Tổng quan về đồ sứ màu
Bắt đầu từ bài này, chúng ta sẽ nói về đồ sứ màu. Trước tiên, chúng ta hãy giới thiệu sơ lược về đồ sứ màu. Đồ sứ màu bao gồm: ngũ sắc, đấu sức, pháp lang sức, và phấn sức. Sự phân loại ngũ sắc này không phải là việc người xưa tiến hành ngay từ khi bắt đầu sản xuất đồ sứ màu, mà là một quá trình hình thành dần dần. Ví dụ, thuật ngữ "đấu sức", vào thời nhà Minh ngược lại không có ai gọi là "đấu sức". Trong triều đại nhà Minh, bao gồm cả giai đoạn đầu nhà Thanh, đều gọi là "ngũ sắc". Đồ sứ nhà Minh có đặc điểm này, trong quá trình phát triển của nó, nó liên tục phân loại, rồi thêm tiền tố một cách rất cụ thể. Ngũ sắc vốn xuất phát từ đồ sứ màu thời kỳ đầu của chúng ta. Đồ sứ Trung Quốc chúng ta đã nói rất nhiều rồi, lò Trường Sa thời nhà Đường là nơi mở đầu cho tiền lệ đồ sứ màu, Tống gia sức thời nhà Tống cũng là một nhánh của đồ sứ màu, thế nhưng chúng đều không cấu thành dòng chủ lưu của đồ sứ màu Trung Quốc. Nó không cấu thành dòng chủ lưu này, thì ảnh hưởng của nó đối với đời sau sẽ không đủ lớn. Đồ sứ màu thực sự tạo ra ảnh hưởng to lớn đối với việc sản xuất đồ sứ của chúng ta là bắt đầu từ thời Minh Thanh. Trên thực tế, vào giai đoạn cuối thời nhà Nguyên, đồ sứ màu đã bắt đầu hình thành, thứ mà chúng ta biết chính là đồ sứ thanh hoa, đồ sứ thanh hoa cũng có thể được xếp vào hàng ngũ đồ sứ màu. Thế ra, ngũ sắc và thanh hoa được ra đời cùng thời kỳ. Chỉ là, ngũ sắc không nổi tiếng bằng thanh hoa.
Thanh hoa trước hết là được hoàn thành trong một lần, nó là màu dưới men. Sau khi vẽ xong, nung xong chính là một sản phẩm thành công, chi phí của nó tương đối thấp. Thế thì, so sánh đồ sứ màu với nó, thì nó có một điểm bất lợi, đó là gì? Nó phải đưa vào lò nung lần thứ hai. Thế nào gọi là "đưa vào lò nung lần thứ hai"? Chính là tôi nung một phôi mộc trước, sau khi nung xong, ra lò, để nguội rồi mới vẽ màu lên, lần thứ hai đưa vào lò, nhiệt độ thấp hơn lần thứ nhất, nung nó thành phẩm. Hơi giống như món bánh sủi cảo chiên trong cuộc sống của chúng ta. Sủi cảo của chúng ta luộc xong, ăn không hết, sáng ngày hôm sau đem ra chiên lại, hai lần. Lúc chiên lần thứ hai, đôi khi chúng ta có kinh nghiệm thế này, thấy được rồi là được, lúc ăn bỗng thấy phần nhân vẫn còn lạnh, tức là chưa được chiên thấu. Thế nên, đồ sứ màu yêu cầu khi đưa vào lò lần thứ hai thì nhiệt độ kết khối nhất định không được cao hơn lần thứ nhất. Nếu cao hơn lần thứ nhất thì vật này sẽ thành phế phẩm.
Vào giai đoạn cuối thời nhà Nguyên, đầu thời nhà Minh, đồ sứ màu bị các văn nhân cho là một việc rất tục tĩu. Ví dụ, trong cuốn "Cát cổ yếu luận" của Tào Chiêu đầu thời Minh có ghi chép như thế này, ông ấy nói rằng: "Có loại vẽ thanh hoa và ngũ sắc thì lại rất tục." Ý của ông ấy là gì? Ông ấy nói rằng: Gần đây tôi nhìn thấy có loại đồ sứ vẽ thanh hoa và ngũ sắc, quá đỗi tục tĩu. Đây là một phán định của học giả Tào Chiêu đầu đời Minh đối với đồ sứ. Nó là một ghi chép, cho nên nó sẽ ảnh hưởng đến một tầng lớp.
Vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, thẩm mỹ của văn nhân vẫn dừng lại trên cơ sở thẩm mỹ lấy sự giản dị làm đẹp kể từ thời nhà Tống. Thanh hoa và ngũ sắc so với nhau, ngũ sắc vì sự nhiệt liệt mà càng tỏ ra tục hơn. Sau triều đại nhà Thanh, đồ sứ màu dần dần được phân chia chi tiết, lại có thêm pháp lang sức và phấn sức mà chúng ta sẽ nói đến sau này. Thế nên, bài này chúng ta chỉ nói về ngũ sắc theo nghĩa thuần túy.
Ngũ sắc thời nhà Nguyên
Ngũ sắc được sáng tạo ra vào giai đoạn cuối thời nhà Nguyên, nó chịu ảnh hưởng sâu sắc từ một số nền văn hóa vùng Tây Vực. Ví dụ, pháp lang thúy (pháp lang lam). Nó từng tạo ra ảnh hưởng đối với sự ra đời của ngũ sắc. Chúng ta có chương riêng để nói về pháp lang thúy. Vào giai đoạn cuối thời nhà Nguyên, do người nhà Nguyên mang từ vùng Tây Vực về một lượng lớn văn hóa, đã tạo ra một ảnh hưởng không thể đong đếm được đối với văn hóa của chúng ta. Một trong số các loại ngũ sắc hiển nhiên là chịu ảnh hưởng của pháp lang đắp tia, chính là thứ mà chúng ta thường gọi là pháp lang thúy. Sử sách có ghi chép về điều này, nhưng không thấy vật thật. Rất nhiều học giả cho rằng ghi chép trong sử sách có sai sót, nhưng những năm gần đây chúng ta đã nhìn thấy những thứ như thế này.
Ngũ sắc ban đầu có hai loại. Loại ngũ sắc thứ nhất không có sự khác biệt về bản chất so với ngũ sắc sau này. Ví dụ như bình ngọc hồ xuân ngũ sắc hiện đang được bảo tàng ở Nhật Bản, trước kia từng bị nhầm là đồ thời nhà Minh, các chuyên gia học giả thông qua việc khai quật, thông qua việc sắp xếp đã khẳng định món đồ này là vật dụng thời nhà Nguyên. Loại ngũ sắc thứ hai gọi là "lịch phấn đắp hoa", tô màu dán vàng. Sử sách có ghi chép rõ ràng, nhưng từ trước đến nay vẫn chưa từng nhìn thấy vật thật.
Vào những năm 90 của thế kỷ 20, loại vật thật này đã xuất hiện ở Bắc Kinh. Tôi đã từng nhìn thấy một tập gồm 7 chiếc. Lúc đó người ta mang cho tôi xem thì ra giá rất cao. Loại đồ vật này khi chưa được định giá thì không có giá trị thị trường. Trước tiên, mọi người không biết đó là gì. Làm sao có thể đưa ra cho nó một mức giá thị trường chứ? Thông qua việc đối chiếu, chúng ta cảm thấy phần phôi của món đồ này không có bất kỳ vấn đề gì, có thể khẳng định món đồ này là đồ thật. Có chuyên gia cho rằng, các màu sắc trên này là do người đời sau thêm vào. Hoặc có thể nói là, người hiện đại cố ý làm ra dựa theo ghi chép trong sách cổ. Trong lịch sử, vật dụng này hễ lóe lên rồi vụt tắt thì rất dễ bị bỏ qua. Chúng ta thật may mắn vì trong sử sách có được một chút ghi chép như thế này. Thế thì, món đồ này đã đi đâu rồi? Sau đó đã được Bảo tàng Thượng Hải thu mua. Hiện tại đang được trưng bày ở đó.
Chúng ta thông qua việc này để biết rằng, cho dù bạn học rộng tài cao đến đâu, thì đối với văn hóa Trung Quốc mà nói cũng chỉ là muối bỏ bể. Bạn đừng cho rằng, bạn nắm vững rất nhiều kiến thức thì bạn có thể phán định được tất cả mọi thứ trong lịch sử. Trên thực tế, mỗi ngày đều có vấn đề mới đặt ra trước mặt bạn. Đồ sứ màu "lịch phấn đắp kim" như thế này, trên phạm vi toàn thế giới, Bảo tàng Thượng Hải là nơi sưu tầm nhiều nhất. Có cơ hội đến tham quan Bảo tàng Thượng Hải thì nhất định phải ngắm nhìn loại ngũ sắc này của thời nhà Nguyên.
Ngũ sắc thời nhà Minh
Bước vào triều đại nhà Minh, do các văn nhân như Tào Chiêu có nhận thức không cao về ngũ sắc, cho rằng nó mang hơi hướng tục tĩu, cho nên ngũ sắc đầu đời Minh đã không phát triển nhanh chóng như vậy, dẫn đến việc người đời sau cho rằng đầu đời Minh không sản xuất ngũ sắc.
Vào đầu những năm 80 của thế kỷ 20, có học giả đi đến chùa Sakya ở Tây Tạng, lần đầu tiên phát hiện ra ngũ sắc thời Tuyên Đức. Đây là lần đầu tiên phát hiện ra ngũ sắc thời kỳ Tuyên Đức trên phạm vi toàn thế giới. Lúc đó phát hiện này đã làm chấn động thế giới. Mấy chiếc bát ngũ sắc này đã được bày trí ở chùa Sakya gần 600 năm, chưa từng dịch chuyển qua vị trí khác, vẫn luôn ở trong chùa miếu. Do vị trí địa lý của Tây Tạng có phần hẻo lánh, do sự cẩn trọng của chùa miếu trong việc cúng dường đồ sứ, đã khiến cho nó trong 600 năm không hề có bất kỳ tổn hại nào.
Điều này rất khớp với ghi chép trong sử sách thực tế, chúng ta cuối cùng cũng đã có bằng chứng để nói chuyện rồi. Chiếc bát thanh hoa ngũ sắc vô cùng đẹp, ở phần miệng thành bên trong của bát viết một vòng chữ Tạng, nội dung của nó là gì? Nó nói rằng: "Ban ngày cát tường, ban đêm cát tường, chính ngọ cát tường, ngày đêm cát tường, tam bảo cát tường." Không phải là tam bảo cát tường mà là "tam bảo cát tường". Ngũ sắc thời Tuyên Đức chỉ còn lưu thế trên đời mấy chiếc như vậy, chỉ có mấy chiếc này mà thôi. Ai mà có được một chiếc thì đúng là ghê gớm lắm. Thế thì, Cảnh Đức Trấn vào những năm 80 của thế kỷ 20 lại liên tiếp khai quật ra rất nhiều mảnh vỡ, có thể đối chiếu với nó. Đây chính là biểu hiện của đồ sứ ngũ sắc chúng ta ở đầu đời Minh.
Đến thời Thành Hóa giữa đời Minh. Đấu sức thời Thành Hóa vào thời đó được gọi là ngũ sắc. Chúng ta đã nói rồi, thuật ngữ đấu sức mãi đến tận giai đoạn cuối đời Thanh mới xuất hiện, xuất hiện rất muộn. Đừng thấy tất cả những người yêu thích đồ gốm sứ chúng ta ngày nay đều nói đấu sức, đấu sức, thế nhưng danh từ này xuất hiện rất muộn. Ngũ sắc thời Thành Hóa chính là chỉ đấu sức, trong thời kỳ này đã xảy ra sự biến đổi đột ngột về phong cách. Sự biến đổi đột ngột này khiến cho nó tách biệt ra khỏi ngũ sắc.
Hãy phân biệt đơn giản một chút về ngũ sắc và đấu sức. Trước tiên phân biệt từ tầng diện cảm giác, ngũ sắc nhiệt liệt, đấu sức nhu hòa. Từ tầng diện kỹ thuật, ngũ sắc là tô phẳng, đấu sức là viền nét. Thế nào gọi là "viền nét"? Chính là tôi dùng thanh hoa vẽ một đường viền trước, sau đó mới nhẹ nhàng điền màu vào trong. Ngũ sắc thì trực tiếp dùng màu sơn lên. Lúc ban đầu việc phân biệt ngũ sắc và đấu sức là một việc khá khó khăn. Chúng ta xem nhiều thêm một chút hình ảnh, xem nhiều thêm một chút triển lãm, làm nhiều thêm một chút so sánh thì rất dễ dàng nắm bắt nó từ cảm giác.
Sau giai đoạn giữa đời Minh, ba triều đại Thành Hóa, Hoằng Trị, Chính Đức ngũ sắc đều vô cùng hiếm thấy, không sản xuất mấy. Đồ sứ lúc đó là thiên hạ của thanh hoa, đồ sứ màu cũng lấy đấu sức làm chủ. Nguyên nhân chính là gì? Nguyên nhân chính là vì thanh hoa lúc đó đã kiểm soát toàn bộ thị trường từ phương diện chi phí, chính là nó rẻ, ngũ sắc sản xuất ra đắt hơn nó. Mọi người vào lúc kinh tế không phát triển, thứ rẻ tiền là thứ dễ chiếm lĩnh thế thượng phong của thị trường nhất. Vào thời kỳ đầu cải cách mở cửa của chúng ta, tất cả các mặt hàng giá rẻ là những thứ dễ chiếm lĩnh thị trường nhất. Ngày nay không phải cứ rẻ là có thể chiếm lĩnh thị trường, bắt buộc phải có chất lượng mới có thể chiếm lĩnh thị trường.
Sau thời Gia Tĩnh, Vạn Lịch, đồ sứ ngũ sắc bỗng nhiên tăng vọt. Nguyên nhân chính là gì? Chính là sự phát triển nhanh chóng của thương mại, thị trường phồn vinh. Khi chúng ta nói đến thanh hoa, nói đến đồ gỗ đều đã từng bàn qua rồi, sau sự kiện Long Khánh khai cảng, kinh tế và thương mại của Trung Quốc, đặc biệt là xã hội Giang Nam phát triển nhanh chóng, chất lượng cuộc sống của bách tính tăng lên đột ngột. Thị trường vừa phồn vinh, vấn đề đầu tiên xuất hiện chính là sự dung tục hóa của thị trường. Đêm nay đôi khi chúng ta nói, việc này sao lại tục tĩu thế này! Việc kia tại sao lại tục đến tận cùng thế này! Là vì thị trường của chúng ta đột nhiên bắt đầu phồn vinh. Đây là một con đường bắt buộc phải đi qua.
Thanh hoa ngũ sắc
Ngũ sắc thời nhà Minh đều được gọi là "thanh hoa ngũ sắc", nó vẫn không thể tách rời khỏi thanh hoa. Màu xanh lam trên ngũ sắc lúc bấy giờ được thể hiện bằng thanh hoa. Khi nó muốn làm ra một tác phẩm, nó xuất hiện một vấn đề. Thanh hoa là phải vẽ lên từ lần đầu tiên, những màu sắc còn lại phải vẽ lên vào lần thứ hai. Ví dụ, chúng ta muốn nung một chiếc hũ, cậu ta có thể dùng thanh hoa vẽ trước vào những phần màu xanh lam trong bản thảo mà cậu ta đã tưởng tượng ra. Đợi sau khi lò nung lần thứ nhất ra lò, thì bổ sung thêm màu sắc vào, nung lần thứ hai là thành công. Nếu cậu nhìn thấy bán thành phẩm đó, nó là một bức tranh vô cùng trừu tượng.
Tôi đã gặp vô số lần, có bạn bè, có khách hàng mang đồ vật đến cho tôi xem, nói rằng: "Tôi gặp được đồ sứ thanh hoa vô cùng kỳ lạ, hoa văn này vô cùng không hoàn chỉnh, nhìn không ra vẽ cái gì." Rốt cuộc là thế nào? Tác phẩm thanh hoa có hoa văn trừu tượng mà các bạn nhìn thấy loại này, thông thường đều là bán thành phẩm. Lúc đó không kịp bổ sung thêm màu sắc, đưa vào lò nung lần thứ hai, mà đã lưu lạc ra dân gian. Loại đồ vật này là có thể bắt gặp. Thế thì, trong lịch sử có người bắt gặp món đồ này sẽ lén lút cất giấu đi, sau đó mang đến Cảnh Đức Trấn để gia công lần thứ hai. Gia công lần thứ hai chính là đem tất cả những nơi còn lại chưa vẽ màu bổ sung đầy đủ vào, cho nên mới xuất hiện một thuật ngữ chuyên ngành gọi là "hậu quải thái". Chính là chỉ cách mấy năm sau lại tiến hành tô vẽ thêm màu sắc, có nghi vấn làm giả. Vào thời kỳ cuối đời Thanh, đầu thời Trung Hoa Dân Quốc, trào lưu hậu quải thái rất thịnh hành, nguyên nhân là vì ngũ sắc đắt hơn thanh hoa, thương nhân thừa cơ trục lợi, nghĩ mọi cách để biến nó thành ngũ sắc. Thậm chí có người cầm một chiếc hũ thuần thanh hoa lên để tô thêm màu, chính là hậu quải. Vậy thì phải phân biệt thế nào? Vô cùng đơn giản, cậu hãy tưởng tượng xem khi lớp màu đó bị cạo bỏ đi, hoa văn này có phải là một hoa văn hoàn chỉnh không? Là hoàn chỉnh, nhất định là hậu quải. Không hoàn chỉnh, thì chỉ có khả năng là hậu quải mà thôi.
Đại Minh xích hội
Ngũ sắc thời Vạn Lịch muộn chủ yếu lấy màu đỏ, màu xanh lục làm chủ, việc thể hiện màu sắc tương đối đơn giản, không nhấn mạnh quá nhiều màu sắc. Loại ngũ sắc chủ yếu lấy màu đỏ màu xanh lục này, sau đó đã biến thành một loại thịnh hành, chính là đỏ rực xanh lè. Trước đây chúng ta cho rằng, màu đỏ phối với màu xanh lục là một loại màu rất sến sẩm, thế nhưng nó lại dùng sự va chạm mãnh liệt của màu đỏ và màu xanh lục này, hình thành nên một phong cách. Phong cách này ở Nhật Bản còn được đặt tên là "Đại Minh xích hội", xích tức là màu đỏ, lấy màu đỏ làm chủ. Cũng có loại lấy màu xanh lục làm chủ, thì cũng có thể gọi là "Đại Minh xích hội".
Trải qua cả triều đại nhà Minh, nhà Minh trọn vẹn hơn 200 năm, chỉ có thời kỳ Vạn Lịch là ngũ sắc mới có thể chống lại thanh hoa, chiếm giữ một giang sơn. Đây là nguyên nhân gì? Thứ nhất, là phong trào xa hoa lãng phí của xã hội lúc bấy giờ tràn ngập chốn thị phượng. Toàn bộ xã hội tôn sùng sự xa hoa lãng phí, ngũ sắc tỏ ra nhiệt liệt hơn thanh hoa, đỏ rực xanh lè, tỏ ra phú quý. Cho nên, khuynh hướng dung tục này của nó vô cùng rõ ràng. Thứ hai, xu hướng thẩm mỹ văn hóa. Khi chúng ta sắp xếp những nền văn hóa đã quen thuộc, cậu có thể phát hiện ra thẩm mỹ văn hóa có một xu hướng. Ví dụ, thơ Đường, từ Tống, khúc Nguyên, tiểu thuyết Minh Thanh. Ví dụ như đồ sứ, bí sắc sứ — của thời Đường, đồ sứ Tống, thanh hoa Nguyên, ngũ sắc Minh. Nó đi theo xu hướng nào? Nó thông thường đi theo con đường hàm súc, uyển chuyển, thông tục, trực bạch.
Những thứ hàm súc, chúng ta đã nói rồi, hiểu được nó đòi hỏi cậu phải có công lực. Cậu không có công lực, thì cậu không thể hiểu được những thứ hàm súc này. Thế nhưng những thứ trực bạch thì không cần công lực, nhìn một cái là hiểu ngay. Thử này vô cùng náo nhiệt vô cùng đẹp đẽ, nhìn là hiểu ngay. Sự đậm đà và rực rỡ của màu sắc rất dễ dàng lấy được thiện cảm thông thường của con người. Ví dụ, bé gái, lúc nó vẫn chưa hiểu biết sâu sắc về xã hội này, là người dễ thích váy hoa to nhất, đây là bản năng, không cần ai dạy cả, đúng không? Nó là một loại trực giác. Đối với những người kém tu dưỡng, màu sắc không thể quá nhạt nhẽo, mà phải "ngấy" một chút. Màu sắc vô cùng ngấy, đẹp đẽ. Phần lớn chúng ta đều sẽ đồng tình với sự nhiệt liệt này của ngũ sắc.
Ngũ sắc đã kéo dài một khoảng thời gian rất lâu vào giai đoạn cuối thời nhà Minh, ngày nay có thể nhìn thấy rất nhiều tác phẩm. Năm 2000, một chiếc hũ lớn vẽ hoa văn cá rong ngũ sắc đời Gia Tĩnh nhà Minh, đã lập kỷ lục thế giới về đồ sứ Trung Quốc tại Hồng Kông, 44 triệu đô la Hồng Kông. Kỷ lục này đã được duy trì rất lâu.
Ngũ sắc thời Khang Hi huy hoàng
Thời kỳ chuyển giao giữa nhà Minh và nhà Thanh là thời kỳ quá độ của đồ gốm sứ, sản xuất đồ sứ màu lúc này vô cùng ít. Thời kỳ quá độ là lúc chính trị đất nước hỗn loạn, bách tính lầm than, cho nên sự theo đuổi cuộc sống của mọi người đã giảm xuống điểm thấp nhất. Đến thời Khang Hi, ngũ sắc nhanh chóng đạt đến đỉnh cao, vô cùng nhanh chóng. Đồ sứ màu của Trung Quốc còn lại hai loại đều do thời kỳ này sáng tạo ra — pháp lang sức và phấn sức. Lúc đó pháp lang sức và phấn sức trong một triều đại Khang Hi vẫn chưa cấu thành trọng điểm của thị trường, thế thì cộng thêm đấu sức, triều đại này quả thực là ngũ sắc tưng bừng. Ngũ sắc, đấu sức, pháp lang sức, phấn sức, tứ đại đồ sứ màu tề tựu trong một triều đại Khang Hi.
Ngũ sắc được phát minh vào giai đoạn cuối thời nhà Nguyên, được phát huy rực rỡ vào thời nhà Minh. Thuận Trị đầu nhà Thanh mặc dù có, nhưng tại sao đến thời Khang Hi lại nhanh chóng tăng lên? Nguyên nhân then chốt nhất chính là vấn đề chi phí. Cuộc sống thời Khang Hi bắt đầu sung túc, không còn so đo chi phí đưa vào lò nung lần thứ hai của ngũ sắc nữa. Nó tuy có thêm một quy trình, nhưng nó lại có thêm một tầng vẻ đẹp. Điều đó có nghĩa là đến triều đại Khang Hi, chúng ta đã có năng lực làm việc này rồi. Năng lực của chúng ta trước thời điểm đó rất yếu, tôi đến thời điểm này thì năng lực đã được tăng cường.
Kinh tế triều đại nhà Thanh dưới triều đại Khang Hi đã nhanh chóng được phát triển, đạt được một sự hồi phục, có thể chấp nhận chi phí khổng lồ của việc đưa vào lò nung lần thứ hai đối với ngũ sắc. Hơn nữa, nó lại rất dễ được mọi người bình thường yêu thích. Tôi nghĩ, đây là một nguyên nhân chính. Nó ở điểm này có lẽ không liên quan lớn đến nguyên nhân chính trị, mà có liên quan rất lớn đến nguyên nhân kinh tế.
So với ngũ sắc nhà Minh, ngũ sắc thời Khang Hi đã xảy ra những thay đổi gì?
Thứ nhất, màu sắc trở nên vô cùng phong phú, không còn bó hẹp trong hai màu đỏ và xanh lục nữa. Nếu như là người chưa từng nhìn thấy ngũ sắc, lần đầu tiên nhìn thấy ngũ sắc thời Khang Hi sẽ cảm thấy màu sắc này sao mà lộn xộn thế nhỉ! Màu sắc quá ư là phong phú. Thứ hai, dùng màu xanh lam trên men thay thế cho thanh hoa, đây là một cuộc cách mạng kỹ thuật. Vậy thì, nói cách khác, Khang Hi có rất nhiều ngũ sắc chỉ nung một cái hũ trắng, lần thứ hai thì vẽ toàn bộ màu sắc lên, không vẽ sẵn thanh hoa trước nữa. Vào giai đoạn đầu nhà Thanh, ngũ sắc vẫn còn được gọi là "thanh hoa ngũ sắc" cơ mà. Đến giai đoạn giữa triều đại Khang Hi, khi thanh hoa phát triển chín muồi nhất, thì đã triệt để vứt bỏ thanh hoa. Bắt đầu sử dụng lớp nền màu trắng, vẽ ngũ sắc lên trên, dùng màu xanh lam trên men thay thế cho màu xanh lam dưới men. Xét theo một ý nghĩa nào đó, nó cũng làm giảm chi phí. Thứ ba, thợ vẽ thời kỳ Khang Hi sống động tỉ mỉ, thay đổi hẳn đặc trưng chỉ trọng màu sắc không trọng hình mạo của giai đoạn cuối đời Minh. Trước đây giới đồ cổ gọi ngũ sắc đại Minh là "thô đại Minh", tranh vẽ thời nhà Minh rất thô, thô sơ. Đến thời Khang Hi, nó chú trọng việc thể hiện chi tiết. Ví dụ như chiếc lá bạch quả đó, đĩa văn hoa điểu, con chim đó được vẽ lông tóc rõ mồn một. Tất cả lông chim đều được miêu tả vô cùng chân thực. Thứ tư nhé, đặc trưng tiêu biểu của ngũ sắc chính là sắc thái mãnh liệt, không do dự, không mập mờ. Nó không nhấn mạnh sự chuyển tiếp về mặt sắc thái, màu đỏ là đỏ, màu xanh lục là xanh lục, tôi sẽ không cho cậu sự chuyển tiếp từ đỏ nhạt đến đỏ đậm như thế này; sự chuyển tiếp từ xanh nhạt đến xanh đậm như thế này, tôi không nhấn mạnh. Tôi chính là trực tiếp thể hiện cảm thụ trong nội tâm của mình.
Khrang Hi chẳng qua là bắt đầu làm cho màu sắc phong phú lên mà thôi. Màu đỏ, xanh lục, xanh lam, vàng, tím, bao gồm cả màu đen của ông ấy, đều thể hiện rõ ràng ý đồ sáng tác của ông ấy. Do sắc điệu của ngũ sắc Khang Hi vô cùng mãnh liệt, so với phấn sức sau này, phấn sức được phát minh vào giai đoạn cuối thời Khang Hi, nó được gọi là "cứng sức", còn phấn sức được gọi là "mềm sức". Phấn sức được phát minh sau, cho nên ngũ sắc thời Khang Hi còn được gọi là "cổ sức", chữ "cổ" trong cổ đại — cổ sức. Cái gọi là "cứng" là gì? Chính là sự không do dự, không mập mờ trên màu sắc. Ví dụ, cậu nói thái độ của một người, cậu nói: Thái độ của người này cứng rắn, có ý nghĩa gì? Chính là không do dự, không mập mờ biểu đạt ý kiến của mình. Tôi nói thẳng luôn, tôi chính là có ý này, đây chính là thái độ cứng rắn. "Mềm" là gì? Nói chuyện vòng vo tam quốc, vô cùng khéo léo trơn tru, đây chính là thái độ rất mềm, mang lại cho người ta cảm giác yếu đuối.
Hũ tướng quân
Khi đi du lịch ở Pháp, tôi đã bắt gặp một đôi hũ tướng quân ngũ sắc thời Khang Hi. Lúc đó tôi trò chuyện với nhà đồ cổ người Pháp, tôi nói rằng: "Một đôi hũ hoàn mỹ thế này, anh phát hiện ra nó từ đâu vậy?" Anh ta nói: "Ở trong một tòa cổ bảo ở miền nam nước Pháp." Anh ta nói, "Cổ bảo này có gần 100 năm không có người ở rồi, bên trong trưng bày rất nhiều đồ sứ Trung Quốc." Hũ tướng quân là một kiểu dáng vô cùng đặc biệt, bởi vì trông giống như vị tướng quân mặc giáp trụ nên mới có tên gọi như vậy. Do sự trang trọng vĩ đại của nó, như là một loại đồ sứ trưng bày thông thường, vô cùng được chào đón ở châu Âu.
Nhà Minh đã bắt đầu sản xuất hũ tướng quân rồi. Đến triều đại Khang Hi thì vô cùng thịnh hành. Triều đại nhà Thanh từ đời cha của Khang Hi đã bình định được giang sơn này rồi, cho nên Khang Hi tương đối có hứng thú với những thứ về mặt quân sự. Kích thước của hũ tướng quân không đồng đều, có loại cỡ nhỏ, to chừng này; có loại siêu lớn, có chiếc hũ tướng quân to chừng này, có thể chui lọt một người vào bên trong. Tôi nhìn thấy đôi hũ tướng quân ở Pháp đó thì vô cùng vui mừng. Lúc đó cảm thấy giá cả có thể chấp nhận được, liền mua lại, mang về từ ngàn dặm xa xôi. Hũ tướng quân là loại đồ gốm sứ có nắp, là thứ dễ sơ suất nhất. Mấy trăm năm nay, có một lần sơ suất, phần nắp liền bị vỡ vụn. Cho nên, hũ tướng quân có đôi rất khó có được chiếc nắp vẹn toàn. Thường là hai chiếc hũ đều không có nắp, hoặc là, hai chiếc hũ có một cái nắp, chiếc còn lại thì bị vỡ. Giống như món đồ vẹn toàn đến thế này, tôi chỉ bắt gặp đúng một đôi như vậy.
Tứ phi thập lục tử
Đôi hũ tướng quân mà tôi mua, vẽ cảnh "Tứ phi thập lục tử". Đây là một đề tài thường thấy trên đồ sứ, vẽ bốn vị cung nữ, mười sáu đứa trẻ. Đôi khi tôi nói với người ta, tôi nói rằng: "Tôi nhìn thấy mặt này là biết ngay mặt kia." Có vẻ như nói rất huyền bí, kỳ thực tôi chẳng qua chỉ biết đề tài này mà thôi. Có một lần người ta mang đến một đôi bình, tôi đánh cược với anh ta. Tôi nói, "Trên đó vẽ 16 đứa trẻ." Người đó nói: "Không thể nào. Làm sao mà chỗ của anh lại chuẩn xác như vậy chứ!" Tôi nói: "Chính là 16 đứa. Không tin hai chúng ta cá cược một ván." Sau đó hạ xuống đếm thử, quả nhiên chính là 16 đứa. Người đó liền cảm thấy tôi rất thần thánh, tôi có bao nhiêu là kiến thức. Kỳ thực chẳng có bao nhiêu kiến thức cả, chỉ là một thứ kiến thức thông thường mà thôi. Thế nhưng, trong lịch sử "Tứ phi thập lục tử" cũng có lúc vẽ không đủ số lượng. Tôi từng bắt gặp cảnh vẽ "Tứ phi thập ngũ tử", không biết người thợ vô ý cẩu thả thế nào, bỏ sót mất một đứa.
Trong công tác giám định văn vật, rất nhiều thứ là học thuộc lòng máy móc, nhưng trong quá trình sử dụng thì thông hiểu đạo lý. Cậu nhất định phải ghi nhớ những kiến thức mà mình muốn nắm vững, nhưng lúc sử dụng thì có lẽ phải linh hoạt.
Tại sao triều đại Khang Hi lại thịnh hành kiểu tranh vẽ "Tứ phi thập lục tử" này nhỉ? Chúng ta phải nói từ bối cảnh lịch sử lớn. Cuộc chiến tranh của nhà Thanh đối với nhà Minh vô cùng bi tráng. Chúng ta đều biết, họ với dân số 60 vạn người mà muốn giành lấy Trung Quốc với hơn một trăm triệu dân là một việc vô cùng không dễ dàng. Lúc đó các nhà tri thức miền Nam lấy làm đầu, bao gồm cả Sử Khả Pháp mà chúng ta biết, đã tiến hành kháng cự mãnh liệt đối với nhà Thanh. Ví dụ như "Dương Châu thập nhật", "Gia Định tam đồ" đều là thảm sát thành trì. Quân Thanh lúc đó đánh đến miền Nam, đều vấp phải sự kháng cự mãnh liệt của người Hán miền Nam, thậm chí không tiếc cả tính mạng. Thế thì, chiến tranh khiến cho một lượng lớn dân số sụt giảm nghiêm trọng, dân số quốc gia đang giảm đi. Thế thì đối với người thống trị nhà Thanh, một khi họ đã giành được giang sơn rồi, thì họ hy vọng dân số tăng lên. Vậy thì đương nhiên, họ hy vọng lấy nhiều vợ hơn, sinh nhiều con hơn. Thế là đã xuất hiện kiểu tranh vẽ có ý nghĩa biểu tượng như "Tứ phi thập lục tử" này.
Ngũ sắc hạ màn
Ngũ sắc sau đời Ung Chính đã nhanh chóng suy tàn, chỉ còn tồn tại một số lượng nhỏ. Nguyên nhân hàng đầu là sự thay đổi về thẩm mỹ của Ung Chính, sự thay đổi thẩm mỹ của Hoàng đế. Ông ấy không quen với thẩm mỹ của đời cha mình, quá ư là nhiệt liệt. Bởi vì môi trường mà ông ấy sinh sống không giống với đời cha mình. Thời Khang Hi vẫn còn nội ưu ngoại hoạn. Đến triều đại Ung Chính này, cơ bản là nội ưu, chính là việc trị lý quan lại của ông ấy. Thú vui thẩm mỹ của bản thân Ung Chính vô cùng cao, bởi vì khi ông ấy tiếp nhận chính quyền này, ông ấy đã 45 tuổi rồi. Ông ấy có đủ thời gian để tiến hành tu dưỡng văn học, nghệ thuật. Cho nên ông ấy viết một bức thư pháp đẹp, mọi phán định đối với các tác phẩm nghệ thuật đều cao hơn các vị hoàng đế khác, điều này không thể tách rời với nền giáo dục thời niên thiếu và trung niên của ông ấy.
Kế đến thời gian thẩm mỹ của ngũ sắc quá lâu, bách tính quá mệt mỏi, náo nhiệt quá rồi, thì phải nghỉ ngơi một thời gian. Giống như cốc hoa thần mười hai tháng ngũ sắc giai đoạn cuối thời Khang Hi, đã vẽ tương đối bình hòa rồi. Mỗi một loài hoa đại diện cho một tháng âm lịch, tháng giêng vẽ hoa gì, tháng hai vẽ hoa gì, mỗi một loài hoa đều đại diện cho một tiết khí.
Cùng với sự chín muồi của kỹ nghệ, pháp lang sức và phấn sức đã chiếm lĩnh địa vị chủ yếu của đồ sứ màu sau đời Ung Chính, dẫn đến số lượng ngũ sắc giảm sút đột ngột, không còn cấu thành chủng loại chủ yếu của đồ sứ nữa.
Ngũ sắc thời vãn Thanh
Cơn sốt sưu tầm lần thứ tư vào thời vãn Thanh, có sự xuất hiện của đồ sứ ngũ sắc, chủ yếu là để đón đầu thị trường sưu tầm. Đồ sứ ngũ sắc số lượng lớn đều là làm giả ngũ sắc thời Khang Hi, để chiếm được sự yêu thích của người phương Tây.
Một người bạn của tôi mang đến một chiếc bình gậy chùy để tôi giám định, sau đó, tôi nhìn một cái, tôi nói rằng: "Món đồ này của cậu chưa đủ tầm Khang Hi, là đồ vãn Thanh rồi." Anh ta nói: "Ấy, anh đừng có tùy tiện bác bỏ như thế chứ. Tôi cảm thấy món đồ này là của thời Khang Hi đấy chứ, tôi nhìn kiểu dáng này điển hình là của Khang Hi. Màu sắc cũng vậy, ý đồ bức tranh cũng thế." Tôi nói: "Vấn đề là, chỗ nào cũng kém đi một hơi thở, đều kém đi một chút." Tôi nói, "Cậu phải chú ý đến chi tiết." Giống như hát vậy.
Nơi tôi ở trước kia, có một người hàng xóm rất thích hát. Anh ta làm gì cũng hát, mở toang cửa ra, mở toang cửa sổ ra, lúc nấu cơm cũng hát. Lúc anh ta hát, những tiết tấu đó đều kém đi một chút. Cho nên cậu nghe thấy, nó không phải là một giai điệu, nó cứ kém đi một chút đó. Anh ta nấu cơm xong, đi ăn cơm rồi, tôi thì ăn không nổi nữa, chúng ta nghe xong bài hát đó, trong đầu toàn là tiếng hát lệch nhịp của anh ta. Nhìn đồ vật cũng là một đạo lý. Những chỗ đó đều kém đi một chút khi nó nhiều lên, thì toàn bộ đã lệch nhịp rồi, toàn bộ đã không còn giống nữa.
Phong cách ngũ sắc Khang Hi, trên thực tế cũng là sự thể hiện phong cách tổng thể của đồ sứ Khang Hi, nắm vững một điểm yếu quyết chính là nó "cứng" — phôi cũng cứng, men cũng cứng, kiểu dáng cũng cứng, màu sắc cũng cứng. Chính là nó là một sự thể hiện rất cứng.
Cái gọi là kiểu dáng cứng, các tác phẩm vai thẳng của nó rất nhiều. Nó không làm các tác phẩm vai xuôi, các tác phẩm vai thẳng được làm rất nhiều. Đặc điểm của Ung Chính là đường nét nhu hòa, đem những chỗ thẳng cố gắng làm cho tròn trịa nhất có thể, cố gắng dùng đường cong để chuyển tiếp. Khang Hi chính là chuyển tiếp bằng đường thẳng, nó ít có ý thức về đường cong. Thái độ chính trị của Khang Hi từ trước đến nay đều là cứng rắn, ông ấy không theo trung dung. Đồ sứ tuy là tác phẩm nghệ thuật, nhưng nó cũng có thể thể hiện ý đồ này. Đây chính là mối quan hệ giữa chính trị và nghệ thuật, muôn đời không thay đổi.
Bài tiếp theo chúng ta sẽ nói về đồ sứ màu nhu hòa — đấu sức.