Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Đào Từ Phần (Hạ

Lượt đọc: 192 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 8

❊ ❊ ❊

[TIÊU DỀ]: Bài thứ hai mươi: Nhã nhặn dễ mến, tranh hùng đua sắc – Đấu thải

Tổng quan về đấu thải

Tên của các loại đồ sứ màu thường rất dễ hiểu, ví dụ như ngũ thải, phấn thải, cơ bản có thể tưởng tượng ra hình dáng của chúng. Riêng cái tên đấu thải thì không dễ hình dung cho lắm. Cái tên này xuất hiện cũng tương đối muộn. Mãi đến cuối thời nhà Thanh, cái tên "đấu thải" mới được đề xuất một cách rõ ràng. Thời Thanh có một chuyên khảo về đồ sứ tên là "Nam diêu bút ký", trong đó cũng có nhắc đến tên gọi "điền thải", "điểm thải", đều là để nói về đặc trưng kỹ thuật của nó.

Cách viết của đấu thải cũng rất đa dạng, trong sách cổ có chữ "đấu" trong "ghẹo qua ghẹo lại", chính là "ghẹo chơi với trẻ con", chữ "đấu" trong "đấu cho vui mà"; lại có chữ "đấu" trong "đậu vàng", "đậu xanh". Mỗi cách viết đều mang một ý nghĩa riêng theo cách hiểu của người viết. Ví dụ, người ta cho rằng "đấu thải" là thanh hoa và ngũ thải ghẹo qua ghẹo lại, nên viết chữ "đấu" trong "đấu cho vui mà"; còn viết chữ "đấu" trong "đậu thanh" là vì cho rằng phần nền trong đấu thải hơi ngả sang màu xanh đậu, nên mới gọi là "đậu thải". Cách viết được sử dụng nhiều hơn, và sau đó được mọi người công nhận chính là chữ "đấu" trong "tranh hùng đua sắc". Khi ấy, ý nghĩa ban đầu của "đấu thải" cũng là tranh hùng đua sắc, chỉ việc thanh hoa và đồ sứ màu tranh tài cao thấp với nhau. Chữ "đấu" này vốn là một từ đa âm, cũng đọc là "đấu" (phát âm như đẩu), một đẩu lương thực, hai đẩu lương thực, cho nên khi mới bắt đầu tìm hiểu, rất dễ đọc nhầm ở chỗ này. Tôi đã vô số lần nghe người ta đọc là "đấu (đẩu) thải", vừa mở miệng ra là thành "cục gạch", vừa mở miệng ra là thành kẻ ngoại đạo. Cho nên lúc mới nhập môn thì tiếng lóng trong ngành phải nắm cho rõ.

Kỹ thuật của đấu thải thực ra khá đơn giản. Nó chính là dùng thanh hoa vẽ phác ra đường viền trước, sau đó điền màu vào bên trong đường viền này. Phàm là những loại sử dụng kỹ thuật này đều được gọi là "đấu thải". Đấu thải được sáng tạo và nung thiêu vào thời Thành Hóa. Tiếng tăm của đấu thải cực kỳ lớn, chủ yếu là do danh tiếng của đấu thải thời Thành Hóa vang danh bốn phương. Ghi chép rõ ràng nhất chính là trong "Thần Tông thực lục" có đoạn ghi chép thế này: "Thần Tông thượng thực. Ngự tiền hữu thành bôi nhất song, trị tiền thập vạn." Đoạn ghi chép này là vào thời kỳ Vạn Lịch. Đến giữa và cuối đời nhà Minh, một đôi chén đấu thải Thành Hóa đã đáng giá mười vạn tiền, cực kỳ đắt đỏ.

Bình chữ Thiên

Trong đấu thải Thành Hóa, chủng loại nổi tiếng nhất là gì? Chính là bình chữ Thiên. Dưới đáy bình được viết một chữ "Thiên", dùng làm mác dưới đáy. Trong hồ sơ triều Thanh được ghi là "Thành diêu thiên tự quán" (Bình chữ Thiên lò Thành). Nói chung, đối với đồ sứ thì bình là loại có giá trị nhất, chum vại xếp ở mức thứ hai. Người buôn đồ cổ ngày xưa thường nói: Đồ nằm không bằng đồ đứng. Đồ đứng chính là bình, đồ nằm chính là bát đĩa. Hễ nhắc đến đồ nằm là người ta cảm thấy không có giá trị.

Còn chum vại thì không cao không thấp, coi như đang ngồi xổm vậy, cho nên địa vị không bằng bình. Thế nhưng danh tiếng của bình chữ Thiên lại cực kỳ lớn. Tại sao bình chữ Thiên lại viết một chữ "Thiên"? Có rất nhiều phỏng đoán. Nhưng nhìn chung, vẫn là dựa theo phương pháp sắp xếp tài liệu ngày xưa của chúng ta, đứng đầu tiên chính là chữ "Thiên". Nó được sắp xếp theo "Thiên tự văn". Phần mở đầu của "Thiên tự văn" chính là "Thiên địa huyền hoàng, vũ trụ hồng hoang. Nhật nguyệt doanh trắc, thần túc liệt trương". Nó được sắp xếp theo thứ tự của những chữ này. Cho nên, chúng ta nói chữ "Thiên" đứng vị trí số một, chính là xuất phát từ đó.

Bình chữ Thiên không phải đến ngày nay mới quý giá, mà trong lịch sử nó đã đặc biệt trân quý rồi. Thời Càn Long có ghi chép lại rằng: Ngày 19 tháng 6 năm Càn Long thứ chín, Xưởng tạo biện điện Dưỡng Tâm đã phát đi một chiếc bình chữ Thiên bị khuyết men, đã được phát xuống. Đồng thời truyền thánh chỉ: "Giao cho Đường Anh bổ men đối với một chiếc bình có nắp chữ Thiên bị khuyết men. Nếu bổ được, hãy bổ xong rồi gửi tới. Nếu không thể bổ, thì không cần bổ, vẫn cứ gửi về như cũ. Khâm thử!" Nghe thế này có phải thấy vị hoàng đế này khá keo kiệt không? Ông ấy nói, trẫm ở đây có một chiếc bình chữ Thiên bị khuyết men, bị tổn hỏng, có tỳ vết. Ngươi Đường Anh phải bổ sung phần men này cho trẫm. Nếu ngươi bổ được thì cứ bổ. Không bổ được, ngươi vẫn phải mang trả lại cho trẫm.

Đường Anh sau khi nhìn thấy thánh chỉ này thì vô cùng căng thẳng. Cầm chiếc bình trên tay, ông bắt đầu suy nghĩ làm thế nào để đắp lại lớp men này. Ông mang nó về Cảnh Đức Trấn. Vài tháng sau, ông làm ba đôi, mang trở về tiến cúng cho hoàng đế. Nghĩ tới nghĩ lui, ông liền tâu rằng: "Thần không dám mạo muội bổ men. Thần đã mang vật này trở về lò nung, phỏng theo dáng dấp này mà làm cho lão thái gia ba đôi." Sau đó, ông viết bức thư này cùng với chiếc bình nguyên bản gửi về Tử Cấm Thành, rồi "cúi xin hoàng đế thánh giám", nói rằng, hoàng đế, xin ngài hãy dùng đôi mắt tinh tường của mình mà xem xét cho kỹ. Xem thử món đồ thần mô phỏng này so với món ban đầu có chỗ nào tương tự hay không. Tấu chương đều do hoàng đế xem, hoàng đế rất coi trọng việc này. Xem xong tấu chương của Đường Anh, ngài đặt bút viết một chữ "Lãm", nghĩa là trẫm đã xem qua.

Năm trăm năm ẩn đố

Bình chữ Thiên là sáng tạo đầu tiên của thời Thành Hóa, nổi tiếng là vì dưới đáy bình có viết chữ "Thiên" này. Đặc trưng của nó là không có lan can hay khung viền. Bạn biết đấy, ngày xưa chúng ta viết "Đại Thanh Càn Long niên chế", "Đại Thanh Khang Hi niên chế", nếu không phải thêm vòng tròn xanh kép thì cũng thêm khung vuông, rất dễ có lan can và khung viền. Bằng không, chính là kiểu chữ triện tạo thành một khung vuông. Thế nhưng chỉ riêng chữ Thiên này, lại để trống một chữ, không có lan can cũng chẳng có khung viền. Kể từ đời Vạn Lịch, qua ba triều Khang - Yêu - Càn, các bản sao chép xuất hiện rất nhiều lần, vẫn luôn sao chép bình chữ Thiên. Dân gian có số lượng lớn bình chữ Thiên được làm nhái, dưới đáy bình chỉ viết một chữ "Thiên". Tôi đã từng mua loại bình chữ Thiên làm nhái này. Bình chữ Thiên có tiếng tăm lớn, trên toàn thế giới chỉ còn lưu lại hơn 10 chiếc. Ở Cố cung Bắc Kinh, Cố cung Đài Bắc cũng như các bảo tàng lớn ở Tokyo, London đều có thể nhìn thấy.

Suốt 500 năm qua, bình chữ Thiên được bao phủ bởi một lớp khăn voan vô cùng huyền bí. Bí ẩn nằm ở đâu? Điểm thứ nhất chính là công dụng của nó. Cho đến nay chúng ta vẫn không biết nó dùng để làm gì. Thế là có những phỏng đoán sau đây. Có người cho rằng, nó là dụng cụ đựng rượu. Bằng chứng là gì? Từ thập niên 70 đến thập niên 80 của thế kỷ trước, đồ sứ đấu thải Thành Hóa ở Cảnh Đức Trấn khai quật được rất nhiều chén rượu, nhưng lại không phát hiện ra dụng cụ trữ rượu. Bình chữ Thiên cũng được khai quật, cho nên có người cho rằng, đây chính là dụng cụ đựng rượu, là chum trữ rượu. Về hình dáng thì có phần giống với chum rượu vàng Thiệu Hưng. Các bạn thử nghĩ xem chum rượu vàng Thiệu Hưng có phải có điểm hơi giống với thứ này không? Chỉ là miệng nhỏ hơn một chút. Công dụng thứ hai là đồ sứ dùng trong tế tự, viết một chữ "Thiên", có lẽ là do hoàng gia dùng để tế trời. Cá nhân tôi cho rằng, những lời giải thích này hiện tại đều không có bằng chứng, đều có phần gượng ép. Những bí ẩn trong lịch sử đôi khi là bí ẩn vĩnh viễn, không cần thiết cứ phải giải thích cho bằng được. Đặc biệt là khi bạn chưa có năng lực giải thích, thì không nên gượng ép giải thích. Chúng ta có thể giải thích thì giải thích, không giải thích được thì cũng không cần miễn cưỡng giải thích.

Bình chữ Thiên "cạo đầu"

Bình chữ Thiên là một chủng loại đồ sứ cực kỳ ít ỏi. Đối với các nhà sưu tầm, đôi khi dốc hết tâm huyết cả đời cũng chưa chắc đã chạm trán được một chiếc. Nhưng tôi đã từng bắt gặp một chiếc. Năm 2000, nhà đấu giá Sotheby's ở London có bán đấu giá một chiếc bình như vậy. Chiếc bình này trong giới đồ cổ gọi là loại "cạo đầu". Cái gọi là "cạo đầu" chính là phần trên của nó sau khi bị tổn hỏng, đã bị mài phẳng đi một cách nhân tạo. Khi tôi nhìn thấy chiếc bình này, liếc qua là biết ngay một chiếc bình chữ Thiên bị "cạo đầu". Loại cạo đầu thì rất khó tìm, lại không có nắp.

Một người bạn của tôi đến bàn bạc với tôi, hỏi rằng món đồ này có mua được không. Tôi nói, quá mua được ấy chứ. Giá niêm yết cực kỳ thấp, chỉ mấy vạn tệ. Tôi nói: "Đời người có lẽ chỉ có cơ hội lần này là có thể bắt gặp bình chữ Thiên." Thế là anh ta xắn tay áo chuẩn bị sẵn tiền để đi mua.

Hôm đó, tôi ở Bắc Kinh, không có ở London. Anh ta cũng không ở London, mà ở Mỹ. Chiếc bình đó ở London, ba bên gọi điện thoại cho nhau. Sau đó toàn bộ quá trình đấu giá diễn ra trong 7 phút. Bạn biết đấy, từng người từng người một cộng giá lên, cộng đến 7 phút thì thành giá trên trời. Tôi đứng ở bên ngoài một nhà hàng, chịu đựng cơn gió lạnh, trong nhà ồn quá không nghe rõ. Thế là cứ liên tục hô giá trong điện thoại, cuối cùng vẫn không mua được. Chiếc bình này được bán với giá 75 vạn bảng Anh — là một món đồ tàn khuyết, quy đổi ra khoảng 1000 vạn nhân dân tệ.

Sau đó chúng tôi có tìm hiểu nguồn gốc của chiếc bình chữ Thiên "cạo đầu" này. Nó được một lão già người Anh mua được với giá 1000 bảng Anh tại một cửa hàng đồ cổ nhỏ gần Manchester. Sau khi câu chuyện này được truyền ra ngoài, rất nhiều người đã chui vào đủ loại cửa hàng nhỏ để tìm kiếm bình chữ Thiên. Nếu như chiếc bình chữ Thiên lúc bấy giờ không bị sứt mẻ mà là một chiếc lành lặn, thì có lẽ một thế giới kỷ lục mới của đồ sứ Trung Quốc đã ra đời vào ngày hôm đó. Mặc dù nó bị tàn khuyết rất nghiêm trọng, nhưng vẫn đấu giá được mức giá cao ngất ngưởng như vậy.

Người bạn của tôi cảm thấy vô cùng tiếc nuối, cứ luyên thuyên nói mãi với tôi trong điện thoại. Sau đó tôi an ủi anh ta, tôi nói: "Không mua được thì thôi." Việc bạn lướt qua món đồ yêu thích của mình trong sưu tầm là chuyện bình thường nhất, hầu hết thời gian, bạn đều không thể mua được món đồ này. Cho dù bạn có giàu có đến đâu, đứng trước tất cả các tác phẩm nghệ thuật trên thế giới, số tiền của bạn cũng chỉ là muối bỏ biển, cho nên sưu tầm nhất định phải giữ một tâm lý bình thường. Mua được thì tôi vui, không mua được, tôi tham gia rồi thì tôi cũng vui.

Một đôi chén Thành, trị giá mười vạn

Đồ sứ đấu thải nổi tiếng nhất của Thành Hóa không phải là bình chữ Thiên, mà là chén Kê Cương (chén hình vại gà). Chén Kê Cương không có hình dáng của một chiếc chén thông thường, mà có hình dáng của một cái vại nhỏ cho nên mới gọi là chén Kê Cương, chén Kê Cương chẳng có chút liên quan gì đến những việc như cho gà ăn gạo cả. Kích thước của chén Kê Cương đều rất nhỏ, đặc trưng của đấu thải Thành Hóa là không có đồ lớn, chiếc lớn nhất hiện tại nhìn thấy cũng chỉ có 23 phân. Trong "Đào thuyết" có ghi chép thế này: "Thành diêu dĩ ngũ thải tối quý, tửu bôi dĩ kê cương dĩ tối." Sách đã viết rất rõ ràng, trong đồ sứ Thành Hóa, "ngũ thải" là quý nhất, cái gọi là "ngũ thải" chính là "đấu thải" này. Trong các loại chén rượu thì chén Kê Cương là quý nhất.

Câu chuyện về Vạn Quý phi, lúc giảng về thanh hoa tôi đã kể rồi. Bà ta lớn hơn Thành Hóa hoàng đế 17 tuổi, có thuyết nói lớn hơn Thành Hóa hoàng đế 19 tuổi. Tương truyền rằng, Vạn Quý phi vô cùng yêu thích chén đấu thải Thành Hóa, đặc biệt thích chén Kê Cương này. Để làm vui lòng nàng, Thành Hóa hoàng đế đã cho nung thiêu với số lượng lớn. Năm Thành Hóa thứ nhất, xin hãy chú ý, năm Thành Hóa thứ nhất chính là năm Dậu (năm gà).

Trong lịch sử không thể giải thích được, tại sao ông ấy cứ hay vẽ hình con gà này. Gà mang ý nghĩa cát tường. Ngày xưa chúng ta có một bức tranh "Quan thượng gia quan" (quan lại thăng quan tiến chức), chính là vẽ một bông hoa mào gà, bên dưới đứng một chú gà trống — trên mào của gà trống lại mọc thêm một bông hoa mào gà nữa — gọi là "quan thượng gia quan", có ý nghĩa thăng tiến ba cấp. Đây là cách biểu thị điềm lành thông qua chơi chữ đồng âm trong văn hóa của chúng ta, chén Kê Cương chắc chắn có liên quan đến sự cát tường. Nhưng việc vẽ với số lượng lớn trên đồ sứ như thế này, chỉ có duy nhất triều đại Thành Hóa. Sau thời Thành Hóa, hễ vẽ đều là phỏng theo thời Thành Hóa, ví dụ như thời Càn Long cũng vẽ rất nhiều, nhưng đều là phỏng theo thời Thành Hóa, hoặc có thể nói là chịu ảnh hưởng của thời Thành Hóa.

Tại sao Thành Hóa hoàng đế lại thích đấu thải? Đó là do tính cách của ông ấy quyết định. Tôi từng nói rồi, Thành Hóa hoàng đế là một vị hoàng đế có nội tâm vô cùng yếu đuối, cho nên ông ấy không hề có hứng thú với những loại màu sắc kích thích mạnh mẽ, mà lại rất có hứng thú với những màu sắc tương đối dịu nhẹ này.

Trà đắt nhất

Năm 1993, tôi đi Nhật Bản, làm khách tại nhà một tỷ phú. Ông ấy thích sưu tầm, nên đã mời tôi đến. Khi tôi vừa ngồi xuống, người đầy tượng mặc kimono, tay cầm chiếc khay bằng sơn mày khảm vàng, dâng lên một chén trà. Tôi nhìn thoáng qua, hóa ra là một chiếc chén đấu thải Thành Hóa. Lúc bấy giờ chiếc chén đấu thải Thành Hóa này đang giữ kỷ lục thế giới. Ông ấy mua nó, tôi biết rất rõ điều đó. Ông ấy dùng chiếc chén đấu thải Thành Hóa này đựng một chén trà rồi bưng lên mời tôi. Tôi tự cho là kẻ từng trải qua sóng gió, nhưng ngày hôm ấy cũng bị làm cho chấn động. Tôi bưng chén trà này trên tay, cẩn thận từng chút một nhấp một ngụm. Tôi cảm thấy đây là chén trà đắt nhất mà tôi từng uống trong đời. Lúc đó chiếc chén này được bán với giá hơn 500 vạn, vào năm 1993. Ông ấy lại dùng một chiếc chén như thế này để tiếp đãi một vị khách từ phương xa đến, đặc biệt là tiếp đãi một vị khách mà bạn biết là am hiểu. Tôi nghĩ, người không am hiểu thì chắc chắn ông ấy sẽ không mang chiếc chén này ra đâu, hễ dùng sức một chút là bóp nát ngay. Tôi cảm thấy, việc một người Nhật Bản mang ra một chiếc chén như thế để tiếp đãi bạn, chính là một sự tôn trọng đối với văn hóa Trung Quốc.

Lúc tôi bước ra khỏi nhà họ, trong lòng bỗng dâng lên một thứ cảm ngộ, tôi cảm thấy vật đổi sao dời. Thứ này trước đây vốn ở trong hoàng cung, nói không chừng Vạn Quý phi cũng từng dùng nó để uống trà rồi ấy chứ. Thế nhưng sự truyền dẫn của văn hóa lại vô cùng cụ thể, nó không hề mơ hồ. Nó được truyền dẫn thông qua một hiện vật, chứ không phải thông qua lời tôi nói với bạn, trọng lượng này khiến tôi cảm thấy vô cùng nặng nề. Cảm giác trong lòng tôi ngày hôm ấy chính là như vậy, cảm thấy khi văn hóa biến thành một thứ cụ thể hiện hữu ngay trước mắt bạn, thì bạn mới biết văn hóa của chúng ta có sức mạnh lớn nhường nào. Tọa độ của nền văn minh vào khoảnh khắc ấy, tôi nhìn thấy rõ mồn một, nó cao lớn biết bao. Tại sao có bao nhiêu đồ sứ, có bao nhiêu cái bát mà ông ấy không dùng, lại cứ dùng một chiếc chén đấu thải Thành Hóa để dâng lên bạn một chén trà. Ông ấy biết văn hóa của đồ sứ này, sức mạnh của nền văn hóa Trung Hoa này có sức nặng thế nào trước mặt một người Trung Quốc. Đây là sự thấu hiểu của một người Nhật Bản đối với đồ sứ nước ta, khiến tôi vô cùng cảm động.

Chén đấu thải Thành Hóa vào cuối thời Minh đã đáng giá mười vạn tiền, ngày nay có thể đáng giá bao nhiêu? Chúng ta không biết. Nguyên nhân là vì chén đấu thải Thành Hóa cơ bản đều nằm trong các bảo tàng, Cố cung Đài Bắc, Cố cung Bắc Kinh. Ai muốn xem thì đến Cố cung mà xem, những nơi khác cơ bản không thể nhìn thấy.

Sắc chạ

Đồ sứ đấu thải Thành Hóa nổi tiếng như vậy, liệu có bí quyết giám định nào không? Trước đây thì có. Cả một đống bí quyết, tất cả những người viết sách trong lịch sử đều đem bí quyết của mình viết ra hết. Thế nhưng hễ bí quyết được viết ra thì đó không còn là bí quyết nữa. Lập tức sẽ có người từ một góc độ khác công phá nó. Cho nên, cuối cùng bí quyết chỉ còn lại một chiêu, cho đến nay vẫn chưa ai công phá được. Trong đấu thải Thành Hóa có một đặc điểm, hễ bạn nhìn thấy thì chắc chắn đó là đồ thật, một đặc trưng cổ xưa như vậy, được gọi là sắc chạ. Sắc chạ điển hình của thời Thành Hóa có chén văn quả nho đấu thải. Sắc tím đó là màu nước tương, vô cùng ảm đạm không có ánh sáng. Tôi đoán lúc bấy giờ nung không được tốt cho lắm, màu sắc chạ nung ra tương đối kém.

Thế nhưng văn hóa Trung Quốc vô cùng phong phú, lập tức đã được các văn nhân cải biến đi, chữ "chạ" trong "chạ tử yêm hồng" (màu sắc rực rỡ). Ý nghĩa ban đầu của chữ "chạ" có nghĩa là tốt đẹp, tươi diễm. Cho nên họ nói màu sắc này chính là sắc chạ. Khi giảng về bài cuối cùng của đồ gỗ gia dụng, tôi đã từng nói, thẩm mỹ của người Trung Quốc khi đạt đến cấp độ cao nhất sẽ biến thành một thứ bệnh hoạn, sắc chạ chính là một loại thẩm mỹ bệnh hoạn. Chỉ nhìn bề ngoài thì hoàn toàn không đẹp chút nào, ảm đạm vô quang, mang màu nước tương. Thế nhưng, một khi được các văn nhân phú cho ý nghĩa tốt đẹp, nó lập tức được xã hội đón nhận. Nhìn thấy chén đấu thải có sắc chạ, trước khi tôi giảng bài, thì chắc chắn đó đều là đồ thật. Sau khi tôi giảng bài thì rất khó nói. Liệu có phải đang đi công phá không? Phải làm cho ra ngô ra khoai cái sắc chạ này. Người xưa nói, hễ bạn nhìn thấy trên đồ sứ Thành Hóa có sắc chạ, thì chắc chắn là thật không phải nghi ngờ gì nữa.

Tôi có một người bạn ngày nào cũng đi dạo tiệm đồ cổ, ngày nào cũng báo cáo với tôi anh ta đã nhìn thấy những gì qua ánh mắt của mình. Đi đến châu Âu, đi đến châu Mỹ, đi đến bất cứ đâu thì tiệm đồ cổ là nơi nhất định phải ghé qua. Thế rồi, có một hôm anh ta nói với tôi, anh ta bảo: "Tôi nhìn thấy một món đồ như thế này." Anh ta miêu tả cho tôi nghe về một chiếc chén nhỏ, mác dưới đáy viết "Đại Minh Thành Hóa niên chế". Anh ta bảo: "Thế nhưng, màu sắc của nó lại ảm đạm không có ánh sáng." Tôi hỏi: "Là màu gì?" Anh ta đáp: "Đen không ra đen, tím không ra tím." Nghe đến đây, tim tôi bỗng đập thịch một tiếng. Tôi cảm thấy anh ta đã chạm trán "sắc chạ" rồi. Tôi liền hỏi: "Cậu nhìn thấy món đồ này ở tiệm nào vậy?" Anh ta liền nói, tôi ở chỗ này chỗ kia, ở tiệm nhỏ tại một nơi nào đó, đã bắt gặp một món đồ như thế. Anh ta bảo: "Tôi cảm thấy món đồ này nhìn từ chất lượng thì chưa đủ tiêu chuẩn là đồ quan diêu." Sau khi trò chuyện với anh ta xong, ngày hôm sau tôi liền nhắm thẳng tiệm đồ cổ đó mà đi.

Lúc bước vào cửa tôi không dám lên tiếng, bước vào không thể trơ trẽn mà nói huỵch toẹt rằng: Chén đấu thải sắc chạ của tôi đâu rồi? Như thế chẳng phải hỏng bét rồi sao, đúng không! Tôi bước vào chỉ ngắm tất cả những món đồ bày biện bên trên, nhìn tất cả các món đồ trưng bày trên kệ, trong tủ kính, nhưng không hề phát hiện ra chiếc chén đó. Sau đó, tôi bắt đầu trò chuyện với ông chủ, gặng hỏi câu chuyện từ hắn. Từ sáng gặng hỏi đến trưa, ăn cơm xong lại gặng hỏi đến chiều. Cuối cùng hắn ta cũng chịu khai ra, chiếc chén đó tối hôm qua tôi đã mang về nhà rồi, tôi thấy người đó quay lại tìm cậu. Hắn nói: "Tôi quay về phải hỏi cho ra lẽ với Mã tiên sinh." Quả nhiên là thế, ngày hôm sau cậu liền đến, thế là hắn liền giấu tiệm đi mất. Cho nên cho đến tận bây giờ tôi vẫn chưa được nhìn thấy món đồ đó, thật giả cũng chưa chắc chắn. Có lẽ món đồ đó không phải thật.

Sự thấu hiểu của chúng ta đối với di vật văn hóa, thực ra là một sự chuẩn bị chu đáo để ứng phó với mọi tình huống. Kiến thức bạn nắm giữ càng nhiều thì cơ hội bắt gặp càng lớn. Chỉ khi bạn sở hữu lượng kiến thức khổng lồ, bạn mới có thể "có chuẩn bị không lo lắng". Bạn nói, tôi chỉ cần chuẩn bị chu đáo là được. Đây đâu phải là đi đánh nhau. Trên người tôi luyện cho thật nhiều cơ bắp là có thể bình an vô sự. Không phải vậy đâu. Bạn phải nắm vững rất nhiều kiến thức thì mới có thể "có chuẩn bị không lo lắng" được.

Thiên hạ đệ nhất đấu

Trong "Minh sử" có ghi chép: "Hoằng Trị tam niên đông, thập nhất nguyệt giáp thần, đình công nghệ, bãi nội quan thiêu tạo từ khí." Trong "Minh sử" ghi chép rất rõ ràng, sau thời Thành Hóa, quan diêu đã ngừng nung trong một khoảng thời gian. Cho nên kể từ sau thời Hoằng Trị, đấu thải cơ bản biến mất, cực kỳ ít ỏi. Đến thời Khang Hi, đấu thải bắt đầu được nung thiêu phục hồi. Điều này có chút giống với thời kỳ "Phục hưng". "Phục hưng" của châu Âu đến thế kỷ 16 cũng là một giai đoạn thời kỳ đỉnh cao. Đại đế Khang Hi của chúng ta, sau khi đã ngồi vững giang sơn, toàn bộ đồ sứ, những loại đồ sứ từng được nung trong lịch sử, đều được nung phục chế lại, và đều thu được thành công. Đấu thải thời nhà Minh cho đến tận thời Khang Hi, nó vẫn là thanh hoa đấu với ngũ thải, trong màu sắc của nó không thêm phấn thải. Bởi vì lúc đó phấn thải vẫn chưa ra đời. Đấu thải thời Khang Hi tương đối mà nói vẫn còn khá náo nhiệt.

Bảo tàng Quan Tự từng mua một chiếc chum lớn đấu thải văn thú thời Khang Hi, tôi tự gọi nó là "Thiên hạ đệ nhất đấu". Kích thước của chiếc chum lớn này là 87.4 phân, là chiều cao. Tôi đã tra cứu tất cả các bảo tàng công lập lẫn tư nhân, tra cứu các tài liệu liên quan. Đây là chiếc đấu thải lớn nhất tính cho đến nay trên toàn thế giới mà người ta có thể tra cứu được.

Món đồ này rất thú vị, năm 1975 đã từng được đem ra bán đấu giá ở New York. Rất nhiều nhà buôn đồ cổ nổi tiếng thế giới lúc bấy giờ đều vô cùng trẻ tuổi. Năm 1975 tôi 20 tuổi, tôi còn chẳng biết đấu thải là vật gì nữa. Lúc đó nếu tôi nhìn thấy chữ này, chắc chắn cũng sẽ đọc là đấu (đẩu) thải, hoàn toàn không nhận ra. Khi tôi phát hiện món đồ này được đem ra đấu giá trong nước, trong lòng vô cùng kích động, nguyên nhân là vì nó đã từng được mang ra đấu giá một lần vào thập niên 90 của thế kỷ 20, nhưng tôi không mua được. Sau đó, không biết vì nguyên nhân gì, nó lại được chuyển đến Bắc Kinh, bán đấu giá ở nhà đấu giá Gia Đức. Tôi đã chuẩn bị sẵn sàng tất cả mọi thứ, chỉ muốn mua nó về lại. Bởi vì đứng từ góc độ kỹ thuật mà nói, đây là một món đồ sứ vô cùng hiếm có, kích thước cực lớn, lại là chủng loại đồ sứ thuộc hàng tiểu phẩm như thế này. Đấu thải là một chủng loại tiểu phẩm, rất khó sản xuất ra đồ vật kích thước lớn, chi phí cao mà. Lúc chúng tôi đến thì vô cùng may mắn, không có ai tranh giành cả, đã mua lại được với số tiền rất ít.

Đứng từ góc độ sưu tầm, phần lớn thời gian bạn phải chú ý đến các chi tiết. Ví dụ như những chi tiết về kích thước chẳng hạn. Trong sưu tầm của chúng ta chắc chắn sẽ không có ai đi giảng cho bạn nghe về kích thước lớn nhỏ gì đâu, đây là một chi tiết rất dễ bị người ta bỏ qua. Cho nên khi quan sát nhất định phải thật tỉ mỉ. Thắng bại của bạn thường luôn được quyết định bởi một chi tiết nhỏ.

Lúc đó tôi đã biết kích thước của món đồ này là thiên hạ đệ nhất, cho nên tôi đã mua nó về, trưng bày trong phòng triển lãm mỹ nghệ của Bảo tàng Quan Tự, để chứng minh rằng đấu thải của chúng ta vẫn có thể chế tạo ra những món đồ lớn to lớn nhường này. Theo quan niệm thông thường, người ta hay bảo đấu thải không có đồ lớn. Khi bạn nhìn thấy món đồ đấu thải này, bạn sẽ đập tan quan điểm đó, bằng chứng nói với chúng ta rằng chúng ta hoàn toàn có thể sản xuất ra những món đồ lớn có kích thước khủng như thế.

Sức hút nhân cách của Đường Anh

Đấu thải đến đời Ung Chính thì trở nên tỉ mỉ đến từng chi tiết. Tất cả những miêu tả của nó đều vô cùng tinh tế, tinh tế đến mức độ nào? Nếu so sánh theo lối thông tục của chúng ta, thì nó giống như thêu thùa vậy. Khi một món đồ sứ được miêu tả tinh xảo giống như một bức tranh thêu, bạn sẽ biết nó đã tốn bao nhiêu tâm cơ, bỏ ra bao nhiêu công phu. Đồ sứ Ung Chính nhấn mạnh sự biến hóa về màu sắc đều nằm ở những nơi vi tế, việc vận dụng màu sắc cực kỳ phong phú. Thêu thùa chính là sự thể hiện của màu sắc. Khi bạn trò chuyện với những người làm nghề thêu, cô ấy sẽ nói tôi đã sử dụng bao nhiêu loại chỉ màu khác nhau. Thế rồi, đấu thải đến triều đại Ung Chính, bắt đầu theo đuổi hiệu ứng này. Cống hiến của Đường Anh nằm ở chỗ ông đã đưa năng lực kỹ thuật và trình độ thẩm mỹ của đồ sứ Cảnh Đức Trấn bước lên một bậc thang rất cao.

Đánh rơi tài sản

Đấu thải thời Càn Long trở nên vô cùng mang tính công thức hóa, không có chí tiến thủ, hình thức lớn hơn nội dung. Nó cực kỳ nhấn mạnh tính hoa văn họa tiết, vẽ cho thật quy chuẩn là được, không còn nhấn mạnh đến sự đổi mới nữa. Đây là một quy luật phát triển của xã hội, một khi xã hội trở nên giàu có thì tinh thần khai phá chắc chắn sẽ không đủ, mà chỉ đi tìm sự an phận thủ thường. Quy luật của xã hội chính là như vậy.

Bởi vì chi phí nung thiêu của đấu thải cực kỳ cao, nó còn cao hơn cả ngũ thải. Chính vì quá trình điền màu của nó vô cùng tỉ mỉ, không được phép lem ra ngoài đường viền, cho nên tốc độ tô màu cực kỳ chậm. Sau thời Càn Long, người ta lại cho thêm vàng, thêm phấn vào. Chúng ta đã nói rồi, trước thời Khang Hi, đấu thải là sự tranh tài giữa thanh hoa và ngũ thải. Thế thì sau thời Càn Long, đã xuất hiện sự tranh tài giữa thanh hoa và phấn thải. Sau thời Gia Khánh, quốc lực suy kiệt, cho nên đấu thải hầu như không được sản xuất nữa. Ngoại trừ quan diêu có một số ít vật dụng, thì cơ bản dân gian không còn sản xuất nữa. Không giống như những gì chúng ta có thể nhìn thấy, ba triều Khang - Yêu - Càn có số lượng lớn đấu thải dân gian được lưu truyền cho đến đời sau.

Vào giữa thập niên 80 của thế kỷ 20, tôi đã từng bắt gặp một chiếc đĩa lớn đấu thải thời Càn Long, lúc đó tôi vẫn còn rất trẻ. Ngồi trong một bộ phận thu mua của cơ quan nhà nước, trò chuyện với họ. Kiến thức lúc bấy giờ của tôi phần lớn đều là nhờ trò chuyện với người ta mà có được. Có một hôm, đang lúc trò chuyện thì có một đôi nam nữ trẻ tuổi bước vào, đeo một chiếc ba lô quân dụng. Sau khi mở ra, họ móc từ bên trong ra một chiếc đĩa lớn đấu thải Càn Long. Tôi nhìn thấy là đôi mắt bỗng sáng bừng lên. Họ muốn bán, bộ phận thu mua muốn mua. Nhân viên của bộ phận thu mua cầm lấy chiếc đĩa đi vào phía sau thì thầm to nhỏ một lúc rồi bước ra nói với họ rằng: Chiếc đĩa lớn này nhà nước thu mua với giá 80 tệ. Hồi đó 80 tệ nghe ra còn nhiều hơn bây giờ nhiều, chứ 80 tệ của ngày hôm nay thì chẳng tính là tiền nữa rồi.

Lúc đó tim tôi cứ đập thình thịch liên hồi, tôi hy vọng người này không bán. Nếu như anh ta không bán, anh ta bước chân ra khỏi cửa, tôi sẽ đuổi theo sau lưng anh ta và nói rằng: "Tôi trả thêm ít tiền nữa, anh có thể bán lại cho tôi được không?" Sau đó, cô gái kia liền nói: "Chúng ta nghĩ thế nào thì cũng phải đáng giá 100 tệ chứ!"

Chiếu theo quy củ, tôi không được phép "cướp mối" (cắt ngang giao dịch), tôi đang ngồi ở địa bàn của người khác, tôi không thể xông lên nói rằng: 100 tệ đó tôi trả đấy, anh giao món đồ này cho tôi đi! Nếu làm thế thì sau này tôi đừng hòng bước chân vào cửa nhà người ta nữa, đúng không nào? Không đúng quy củ. Cho nên tôi không được phép lên tiếng, chỉ có thể trơ mắt nhìn sự việc diễn ra. Sau đó, nhân viên thu mua kia liền nói: "Các cậu cứ yên tâm, nhà nước sẽ không trả ít đâu, không lừa người đâu." Thế rồi, cô gái và cậu thanh niên kia thì thầm to nhỏ một hồi lâu. Họ nói: "Thôi vì chuyện cưới xin mà chúng ta bán đi vậy." Thế là họ đã bán chiếc đĩa này với giá 80 tệ. Lúc đó trong lòng tôi cảm thấy chua xót vô cùng, mà họ thì chẳng hề hay biết gì cả. Một chiếc đĩa quan diêu lớn nhường này lại bị bán đi với cái giá quá đỗi rẻ mạt.

Đời người ai mà chẳng gặp phải những khó khăn này khó khăn nọ, chẳng phải vì muốn kết hôn hay sao? Kết hôn có khó khăn đến mấy thì cũng chẳng kém gì khoản 80 tệ này. Đôi khi gặp khó khăn phải cắn răng, kiên trì vượt qua, vượt qua được màn đêm tăm tối chính là ánh sáng rực rỡ. Nếu như chiếc đĩa này mà còn lưu giữ đến ngày nay, tôi đoán chừng đủ để cho cả một đại đội kết hôn ấy chứ.

Trong tất cả các chủng loại đồ sứ màu, đấu thải nổi tiếng bởi sự dịu nhẹ và nhã nhặn. Nhìn tổng quan tổng số lượng còn lưu truyền trên đời của nó, nó chỉ nhiều hơn mỗi loại phật lang thải (đồ sứ tráng men kim loại). Nguyên nhân chủ yếu là vì kỹ thuật của nó phức tạp, sản lượng lại ít. Sức hút của đấu thải, người đương thời không chú ý bằng người đời sau, tức là mức độ hiển hiện sức hút của nó ở thời đương triều không bằng sự tổng kết của người đời sau. Sau thời Vạn Lịch, thông qua sự tổng kết về đấu thải của các văn nhân, đấu thải dần dần trở thành một nhánh độc lập, kể cả cái tên cũng được tách rời ra. Ngoại trừ tiếng tăm lừng lẫy của đấu thải thời Thành Hóa, đấu thải của ba triều Khang, Ung, Càn chính là nhánh rực rỡ nhất trong văn hóa đồ sứ màu của chúng ta. Chính nhánh này đã biểu đạt một cách đầy đủ mưu cầu văn hóa của người Trung Quốc vào một thời kỳ nhất định, còn phật lang thải xuất hiện sau đó chính là một sự chấn động của văn hóa phương Tây đối với văn hóa Trung Quốc. Bài tiếp theo chúng ta sẽ nói về phật lang thải.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.