đó bên trong điện Võ Anh của Cố Cung đã làm một cuộc triển lãm, công khai trưng bày men pháp lang. Đây là ghi chép đầu tiên mà chúng ta có thể biết về việc men pháp lang lần đầu tiên được công khai trưng bày trước xã hội. Kể từ ngày được trưng bày đó, đồ giả bắt đầu xuất hiện. Trước kia không làm triển lãm, men pháp lang không có đồ giả. Chẳng ai từng nhìn thấy cả, không cách nào làm giả, không có chỗ để làm giả. Nhưng lần trưng bày này đã khiến một lượng lớn những kẻ buôn đồ giả xông vào xem men pháp lang này. Nhưng đồ giả nhái theo men pháp lang thời kỳ đầu đều vướng một rắc rối, đó là dựa vào trí nhớ để vẽ. Lúc bấy giờ không có ấn phẩm xuất bản, không có đĩa quang độ nét cao như chúng ta hiện nay, không cách nào nhìn thấy tất cả những chi tiết tinh vi của men pháp lang. Kẻ làm giả chỉ có thể đến xem, ghi nhớ tất cả các đặc điểm, rồi quay về dựa vào trí nhớ để vẽ. Ngày nay rất dễ dàng phân biệt đồ giả men pháp lang thời kỳ Dân Quốc. Chính vì nguyên nhân này, những món đồ giả thời kỳ đầu của men pháp lang đều mang rõ nét đặc trưng của thời Dân Quốc, vô cùng hiển nhiên.
Tôi từng mua một đôi bát men pháp lang nhái thời Dân Quốc. Đôi bát này vốn là bộ sưu tập của một nhân viên mỹ thuật thuộc một xưởng phim ảnh. Sau khi ông ấy qua đời, con gái đem ra bán. Món đồ này trong lịch sử từng bị tịch thu tịch biên, rồi lại được trả bồi thường, đều dán niêm phong. Tôi vừa nhìn, chính là đồ men pháp lang tiêu biểu của thời kỳ Dân Quốc. Vẽ vô cùng tỉ mỉ đến từng chi tiết, siêu mỏng, còn mỏng hơn cả đồ sứ ba triều Khang, Ung, Càn. Kỹ nghệ thời kỳ Dân Quốc đang nâng cao, nhưng thị thẩm mỹ thì không cách nào nâng cao được, cho nên vừa nhìn là biết ngay đồ thời Dân Quốc.
Mỗi một thời đại đều có đặc trưng văn vật của thời đại ấy, thời Dân Quốc cũng có đặc trưng văn vật của thời Dân Quốc. Đặc trưng của mỗi thời đại đều có cái hay riêng của nó. Chúng ta thường cho rằng, đối với men pháp lang mà nói, thứ trân quý nhất chắc chắn là ba triều Khang, Ung, Càn, những thứ khác đều không quan trọng. Nhưng đứng ở một tầm cao lịch sử, đồ nhái thời Dân Quốc vẫn vô cùng quan trọng, điều quan trọng là nó gợi mở cho chúng ta thấy tâm lý xã hội vào thời điểm nghệ thuật độc quyền của hoàng gia "sụp đổ". Nghệ thuật độc quyền của hoàng gia, trước kia chưa từng có ai nhìn thấy, khoảnh khắc ấy mở cửa hướng ra xã hội, thì việc xã hội đổ xô đến như vịt là một hiện tượng bình thường. Đã là hiện tượng bình thường thì phải lưu lại rất nhiều bằng chứng, ngày nay chúng ta nhờ có những bằng chứng như vậy, mới có thể khiến cho men pháp lang trước kia trở nên trọn vẹn hơn, huy hoàng hơn.
Đặc trưng men pháp lang thời Khang Hi
Đặc điểm nổi bật đầu tiên của men pháp lang triều Khang Hi, chính là mô phỏng đồng thai họa pháp lang. Đồ pháp lang gia nhập Trung Quốc sớm nhất chính là đồng thai họa pháp lang. Lúc mới bắt đầu chế tác từ thai họa pháp lang, rất tự nhiên sẽ mô phỏng các đặc trưng của đồng thai họa pháp lang. Đồ sứ men pháp lang thời Khang Hi thường được sơn phủ kín đặc nguyên liệu men pháp lang, không chừa lại phần nền trắng, không thể hiện được đặc chất của đồ sứ.
Thứ hai, do triều Khang Hi là thời điểm ra đời của men pháp lang đồ sứ, là thứ để hoàng đế chơi đùa, cho nên tất cả các loại đề khoản của triều Khang Hi đều viết "Khang Hi ngự chế". Hoàng thượng tự mình giám sát việc chế tác. Thế thì rõ ràng, nó cũng là đồ ngự dụng của chính hoàng đế.
Thứ ba, hoa văn men pháp lang thời Khang Hi thường theo đuổi sự đối xứng trái phải. Nó là loại hoa văn tương đối cứng nhắc. Vẽ một đóa mẫu đơn, vẽ hoa cỏ đều là đối xứng. Do kỹ thuật chưa thuần thục, cho nên ông ta táo bạo vẽ một số bức tranh mà mình muốn vẽ, chứ vẫn chưa thể đạt đến trình độ tự do ứng phó.
Khang Hi và Tây học
Khang Hi vô cùng yêu thích men pháp lang, có liên quan đến việc ông sẵn sàng tiếp thu văn hóa phương Tây. Khang Hi lúc bấy giờ đã dấn thân vào rất nhiều lĩnh vực từ các giáo sĩ phương Tây. Ví dụ như toán học, thiên văn, địa lý, dược học, giải phẫu học, triết học châu Âu, lý luận âm nhạc, nghệ thuật hội họa, tiếng Latinh, v.v. Chúng ta nghe thấy ngần ấy thứ học vấn có vẻ như chẳng mấy ăn nhập với nhau, chẳng mấy liên quan gì đến nhau, thế mà một vị hoàng đế lại làm được, học tập ngần ấy thứ học vấn. Đến đây thì bạn đã hiểu vì sao nhà Thanh tại Trung Quốc lại có cương vực rộng lớn nhất? Vì sao lại có thể bước vào "Khang Càn thịnh thế" rồi chứ? Thế thì men pháp lang ra đời vào thời điểm này cũng không có gì là mới lạ, cũng vô cùng bình thường mà thôi.
Men pháp lang thời Ung Chính, Càn Long
Sau thời Ung Chính, men pháp lang đã có một cuộc cách mạng mang tính bản chất. Hoàng đế Ung Chính vô cùng coi trọng men pháp lang, ông muốn thoát khỏi sự ảnh hưởng của "đồng thai họa pháp lang" đối với "từ thai họa pháp lang", ông muốn làm cho men pháp lang càng giống đồ sứ hơn. Chừa lại rất nhiều khoảng nền trắng, tranh vẽ cũng không đối xứng, hoàn toàn là một bức tranh mang hoa văn chủ đề. Đây chính là sự chuyển biến mang tính bản chất của đồ sứ men pháp lang trong triều đại Ung Chính.
Làm một sự so sánh nhỏ. Cốt mộc men pháp lang thời Ung Chính vô cùng trắng, bởi vì bề mặt đồ sứ phải chừa lại lượng lớn khoảng trống màu trắng, cho nên yêu cầu về độ trắng của đồ sứ là cực kỳ cao. Cốt mộc men pháp lang thời Khang Hi không trắng cho lắm, bởi vì nó bị che phủ hoàn toàn bởi nguyên liệu màu, trắng hay không đối với nó không quan trọng. Năm Ung Chính thứ 6 (1728) nguyên liệu pháp lang nội địa chế thử thành công, hơn nữa màu sắc còn phong phú hơn cả hàng nhập khẩu, cho nên ông có cơ hội nâng cao chất lượng của loại men pháp lang này. Còn có một điểm nữa, đó là men pháp lang thời Ung Chính đã mở ra tiền lệ kết hợp thơ ca, thư pháp và hội họa, vẫn luôn ảnh hưởng đến tận thời Càn Long. Men pháp lang thời Khang Hi không viết chữ bên trên, cũng không vẽ triện nhỏ, màn hình tranh mang tính hoa văn, không mang tính chủ đề.
Đến triều đại Ung Chính, đề khoản dưới đáy men pháp lang đã từ "Khang Hi ngự chế" đổi thành "Ung Chính niên chế", nhưng cũng có một số ít viết đề khoản "Ung Chính ngự chế", cho thấy năng lực kiểm soát của hoàng thượng đối với men pháp lang đang suy giảm. Thời Khang Hi toàn bộ đều là ngự chế. Thời Ung Chính có ngự chế, có niên chế. Đến thời Càn Long thì những món đồ mang đề khoản ngự chế đã vô cùng hiếm hoi.
Men pháp lang thời kỳ Ung Chính, nó tồn tại song song giữa nền màu và nền trắng, chia đều năm mươi năm mươi. Đến thời Càn Long, cơ bản thì Càn Long đã vứt bỏ men pháp lang nền màu, lấy nền trắng làm chủ đạo. Lúc này Càn Long đã cảm nhận được niềm vui do đồ sứ trắng vẽ pháp lang mang lại. Dưới phong cách thơ thư họa, ông lại nhồi nhét thêm sắc thái Tây phương. Ví dụ như trên men pháp lang vẽ người phương Tây, từ nội dung cho đến kỹ pháp đều theo đuổi hương vị Tây phương. Điểm này, ông có điểm chung với người ông nội của mình. Thế nhưng, thợ thủ công Trung Quốc vẽ khuôn mặt người ngoại quốc thì có chút không quen tay, cho nên những người ngoại quốc do họa sĩ cung đình thời Càn Long vẽ ra không được chính xác cho lắm. Khuôn mặt người đó có chút nửa Trung nửa Tây, hay nói cách khác, là khuôn mặt của một người Trung Quốc đội mái tóc phương Tây, chính là vì người thợ không quen thuộc. Sở thích của hoàng đế Càn Long có rất nhiều điểm khác biệt so với phụ thân ông là Ung Chính. Ông không thanh nhã cho lắm, mà tương đối hiếu đại hỷ công (thích làm chuyện lớn, khoe khoang công trạng), thích phong cách rườm rà. Dưới sức ảnh hưởng của Càn Long, men pháp lang cũng trở nên có xu hướng rườm rà lộng lẫy.
Hạnh lâm xuân yến
Có một chiếc bát men pháp lang vô cùng nổi tiếng, vẽ cảnh Hạnh lâm xuân yến (rừng mơ én xuân), vô cùng đẹp đẽ. Năm 2007 được đem đấu giá tại hãng Christie's Hồng Kông, giá giao dịch lúc bấy giờ là hơn một trăm năm mươi triệu đô la Hồng Kông. Một chiếc bát nhỏ, lại đáng giá từng ấy tiền.
Chiếc bát này vào năm 1986 từng được đem đấu giá một lần ở Hồng Kông, giá giao dịch lúc bấy giờ là 1,1 triệu, được một nhà sưu tầm mua mất. Khi đó một nhà sưu tầm khác cũng muốn mua chiếc bát này, liền bàn bạc với ông ấy, nói rằng: "Anh xem, chiếc bát này tôi mua được không?"
Trong lòng ông ta còn tự nhủ "Tôi còn muốn mua nữa là. Anh mà mua, chẳng phải chúng ta lại mọc thêm một đối thủ cạnh tranh hay sao?" Thế là ông ta nói: "Chiếc bát này không mua được đâu. Tại sao không mua được? Là bởi vì trong bát có một vết xước khó mà nhận ra." Nhà sưu tầm vô cùng coi trọng sự hoàn mỹ của đồ sưu tập, đặc biệt là những món trọng khí như men pháp lang, bất kỳ một tì vết nhỏ nào cũng có thể gây ảnh hưởng ít nhiều đến giá trị kinh tế của nó. Thế là nhà sưu tầm kia liền từ bỏ, còn nhà sưu tầm này đã mua được chiếc bát với giá 1,1 triệu. Vào năm 1986, 1,1 triệu cũng đã là một con số vô cùng lớn rồi. Đặt ở nhà ông ấy suốt 21 năm.
Năm 2007, ông ấy mang chiếc bát này ra đấu giá, ông ấy không có mặt ở hội trường. Tôi cho rằng, có mặt ở hội trường là một sự kích thích đối với ông ấy, cho dù chiếc bát này bán được giá cao hay thấp thì đối với ông ấy cũng là một sự kích thích. Bạn thử nghĩ xem, năm xưa ông ấy bỏ ra số tiền lớn mua được một chiếc bát như thế này, đặt ở nhà 21 năm, có tình cảm sâu nặng, nhìn người khác mua nó đi. Cho nên tại hội trường, rất nhiều người đang tranh giành chiếc bát này. Rất nhanh chóng, giá cả vụt bay vùn vụt bán được hơn 150 triệu. Bán xong xuôi, 15 phút sau ông ấy gọi điện thoại cho tôi. Ông ấy nói: "Thầy Mã, tôi mời thầy ăn cơm." Ông ấy không có mặt ở hội trường, nhưng ông ấy nắm rất rõ kết cục này. Thế là chúng tôi cùng nhau ăn bữa cơm trưa, vừa trò chuyện vừa bày tỏ cảm xúc đối với chiếc bát này. Ông ấy nói: "Tôi già rồi," ông ấy đã hơn 80 tuổi rồi, ông ấy nói: "Tôi già rồi, tôi cũng đã sở hữu được một khoảng thời gian vô cùng đẹp đẽ. Chiếc bát này vẫn luôn đặt ở nhà chúng ta hơn 20 năm, tôi cảm thấy, nó nên có một chốn về mới." Tôi thấy ông ấy nói vô cùng hay.
Niềm vui mà bạn sở hữu là của cá nhân bạn; niềm vui mà xã hội sở hữu là của xã hội. Vậy thì, có lẽ một người nào đó trong xã hội này lại có cơ hội sở hữu nó, thế thì đó là niềm vui của cá nhân họ. Tôi cảm thấy, văn vật — đặc biệt là văn vật quan trọng — sớm muộn gì thì có một ngày chúng đều sẽ bước vào bảo tàng, một khi đã bước vào bảo tàng thì đó chính là niềm vui của dân tộc chúng ta, hay có thể nói là niềm vui của toàn thế giới. Ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy nền văn hóa huy hoàng nhường ấy của chúng ta ở các bảo tàng trên khắp thế giới, đó là do người xưa của chúng ta đã sáng tạo ra cho chúng ta.
Nhặt được món hời ở Thượng Hải
Trong sưu tầm, rất khó để có thể bắt gặp men pháp lang, trong lịch sử tôi đã từng bắt gặp rồi. Một hãng đấu giá ở Thượng Hải đã gửi cho tôi một cuốn danh mục đấu giá, trên đó có một đôi đĩa nhỏ men pháp lang. Lúc nhìn thấy cuốn danh mục tôi đã ngẩn người, bên trên viết là phấn thái, nhưng tôi vừa nhìn đã biết ngay là men pháp lang, bởi vì bên dưới viết đề khoản "Ung Chính niên chế", đề khoản phương triện bốn chữ, đồ phấn thái là không viết loại đề khoản này. Tôi vì thế mà đặc biệt bay tới Thượng Hải, không khí tại buổi đấu giá cũng vô cùng căng thẳng. Tôi nhìn thấy còn có rất nhiều người mua sành sỏi đến dự, tôi nghĩ chắc sẽ có một trận chiến ác liệt đây. Kết quả là, hầu như chẳng có ai tranh giành cả, chỉ tranh đấu đúng một nhịp, vừa giơ tấm biển lên một cái, là mua được luôn, giá cực kỳ rẻ.
Đặc điểm của men pháp lang
Đặc điểm đầu tiên của men pháp lang là số lượng vô cùng khan hiếm. Nói chung mà nói, trên thế giới chỉ còn lưu sót lại hơn 400 món, kỳ thực con số vượt xa những thứ này. Thứ hai, rất ít có hai món men pháp lang có hoa văn hoàn toàn giống hệt nhau. Khi cốt mộc đưa vào cung, đều do họa sư tự ý lựa chọn bản vẽ, cho nên bản vẽ của mỗi món men pháp lang đều khác nhau, rất ít khi bị lặp lại. Thứ ba, hoa văn của men pháp lang này đều là hoa văn kinh điển, ông ta không đi làm thí nghiệm. Rất đơn giản, chính là ví dụ như, bạn mua một khúc vải để may áo. Một khi bạn đã mua được một khúc vải đẹp để may áo rồi, thì kiểu dáng ngược lại sẽ trở nên đơn giản hóa, tiêu chuẩn hóa, cũng là đạo lý đó. Một chiếc bình Ngọc Hút Xuân phượng kê phù dung men pháp lang do Bảo tàng Thiên Tân lưu giữ, loại phượng kê phù dung này chính là họa văn tiêu chuẩn nhất trong các họa văn truyền thống của Trung Quốc. Chúng ta chưa từng nhìn thấy ở các loại đồ sứ màu khác, ở đấu thái, ở phấn thái, ở ngũ thái. Thứ tư, là men pháp lang được mệnh danh là đồ sứ Cổ Nguyệt Hiên. Thế nhưng trong số các tác phẩm men pháp lang lưu truyền cho đời sau, trong tất cả các tác phẩm đều không nhìn thấy đồ sứ nào đề ba chữ Cổ Nguyệt Hiên. Cổ Nguyệt Hiên cho đến nay vẫn chưa được giải mã. Thế nhưng có một điểm, giới học thuật đối với "Cổ Nguyệt Hiên" là kiên quyết không công nhận.
Do men pháp lang đời Thanh không bước vào nhân gian, mà do hoàng gia độc hưởng. Thế thì, phấn thái nếu xét theo ý nghĩa phổ cập, thì nó vượt xa men pháp lang rất nhiều. Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ nói về phấn thái.