Sự hiểu lầm trong sưu tầm
Khi mới bắt đầu yêu thích sưu tầm đồ sứ, tôi cực kỳ coi thường thời kỳ này. Sự coi thường này từ đâu mà ra? Đều do các cụ già truyền lại cho tôi. Khi đó tôi mới hơn 20 tuổi, trò chuyện với các cụ, hễ nhắc đến sau thời Gia Khánh là cụ liền bảo: "Mấy thứ đó không thể sưu tầm, chẳng có ích gì. Cái bát ăn cơm nhà chúng tôi chính là đồ thời Đạo Quang đấy, ai mà giữ lại mấy thứ đó làm gì." Cụ cực kỳ coi thường đồ sưu tầm thời kỳ này. Cụ nói với tôi, những thứ này trong lịch sử đều là hàng bán kèm. Ví dụ bạn ở trong cửa hàng đồ cổ, mua một cái bình thời Càn Long. Chủ tiệm liền bảo: "Được rồi, chỗ tôi còn hai cái đĩa thời Đạo Quang đây, ngài mang về mà dùng." Hoặc là: "Tôi còn một cái chén có nắp thời Quang Tự đây, cầm về uống trà, tặng ngài đấy." Những lời này ấn tượng rất sâu trong lòng tôi thời trẻ. Cho nên dạo ấy hễ nghe nói là đồ sau thời Gia Khánh thì không thèm lấy, cũng chẳng muốn mua.
Nhưng bây giờ tôi không nghĩ như vậy nữa. Mỗi một thời kỳ, mỗi một thời đại đều có đặc trưng của nó, bất kể thời đại đó cách chúng ta xa hay gần, nó đều để lại một dấu vết. Dấu vết này đối với chúng ta chưa chắc đã quan trọng, nhưng đối với người sau thì vô cùng quan trọng. Ngày nay muốn tìm hiểu gốm hoa lam thời kỳ đó, phải dùng bằng chứng để nói chuyện. Một chiếc bát hoa lam có thể chứng minh quốc lực tổng thể thời bấy giờ đang suy yếu. Nếu như tất cả đồ sứ sau thời Gia Khánh đều không còn tồn tại, thì ngày nay chẳng có bằng chứng nào để nói chuyện. Chính vì sau thời Gia Khánh có rất nhiều thứ còn lưu lại đến nay, nên chúng ta mới có thể dùng bằng chứng để bảo bạn: Thế nào là lúc quốc gia cường thịnh, thế nào là lúc quốc gia suy vong.
Dấu ấn của thời đại đi từ trị an sang kinh tế, từ kinh tế sang văn hóa, đều có tác dụng giáo hóa đối với người sau. Bản thân tác phẩm nghệ thuật có sự phân biệt cao thấp, nhưng xét từ góc độ sưu tầm, rất nhiều thứ không hề có cao thấp, nó chỉ đại diện cho một biểu tượng văn hóa. Sự hình thành của mọi văn hóa, không thể bàn cãi, đều có liên quan đến chính trị, kinh tế, văn hóa và tất cả mọi thứ của thời đại đó, nó không thể tồn tại cô lập. Như vậy, sự thay đổi của quan hệ kinh tế xã hội nhất định sẽ dẫn đến sự thay đổi của văn hóa. Sự thay đổi của văn hóa nhất định phải có bằng chứng tồn tại, và sự tồn tại của bằng chứng này chính là nơi nằm ở giá trị của nó, cũng chính là ý nghĩa của việc sưu tầm. Tại sao chúng ta lại phải sưu tầm? Chính là dùng bằng chứng để nói chuyện. Còn bảo tàng chính là dùng bằng chứng để nói cho bạn biết, trong lịch sử chúng ta từng có tình trạng như thế nào. Dùng ngôn ngữ diễn tả thì rất mơ hồ, tôi bảo kỹ thuật chế tác sứ thời đó cao đến đâu, đó là mơ hồ. Chỉ khi bạn tận mắt nhìn thấy cái bình đó tinh mỹ đến mức thán phục, bạn mới biết rốt cuộc nó cao đến mức nào.
Gia Đạo không phân
Trước tiên nói từ thời Gia Khánh. Có học giả cho rằng, nhà Thanh đến thời kỳ này căn bản là không cần Gia Khánh, mà cần một Ung Chính nữa xuất hiện. Gia Khánh là một kẻ hòa giải, ngoài việc giết Hòa Thân ra thì chẳng lỡ giết ai. Hòa Thân đã làm tổn hại ông, ông coi như cũng có chút công báo tư thù mà giết Hòa Thân, nhưng lại không thể lợi dụng năng lực của Hòa Thân, rất đáng tiếc. Tài năng của Gia Khánh rõ ràng không bằng cha ông là Càn Long, dù là tài năng chính trị hay tài năng nghệ thuật đều không bằng. Ông cũng không có khả năng thưởng thức mạnh mẽ. Tính cách của bản thân ông tương đối nhu nhược, cho nên đối với bề dưới đều vô cùng khoan hoành. Không thể nói là buông thả, nhưng ông quả thực tương đối rộng lượng. Các triều đại trong lịch sử Trung Quốc, đặc trưng của xã hội phong kiến chính là một mình quân vương quyết định, tính cách của quân vương phản ánh tính cách của một quốc gia, một triều đại. Vậy thì, tính cách yếu mềm này của Gia Khánh thể hiện lên đồ sứ là gì? Cũng là yếu mềm.
Trong giới đồ cổ ngày xưa, đồ sứ ở ba thời Khang Ung Càn được phân biệt rất rõ ràng, tức là Khang Hy, Ung Chính, Càn Long. Nhưng hễ đến Gia Khánh, Đạo Quang thì theo thói quen không phân biệt nữa, gộp cả hai lại thành một, gọi chung là "Gia Đạo". Vậy thì, "Gia Đạo không phân" bao hàm ý nghĩa gì? Thứ nhất, nói lên gốm sứ kiệt xuất đại diện cho thời hoàng kim Khang Càn đến đây là kết thúc. "Đồ Gia Đạo", nghe qua đã là một giọng điệu coi thường. Đồ sứ Gia Đạo đại diện cho tiêu chuẩn đại chúng, tự do, rất tùy ý thịnh hành. Thứ hai, đồ sứ Gia Đạo là sản phẩm bảo thủ đi theo lối mòn trong ngành gốm sứ, ngày xưa trong giới đồ cổ gọi là "hàng đại trà". Loại này không dùng để sưu tầm, mà là để bày biện trang trí. Người nước ngoài thích văn hóa Trung Quốc nhưng không hiểu, mua hai cái bình cắm lông gà lớn về bày trong nhà, dù sao cũng không quá đắt, bày lên đẹp là được, vỡ cũng không tiếc, cấp bậc tương đối thấp. Thứ ba, đồ Gia Đạo ngày xưa không được xem là đồ sưu tầm, trong bảo tàng cũng rất ít có. Những năm 80 của thế kỷ 20 khi biên soạn cuốn "Trung Quốc Đào Tháp Sử", đồ sứ chỉ viết đến Càn Long là dừng, bên dưới liền bảo "Sau thời Gia Khánh, Đạo Quang thì ngày càng sút kém", thế là xong, đến viết cũng không buồn viết, tương đối coi thường.
Tại sao lại hình thành cục diện này? Đầu tiên là quốc lực suy yếu. Chúng ta nhìn vào đoạn lịch sử đó, vấn đề của Gia Khánh không phải xuất hiện vào thời Gia Khánh, mà là từ cuối thời Càn Long đã bắt đầu xuất hiện, bởi vì có Hòa Thân. Có một câu nói là "Hòa Thân ngã ngựa, Gia Khánh ăn no", nhưng khi Hòa Thân thực sự ngã ngựa, Gia Khánh cũng không thể vì thế mà ăn no — tài sản của một mình Hòa Thân không thể cứu được cả một quốc gia. Khi bạn không có sức sản xuất, tài sản của Hòa Thân chỉ có thể giải quyết được cái cháy trước mắt, chứ không thể thay đổi căn bản cục diện suy thoái. Kinh tế và chính trị của đất nước lúc đó đi xuống dốc, đã không lực nào cứu vãn được nữa.
Thế kỷ 19 là một thế kỷ không ngoảnh đầu nhìn lại của Trung Quốc, rất nhiều di sản văn hóa tốt đẹp đều bị hủy hoại sạch sẽ trong thời kỳ này. Ví dụ như "Vườn của các vườn" Viên Minh Viên, hay như tháp chùa Báo Ân được xây dựng vào thời Vĩnh Lạc ở Nam Kinh, những danh thắng nổi tiếng này của Trung Quốc đều bị hủy diệt trong thời kỳ này. Thế kỷ 19 đầy đau thương này lại dẫn đến nửa đầu thế kỷ 20, tức là trước năm 1949, Trung Quốc rơi vào thời kỳ binh đao loạn lạc, rất nhiều người Trung Quốc có tuổi đều có thể cảm nhận được nỗi đau do thời đại đó mang lại. Ngày nay là một xã hội an định, còn sự tàn khốc của xã hội chiến tranh là điều mà người ở thời hòa bình không thể hình dung nổi. Vậy mầm mạ tai họa gieo xuống từ khi nào? Chính là từ cuối thời Càn Long đến Gia Khánh. Trong thời kỳ này, chế độ Đốc đào quan ưu tú chính thức chấm dứt. Chế độ không còn nữa, còn lại đều là "quản lý thay". Việc gì mà qua tay quản lý thay thì phải hỏng mất một nửa. Cảnh Đức Trấn chuyển sang do quan chức địa phương quản lý thay, không phải quan lớn do trung ương phái tới nữa, thế là hoàn toàn khác biệt, nhìn vào là biết triều đình không coi trọng nữa rồi. Đồ sứ quan diêu từ thời Gia Khánh trở đi hình thành một định thức đơn giản, cứ theo lối cũ mà làm, nên nung thế nào thì nung ra cho ta là xong chuyện, không cầu đổi mới.
Nhưng vào những năm đầu Gia Khánh vẫn còn một chút đồ tốt, tại sao? Vì Càn Long gia vẫn còn sống! Năm Gia Khánh thứ tư, tức là trước khi Càn Long qua đời, nhà Thanh có hai niên hiệu. Dân chúng thì biết: Gia Khánh đổi niên hiệu rồi, gọi là Gia Khánh năm thứ nhất, Gia Khánh năm thứ hai, Gia Khánh năm thứ ba, Gia Khánh năm thứ tư. Vậy trong cung nói thế nào? Phải gọi là Càn Long năm thứ 61, Càn Long năm thứ 62, Càn Long năm thứ 63, Càn Long năm thứ 64, còn phải thừa nhận uy phong còn lại của Càn Long. Cho nên trong thời kỳ này, có những chiếc bình sứ giống hệt nhau, nhưng phần hiệu ký ghi không giống nhau, một cái ghi "Đại Thanh Càn Long niên chế", một cái ghi "Đại Thanh Gia Khánh niên chế". Mọi thông tin của Cảnh Đức Trấn đều do chính phủ trung ương cung cấp, hai bên đều phải lấy lòng cả, cho nên cả hai loại hiệu ký đều phải ghi. Một lần nung hai cái bình, ghi một hiệu ký của cha, ghi một hiệu ký của con, dù sao cũng không làm mất lòng ai.
Hoàng đế Gia Khánh trước năm Gia Khánh thứ tư không có quyền lực, việc giết Hòa Thân đều là chuyện sau khi Càn Long qua đời. Càn Long vừa mới băng hà, Gia Khánh trong vòng vài ngày đã ra tay. Theo cách nói ngày xưa thì là xương cụ thân sinh còn chưa lạnh mà bên này đã ra tay rồi. Nhưng ai cũng hiểu rõ, chỉ cần Càn Long còn một hơi thở thì Gia Khánh không thể nào giết nổi Hòa Thân.
Đồ sứ Gia Đạo ngày càng sút kém
Gốm hoa lam từ thời Gia Đạo trở đi, màu sắc bắt bắt đầu nhạt đi, mặt men bắt đầu mỏng dính, chất lượng giảm sút, ăn bớt công đoạn, đây là kết quả tích tụ từng chút từng chút một. Sau khi Chiến tranh Nha phiến bùng nổ, Cảnh Đức Trấn không thể tránh khỏi bị ảnh hưởng, sản phẩm từ chất lượng đến số lượng đều sút giảm, nhân lực kỹ thuật thất thoát lớn, tre già mà măng chưa mọc. Đặc điểm của thời kỳ này được thể hiện trên hoa văn đồ sứ, có thể thấy hoa văn bắt đầu trở nên yếu ớt, giống như tính cách nhân vật vậy. Tôi từng nói, hình rồng thời Khang Hy đều cực kỳ giàu tính trương nở, cực kỳ giàu sức sát thương. Đến thời Càn Long thì trở nên vô cùng bình hòa, là một hình rồng tiêu chuẩn. Đến thời Gia Khánh, hình rồng này mới buồn cười làm sao, nó trở nên vô cùng nịnh đầm, vô cùng yếu mềm, giống như đang lấy lòng người đời. Ba giai đoạn đều có thể cảm nhận được những thay đổi vi diệu. Tôi cứ hay bảo, con rồng thời Gia Khánh ấy trông như vừa tắm xong bước ra vậy, đặc biệt sạch sẽ, nhìn vào là biết chuyện này sắp hỏng rồi.
Tôi có một người bạn cùng đi dạo chợ đồ cổ với tôi, anh ấy thấy một cái bình liền hỏi tôi: "Cái bình này là từ thời nào thế?" Tôi bảo: "Cái này của thời Gia Khánh." Anh ấy nhìn một hồi, bên dưới không ghi hiệu ký, bèn hỏi: "Sao anh biết?" Tôi nói: "Anh nhìn con rồng này xem, như vừa tắm xong ấy, đặc biệt nịnh đầm." Anh ấy hỏi: "Tại sao lại có dạng này?" Tôi đáp: "Lúc này là thời đại đi xuống rồi, con rồng này cũng không giương vây múa vuốt nổi nữa." Anh ấy liền nói: "Vậy món này không có hiệu ký, có mua được không?" Tôi bảo: "Xét từ góc độ sưu tầm ngày nay thì có thể mua, nó vẫn đại diện được cho loại đồ sứ có giá trị nhất thời kỳ đó." Lúc ấy sau khi tôi bảo cho anh ấy những đặc trưng này, anh ấy liền mua cái bình đó. Từ chuyện này có thể thấy, khi giám định trước tiên phải bám sát đặc trưng thời đại lớn, đừng đuổi theo các đặc trưng chi tiết vội, những cái đó cần bạn từ từ trải nghiệm. Phải cân nhắc nhiều yếu tố, không thể chỉ cân nhắc một yếu tố. Đôi khi các yếu tố bên ngoài đồ sứ còn quan trọng hơn các yếu tố bên trong đồ sứ.
Thời đó còn có một nét vẽ điển hình gọi là "Câu tử liên". Trong giới đồ cổ ngày xưa đều bảo: "Cái bình đó vẽ câu liên đấy." Vào thời Ung Chính, Càn Long, một họa tiết được vẽ nhiều nhất gọi là "Triền chi liên", có liên quan đến tôn giáo, là đóa hoa sen dây quấn vô cùng mỹ lệ. Chiếc bình thưởng ngoạn hoa lam mà tôi từng giảng, bên trên đều vẽ hoa sen, đồng âm với "thanh liêm" (liêm khiết). Đến thời Gia Đạo về sau, do ăn bớt công đoạn, triền chi liên đều được vẽ cực kỳ đơn giản, một nét móc (câu) là vẽ ra một đóa hoa, nên gọi là "Câu tử liên", gọi tắt là "Câu liên". Ngày xưa gọi là "Triền chi liên", nghe hay đúng không; còn "Câu liên", ngay từ cách gọi đã là một sự coi thường, nghe là thấy yếu rồi.
Vỏ cam nhăn và Men sóng sánh
Đồ sứ thời đó do chất lượng sút giảm nên xuất hiện một đặc trưng gọi là "Men làn sóng", còn gọi là "Men sóng sánh", tức là toàn bộ bề mặt men không bằng phẳng, soi trước ánh sáng nhìn một cái là thấy giống như gió thổi trên mặt nước vậy, nên gọi là "Men làn sóng". Mặt men đồ sứ thời Ung Chính cũng không bằng phẳng, đặc trưng này gọi là "Vỏ cam nhăn", nghĩa là giống như vỏ quả cam. Vỏ quả cam thế nào thì mặt men đồ sứ thế ấy. Vấn đề là hôm nay tôi nói như vậy, bạn về nhà mua một quả cam lớn rồi đối chiếu xem đồ sứ, chắc chắn vẫn có khoảng cách. Chúng ta là muốn cảm nhận sự thay đổi vi diệu của nó. Vỏ cam nhăn và men làn sóng có khác biệt lớn thế nào? Men làn sóng là không bằng phẳng trên diện rộng; còn vỏ cam nhăn lại là bằng phẳng trên diện rộng, chỉ có diện tích nhỏ có cảm giác co men.
Tôi từng gặp một người cực kỳ cố chấp, anh ta cầm một món đồ sứ đến cho tôi xem và bảo: "Anh xem cái vỏ cam nhăn của tôi này." Tôi bảo: "Cái này gọi là men làn sóng." Bởi vì cảm nhận của mỗi người chúng ta đều có khoảng cách, ngôn ngữ truyền đạt không thể nào chuẩn xác như con số được. Tôi bảo là men làn sóng, anh ta cứ khăng khăng bảo là vỏ cam nhăn, tôi làm sao mà tranh cãi với anh ta đây? Không thể tranh cãi được. Thế là tôi đành phải nói: "Cho dù đây là vỏ cam nhăn của anh, thì cũng không phải vỏ cam, mà là vỏ bưởi." Sự khác biệt giữa hai cái này, nhất định phải cầm lấy vỏ cam nhăn thật thời Ung Chính và men làn sóng thời Gia Đạo ra so sánh một chút mới cảm nhận được khoảng cách. Cho nên, chú ý chi tiết mới có thể thắng chắc. Là một người yêu thích sưu tầm, nếu như không chú ý chi tiết, cảm thấy tương tự là được, thì chắc chắn không thể nắm chắc phần thắng một trăm phần trăm. Cảm nhận được sự thay đổi vi diệu này trong cuộc sống, bạn mới có thể tạo nên sự khác biệt, mới cảm nhận được ý nghĩa của sự sống. Sự sống mà tôi nói không chỉ chỉ sự sống về mặt sinh lý, mà còn bao gồm cả sự sống của một tác phẩm nghệ thuật.
Thời buổi nhiều tai ốm
Năm Đạo Quang thứ 20 (năm 1840) Chiến tranh Nha phiến bùng nổ, là khởi đầu cho lịch sử hiện đại Trung Quốc, trong sách giáo khoa đều viết như vậy. Năm 1841, đúng năm Tân Sửu, Chiến tranh Nha phiến thất bại, quân Anh chiếm đóng đảo Hồng Kông, năm sau ký kết "Hiệp ước Nam Kinh", Hồng Kông từ đó thuộc quyền quản lý của người Anh. Năm Tân Sửu vô cùng thú vị. Tôi đã tra lịch sử, vào thời Thanh, mỗi một năm Tân Sửu đều có đại sự xảy ra. Năm Tân Sửu đầu tiên của thời Thanh là năm 1661, năm này Khang Hy lên ngôi. Sau khi Khang Hy lên ngôi đã mở ra khởi đầu tốt đẹp cho thời hoàng kim Khang Càn. Đến năm Tân Sửu tiếp theo, năm 1721, là năm Khang Hy thứ 60. Một hoàng đế có thể làm vua tròn 60 năm là cực kỳ không dễ dàng, trong lịch sử Trung Quốc chẳng có mấy người. Năm này Khang Hy 68 tuổi, đã bước vào tuổi xế chiều, nhưng ông vô cùng mãn nguyện. Để ghi nhớ năm này, ông đã nung một lô đồ sứ đặc biệt, ghi một loại hiệu ký mà trong lịch sử chỉ có mình ông từng ghi, gọi là "Hựu Tân Sửu niên chế". Ý của Khang Hy là: Ta đăng cơ năm Tân Sửu, đã 60 năm rồi, lại gặp đúng năm Tân Sửu nữa. Ta bèn nung chế đồ sứ "Hựu Tân Sửu niên chế" để kỷ niệm. Trong lịch sử chế tạo đồ sứ Trung Quốc, đây là trường hợp duy nhất. Năm Tân Sửu thứ ba là năm 1781, năm Càn Long thứ 46, bộ "Tứ Khố Toàn Thư" lần đầu phát hành. Chúng ta đều biết, thời thịnh trị mới chỉnh lý sách vở, "Tứ Khố Toàn Thư" chính là sự thể hiện về mặt văn hóa của thời hoàng kim Càn Long. Năm Tân Sửu thứ tư là năm 1841, Chiến tranh Nha phiến thất bại, Hồng Kông bị quân Anh chiếm đóng cho đến tận khi thu hồi năm 1997. Năm Tân Sửu thứ năm là năm 1901, ký kết "Hiệp ước Tân Sửu" nổi tiếng, mất quyền dâng đất nhục nhã.
Chiến tranh Nha phiến thất bại, tai họa lớn hơn của Trung Quốc vẫn còn ở phía sau. Khi Chiến tranh Nha phiến bùng nổ, người Trung Quốc cho rằng có thể đuổi quỷ Tây ra ngoài. Nhưng tai họa lớn nhất lại tiếp gót kéo đến, ví dụ như "Vườn của các vườn" Viên Minh Viên bị đốt phá. Trong phim truyền hình miêu tả đều rất đơn giản, bảo Hoàng đế Hàm Phong sau khi nghe tin này liền thổ ra một bãi máu tươi, không lâu sau thì chết, không thèm quản nữa. Nhưng mọi chuyện không đơn giản như thế, ông thổ máu tươi rồi chết thì chuyện này là xong sao? Ai chịu trách nhiệm cho chuyện này đây?
Đường lên ngôi của Hàm Phong
Hoàng đế Hàm Phong tại vị 11 năm, ông lên ngôi năm 20 tuổi, mất năm 31 tuổi. Đọc lịch sử đến đây, tôi chợt nghĩ: Lịch sử nhiều khi giống nhau đến kinh ngạc. Hoàng đế Chính Đức nhà Minh mất năm 31 tuổi, Hoàng đế Hàm Phong nhà Thanh cũng mất năm 31 tuổi. Điểm chung duy nhất của hai vị hoàng đế này là đều là vị hoàng đế hoang dâm nhất của triều đại mình, là vị hoàng đế thích phụ nữ nhất. Hàm Phong đối với việc trị quốc thì chẳng có biện pháp nào, nhưng trị phụ nữ thì lại có chút biện pháp, chẳng phải đã thu phục được Từ Hi sao? Thực ra ông cũng chẳng trị được Từ Hi, cuối cùng lại bị Từ Hi trị lại, rốt cuộc đều do Từ Hi quyết định.
Hàm Phong có thể lên ngôi là nhờ sự cơ trí rất tinh ranh. Làm sao ông có thể làm hoàng đế được? Chính là nhờ sự dạy bảo của một người thầy tên là Đỗ Thọ Điền. Trong "Thanh Sử Cảo - Đỗ Thọ Điền truyện" có ghi chép như sau: Hàm Phong từ năm 6 tuổi bắt đầu học tập, ngày đêm ở cùng thầy Đỗ Thọ Điền, nhận sự dạy dỗ của ông. Thầy giáo hằng ngày dạy ông cách làm người, học các loại học vấn, tổng cộng học hơn mười năm. Ông lên ngôi năm 20 tuổi, từ 6 tuổi đến 20 tuổi là mười bốn năm. Những năm cuối đời Hoàng đế Đạo Quang cân nhắc việc lập thái tử, phải quyết định xem ai làm người nối nghiệp. Có một lần Đạo Quang dẫn các hoàng tử đến Nam Uyển săn bắn, tất cả hoàng tử đều trổ hết tài năng. Đi theo cha ra ngoài săn bắn thì dĩ nhiên phải thể hiện bản lĩnh của mình. Người thời Thanh rất coi trọng võ công, không thể chỉ có văn mà còn phải có võ. Cho nên mọi người đều ra sức săn bắn, người săn được nhiều nhất là Cung Thân vương, bắt được nhiều muông thú nhất; còn Hàm Phong thì một mũi tên cũng không bắn, không săn được thứ gì. Đạo Quang hỏi ông: "Con làm sao thế?" Hàm Phong bèn nói: "Hiện đang mùa xuân, chim thú sinh sôi, con không nỡ sát sinh làm tổn hại đến sự hòa hợp của trời đất." Ý ông nói là, hiện tại đang là mùa xuân, chim thú đều đang trong giai đoạn sinh sản, con không nỡ sát sinh sợ làm ảnh hưởng đến sự hòa hợp của đất trời. Lời này nói cao xa chưa! Ông chẳng săn được cái gì nhưng lời nói ra lại đẹp đẽ. Hoàng đế Đạo Quang đại duyệt, mừng rỡ bảo: "Đây thực sự là lời của bậc đế vương." Ý nói đây mới đúng là lời của hoàng đế. Cho nên về sau bí mật lập thái tử, người được chọn chính là Hàm Phong. Thực ra đoạn lời này của Hàm Phong đều do Đỗ Thọ Điền truyền dạy, có cao nhân chỉ điểm, chứ không phải lời của bản thân ông, là thầy ông bảo ông phải nói như thế.
Trong sách ghi chép của người thời Thanh "Thanh Nhân Dật Sự" còn có một câu chuyện tương tự thế này. Những năm cuối đời Đạo Quang có một lần bị bệnh, gọi hai hoàng tử vào phòng trò chuyện để nhân đó quyết định xem ai lên ngôi. Hai hoàng tử, một người là Hàm Phong, một người là Cung Thân vương. Hai người này trước khi được gọi vào chắc chắn đều phải thỉnh giáo thầy giáo: "Con vào đó rồi thì phải làm sao? Cha con hỏi chuyện con thì con trả lời thế nào?" Thầy của Cung Thân vương tên là Trác Bỉnh Điềm, bèn bảo với ông: "Nếu Hoàng thượng hỏi đến, ngài cứ biết gì nói nấy, nói cho cặn kẽ, nghĩ sao nói vậy, ngài bản lĩnh lớn không sợ." Đỗ Thọ Điền lại bảo với Hàm Phong: "Nếu ngài lên đó mà nói chuyện thời chính thì chắc chắn không bằng Lục gia, trí tuệ của ngài không nhạy bằng. Chỉ có một kế, đó là ngài đừng nói gì cả, chỉ cần Hoàng thượng bảo: Ta già rồi, sức khỏe không xong nữa rồi, ngài liền quỳ rạp xuống đất mà khóc là được." Quả nhiên, sau khi hai người đi vào, Hoàng thượng liền bảo: "Ta già rồi, không lâu nữa phải nhường vị thôi." Ai cũng vậy, người ta già rồi, khi cơ thể yếu đi thì sẽ không kiêng kị gì nhiều. Lúc này Hàm Phong quỳ rạp dưới đất khóc lóc, nước mũi chảy cả xuống đất. Đạo Quang thấy vậy vô cùng cảm động, liền cảm thấy: Ôi, đứa trẻ này hiếu thảo quá! Thế là việc lập thái tử được quyết định trên người ông. Cho nên đôi khi nói nhiều không phải là chuyện tốt. Hàm Phong toại nguyện làm hoàng đế có mối quan hệ rất lớn với Đỗ Thọ Điền. Sau khi Hàm Phong lên ngôi, cả nhà Đỗ Thọ Điền đều được vinh hoa phú quý.
Chúng ta đều biết, trong lịch sử hầu như tất cả sự kế thừa hoàng vị đều vô cùng tàn khốc. Nhà Thanh e rằng chỉ có Càn Long là không tính là tàn khốc, bởi vì lúc đó hầu như không có ai cạnh tranh với ông, Càn Long lên ngôi hoàng đế là chuyện đương nhiên, nhưng những người còn lại đều tương đối tàn khốc, cần phải dùng rất nhiều tâm kế. Nếu như Cung Thân vương có tài năng chính trị thời đó mà làm hoàng đế thì Trung Quốc có thể đã là một cục diện khác. Đáng tiếc, lịch sử không có nếu như.
Hàm Phong là vị hoàng đế hôn dung nhất của nhà Thanh. Tôi nói ông hôn dung là vì sau khi trưởng thành ông mới hôn dung. Đồng Trị lên ngôi từ nhỏ, khi trưởng thành vừa muốn làm việc thì đã chết, mới có 19 tuổi. Quang Tự cũng lên ngôi từ nhỏ, về sau ông rất muốn thể hiện tài năng của mình, chỉ có điều bị Từ Hi áp chế, đè nén nên không thành. Hàm Phong lên ngôi năm 20 tuổi, sống đến 31 tuổi, mười một năm này ông làm những gì? Hàm Phong đối với nghệ thuật chẳng có theo đuổi gì, ông tương đối thích nữ sắc. Về sau đến Sơn trang Thừa Đức nghỉ mát, trước khi chết ông còn gọi rất nhiều cung nữ đến đó hầu hạ mình. Việc nổi tiếng nhất của Hàm Phong cũng chính là có liên quan đến người phụ nữ nổi tiếng nhất trong lịch sử hiện đại Trung Quốc — Từ Hi.
Thời gian Hàm Phong tại vị có thể nói là thời buổi nhiều tai ốm của Trung Quốc, trong thù ngoài biến. Thứ nhất, hậu quả của Chiến tranh Nha phiến ông phải gánh chịu, bao gồm cả Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai. Trong mười mấy năm tại vị của ông đã ký kết rất nhiều hiệp ước bất bình đẳng, như "Hiệp ước Thiên Tân", "Hiệp ước Ái Hồn", "Hiệp ước Bắc Kinh", đều là những hiệp ước bất bình đẳng trong lịch sử Trung Quốc. Thứ hai, phong trào Thái Bình Thiên Quốc xuyên suốt toàn bộ thời kỳ cai trị của ông, khiến ông chịu áp lực cực lớn. Lại thêm việc liên quân Anh - Pháp đốt phá Viên Minh Viên.
Đồ sứ quan diêu thời Hàm Phong
Do những nguyên nhân nêu trên, Cảnh Đức Trấn buộc phải ngừng nung, đồ sứ thời Hàm Phong cực kỳ ít. Xét từ góc độ sưu tầm, ngược lại lại làm nổi bật giá trị. Tại sao? Ít! Đồ sứ mang hiệu ký "Đại Thanh Hàm Phong niên chế" đặc biệt ít, so với Gia Khánh, Đạo Quang phía trước và Đồng Trị, Quang Tự phía sau thì không cùng một cấp độ số lượng, ông là một thì người khác là hàng trăm.
Đặc điểm của đồ hoa lam thời Hàm Phong chính là vô cùng mảnh yếu. Thời Hàm Phong bất kể vẽ cái gì cũng đều trở nên không có sức mạnh. Ví dụ như cùng vẽ một cái cây, thời đầu nhà Thanh vẽ cây đều vô cùng cuồn cuộn có lực, thời Hàm Phong vẽ cây thì giống như phông nền dựng trên sân khấu, một mảnh giấy cắm ở đó, là một cái cây dở sống dở chết. Thời Hàm Phong vẽ một con ngựa, tôi hay bảo trông như con ngựa vừa diễn xong ở rạp xiếc, đi ra đều ủ rũ, không có sức sống. Thời Ung Chính vẽ núi ra núi, cây ra cây, động vật ra động vật. Thời Hàm Phong thì cái gì cũng là một mảnh giấy. Vậy thì triều đại Hàm Phong có phải không ai biết nhược điểm này không? Biết chứ. Tất cả thợ thợ nung đều biết: Chúng ta không bằng tổ tiên rồi, chúng ta không bằng Ung Chính, đành phải chép theo lối của Ung Chính thôi. Cho nên trong triều đại Hàm Phong đã nhái lại rất nhiều đồ sứ thời Ung Chính, bên dưới ghi "Đại Thanh Ung Chính niên chế", ghi hiệu ký của tổ tiên chứ không ghi hiệu ký của mình. Nhưng bạn nhìn vào một cái là biết ngay một màn bắt chước, làm thế nào cũng không giống người thật được.
Tôi có một người bạn, anh ấy mua một cái bình hoa lam sơn thủy thời Hàm Phong nhái Ung Chính. Anh ấy cũng suy ngẫm rất lâu, tưởng là đồ thời Ung Chính, cuối cùng trả tiền xong hớn hở ôm đến cho tôi xem. Tôi bảo anh ấy: "Cái này của anh không phải Ung Chính, là Hàm Phong nhái đấy." Anh ấy lập tức cực kỳ chán nản, rồi bảo: "Tôi tức chỉ muốn đập vỡ nó ra, bỏ bao nhiêu tiền mua đồ Ung Chính mà bị hớ, uất hận!" Tôi bảo: "Chuyện này anh cũng không cần vội, cứ coi như một bài học, sau này anh có thể bảo với người ta là đây là Hàm Phong nhái Ung Chính, lại học thêm được một mảng kiến thức."
Sau đó anh ấy cất cái bình này vào hộp, nhét xuống gầm giường, nhét một cái là hơn mười năm. Đột nhiên có một ngày anh ấy đến tìm tôi bảo: "Ôi, cái bình hồi trẻ tôi mua nhầm giờ đắt giá lắm rồi!" Xét theo nghĩa nào đó, sưu tầm trước tiên là học được kiến thức, có được niềm vui. Niềm vui về mặt kinh tế đôi khi là do ông trời mang lại cho bạn, chứ không phải do bạn theo đuổi. Cho nên mua sai cũng không vấn đề gì, bạn học được kiến thức mới là quan trọng nhất. Thế thì có thể lúc đó bạn mua sai, nhưng cuối cùng cũng có thể mang lại lợi ích rất tốt cho bạn, đó là thời gian đang phát huy tác dụng. Không có tọa độ thời gian này, bạn không thể nào có được lợi ích đó.
Đồng Quang trung hưng
Sau khi Hàm Phong qua đời, Trung Quốc bước vào một thời kỳ đặc định, chính là "Đồng Quang trung hưng", trong sách lịch sử cũng gọi là "Lần hồi quang phản chiếu cuối cùng của xã hội phong kiến". Sau khi Chiến tranh Nha phiến kết thúc, kinh tế phương Tây tràn vào Trung Quốc, ít nhiều cũng kích thích kinh tế Trung Quốc một chút. Người cai trị cao nhất của Trung Quốc lúc bấy giờ thực ra là Từ Hi Thái hậu. Có thể nói, thời kỳ Đồng Trị, Quang Tự luôn là bà cai trị đất nước này, thời gian cai trị dài tới nửa thế kỷ.
Niên hiệu ban đầu Hoàng đế Đồng Trị định ra là "Kỳ Tường", về sau do Từ Hi và Cung Thân vương phát động chính biến, giết Túc Thuận và những người khác, hai cung buông rèm nhiếp chính, cùng nhau quản lý, nên đổi niên hiệu thành "Đồng Trị". Từ Hi Thái hậu có thể cai trị thời gian dài như vậy không phải là ngẫu nhiên. Chúng ta không thể nói Từ Hi Thái hậu chẳng được điểm gì. Là một người phụ nữ, trong một xã hội do nam giới chủ đạo, bà có thể cai trị đất nước này dài tới 50 năm, tuyệt đối không phải là người bình thường. Bà có khả năng phán đoán chính trị cực kỳ nhạy bén, có tài năng chính trị cực mạnh. Bà gặp đúng thời Đồng Quang trung hưng, mầm mộng chủ nghĩa tư bản lần thứ hai nhú lên, nhưng lúc đó bà cũng không có cách nào cứu vãn căn bản đất nước này. Thế là bà liên tục bán rẻ chủ quyền để đổi lấy sự ổn định cho quyền cai trị của mình.
Gốm hoa lam thời này đã hoàn toàn không bàn đến tính nghệ thuật nữa rồi, chỉ sản xuất theo định thức có sẵn, sự khác biệt giữa đồ dùng hàng ngày và đồ nghệ thuật không lớn. So sánh một chút, thời Ung Chính, Càn Long, đồ dùng hàng ngày là đồ dùng hàng ngày, đồ nghệ thuật là đồ nghệ thuật, rất rõ ràng. Thời Đồng Quang thì đều dùng chung một lượt, hoa văn vẽ ra đều tương tự nhau. Nhưng lúc đó có một bối cảnh đồ sứ quan trọng: Số lượng đồ phấn thái đã tăng lên, phấn thái và hoa lam chia nhau thiên hạ. Khi giảng về gốm hoa lam thời Nguyên tôi từng nói, thứ duy nhất có thể làm rung chuyển địa vị của hoa lam chính là phấn thái. Vào thời muộn Thanh Đồng Trị, Quang Tự, phấn thái đã phát động thách thức đối với hoa lam. Đây là cục diện của toàn bộ thị trường. Thời Thanh có bốn vị hoàng đế tổ chức đại hôn trong Tử Cấm Thành, Đồng Trị, Quang Tự đều như vậy. Khi Quang Tự đại hôn đã chuẩn bị rất nhiều từ trước. Đồ sứ chuyên dùng cho đại hôn được đặt nung lúc này phần lớn đều là phấn thái, chứng tỏ địa vị xã hội của phấn thái lúc đó cao hơn hoa lam. Lúc này Ngự diêu xưởng ở Cảnh Đức Trấn cũng nung chế lượng lớn tế khí hoa lam để chuẩn bị cho Đông, Tây hai Lăng. Chúng ta đều biết, lăng tẩm hoàng gia thời Thanh là Thanh Đông Lăng, Thanh Tây Lăng, lúc đó trong lăng tẩm cần lượng lớn đồ tùy táng, ví dụ như chum lớn hoa lam v.v., cho nên chính phủ lúc đó hạ lệnh nung chế hàng loạt.
Thời Đồng Quang còn có một loại đồ sứ hoa lam quan diêu tương đối tinh mỹ, ví dụ như loại có chữ "Thể Hòa Điện chế". Thể Hòa Điện là nơi Từ Hi Thái hậu dùng bữa khi sống ở Điện Trữ Tú, nên đồ sứ "Thể Hòa Điện chế" nói ra đều là đồ ăn và đồ dùng hằng ngày của bà. Từ Hi Thái hậu lúc đó yêu cầu đồ sứ mình dùng đều phải ghi tên điện đường mà mình từng ở, ví dụ như còn có đồ sứ "Trữ Tú Cung chế". Trên những đồ sứ này có sử dụng một số họa tiết mang chút hương vị tây phương từ bên ngoài đưa vào, có chút cảm giác hình khối. Lại thêm, khi Từ Hi mừng thọ 50, 60, 70 tuổi đều nung chế lượng lớn đồ sứ dùng để ban thưởng. Sử liệu ghi chép, khi Từ Hi Thái hậu mừng thọ 50 tuổi tiêu tốn 15.000 lượng bạc, mừng thọ 60 tuổi tiêu tốn 121.100 lượng bạc, mừng thọ 70 tuổi tiêu tốn 38.500 lượng bạc.
Đánh trận hay là đánh nhau
Cơn sốt sưu tầm trong lịch sử Trung Quốc, từ thời Đồng Quang trung hưng đến thời Dân Quốc là lần thứ tư. Lần này khác với ba lần trước, ba lần trước đều là cầu nội, lần này là cầu ngoại. Do các liệt cường phương Tây tràn vào Trung Quốc, hút đi lượng lớn đồ sứ của Trung Quốc, dùng đủ mọi phương pháp làm cho đồ sứ Trung Quốc chảy ra nước ngoài. Đồ sứ Trung Quốc mà chúng ta nhìn thấy trong các bảo tàng trên khắp thế giới ngày nay phần lớn đều chảy ra ngoài từ thời kỳ này. Do cơn sốt sưu tầm này, lượng lớn hàng nhái xuất hiện. Lúc này mục đích của hàng nhái chính là lừa đời, hoàn toàn khác với thời Càn Long. Việc phỏng cổ của Càn Long là để chứng minh năng lực của mình, còn việc phỏng cổ cuối thời Thanh là để mưu lợi, để lừa đời. Mấy toán người phương Tây tràn vào Trung Quốc, họ không thể xác định đồ sứ là của thời đại nào, đều dựa vào cảm giác mà mua đồ. Thời đó cũng không có ai dạy học, cũng không có "Bách Gia Diễn Đàn", không có ai dạy làm sao giám định.
Vậy người phương Tây thích cái gì nhất? "Đao mã nhân" (tranh nhân vật đánh trận cưỡi ngựa). Khi giảng thời Khang Hy tôi đã nói qua, cho nên muộn Thanh đã nhái lại lượng lớn "đao mã nhân". Người phương Tây chẳng phải thích sao, tìm cho họ một cái đồ cũ thì quá rắc rối, vẽ một cái dễ biết mấy, được rồi, vẽ ngay một cái bán cho họ đi. Thế là lúc đó lượng lớn hàng nhái đều chảy sang châu Âu. Tôi từng gặp một người bạn mua một cái bình hoa lam lớn như vậy, anh ấy bảo với tôi: "Tôi mua cái này khi đi du lịch châu Âu đấy, không phải mua trong nước đâu, cái này thời Khang Hy đấy, anh xem bên dưới ghi 'Đại Thanh Khang Hy niên chế' này!" Tôi bảo: "Chỉ riêng điều này thôi là đã sai rồi." Bởi vì chúng ta có thể thấy tất cả những chiếc bình lớn vẽ nhân vật đao mã bên dưới chưa bao giờ ghi "Đại Thanh Khang Hy niên chế", thường đều ghi niên hiệu nhà Minh. Tôi bảo cho anh ấy biết đây là đồ nhái thời muộn Thanh, tính ra cũng có hơn một trăm năm rồi.
Vậy đao mã nhân thời muộn Thanh và thời Khang Hy rốt cuộc có gì khác nhau? Đao mã nhân thời Khang Hy nhìn một cái là thấy đang đánh trận thực sự, khí thế đều hiện ra. Đao mã nhân thời muộn Thanh đánh trận thì lại không quá giống đánh trận, giống như phim kịch, hai người múa may qua loa là xong. Tôi bảo với người bạn đó: "Cái này của anh đâu gọi là đánh trận, cái này gọi là đánh nhau!" Ngoài ra, vẽ cũng không rất đầy đặn, chi tiết không chú ý, nhân vật yếu, bố cục rời rạc.
Trong sưu tầm, không thể chỉ biết một mà không biết hai. Nếu như bạn thích đao mã nhân, thì phải biết trong lịch sử Trung Quốc từng có hai thời kỳ thịnh hành đao mã nhân. Thời kỳ thứ nhất là thời Khang Hy, là một sự sáng tác; thời kỳ thứ hai là Đồng Quang trung hưng, là một sự mô phỏng. Bạn phải biết sự khác biệt giữa sáng tác và mô phỏng, điều này vô cùng quan trọng.
Ngày nay nhìn lại đồ nhái cuối thời Thanh, chất lượng đều tương đối thấp, để tôi nhìn thì nhìn một cái là ra ngay. Trái lại đồ nhái ngày nay làm còn tốt hơn thời Đồng Quang, tại sao? Bởi vì thông tin thời đó so với thông tin ngày nay thì khả năng kết nối cực kỳ kém. Bạn muốn nhái một món đồ sứ, bắt buộc phải tìm một nguyên mẫu để ở đây trông vào mà nhái. Ngày nay không cần, có sách ảnh, có máy tính, thậm chí có video, đều có thể nhìn thấy rõ ràng minh bạch. Nhưng thợ nung thời đó không có điều kiện này, đều dựa vào trí nhớ trong đầu, từng thấy một cái tương tự là vẽ lên. Cho nên, sự kết nối thông tin thời đó không đủ nhanh chóng, không đủ chuẩn xác. Chúng ta thường nói: Tầm mắt cao tay nghề thấp. Tầm mắt cao chưa chắc tay nghề đã cao; nhưng tầm mắt thấp thì tay nghề nhất định thấp. Ngành thông tin phát triển ngày nay dẫn đến đồ nhái rất gần với diện mạo vốn có của lịch sử, đây là điều mà đồ nhái ngày xưa đều không làm được. Ngày nay có thể nhái ra đồ sứ của các thời kỳ lịch sử Trung Quốc, có thể nhái giống đến kinh ngạc, chính là nhờ ngành thông tin phát triển.
Châu Sơn Bát Hữu
Triều đại cuối cùng của nhà Thanh — Tuyên Thống, chỉ được ba năm. Trong tấu hài có câu: "Tuyên Thống, chính là treo lơ lửng, chọc một cái là rơi xuống." Sự biến động của đất nước làm cho quan diêu ở Cảnh Đức Trấn cơ bản rơi vào ngưng trệ, chủng loại rất ít, đều là những bình thưởng ngoạn, bát, đĩa thường dùng. Nhưng đáng chú ý là, từ thời Dân Quốc trở đi, Cảnh Đức Trấn đã thoát khỏi sự trói buộc của chính phủ, thoát khỏi quán tính hơn hai trăm năm thời Thanh, xuất hiện một nhóm nghệ nhân gốm sứ dân gian, có người còn từng nhận sự giáo dục phương Tây. Họ phát huy tính cách của mình ở Cảnh Đức Trấn, chế tạo ra một loại đồ sứ hoa lam đẹp nhất trong thời kỳ từ muộn Thanh đến Dân Quốc. Nhân vật đại diện chính là Châu Sơn Bát Hữu.
Châu Sơn Bát Hữu chủ yếu là sáng tác tranh bản sứ, lấy bản sứ làm giấy rồi vẽ tranh lên đó. Thời kỳ Dân Quốc cực kỳ thịnh hành việc treo bản sứ lên tường làm trang trí, giống như treo tranh vậy. Phần lớn mọi người trong Châu Sơn Bát Hữu đều vẽ sứ màu, còn Vương Bộ là nhân vật dẫn đầu về hoa lam. Hoa lam của ông vẽ vô cùng sinh động, hoàn toàn khác với hoa lam trước đây, rõ ràng là chịu ảnh hưởng của hội họa phương Tây. Châu Sơn Bát Hữu về mặt công nghệ không có cải tiến gì, đặc điểm lớn nhất của họ chính là phát huy sở trường của mình, mỗi người đều thể hiện ý nguyện chân thực của bản thân, chứ không đi vẽ theo một khuôn mẫu. Châu Sơn Bát Hữu không phải là tám người, mà là một nhóm người do các họa sĩ như Vương Bộ, Đặng Bích San đứng đầu, giống như Dương Châu Bát Quái vậy. Dương Châu Bát Quái cũng không phải tám người, có đến mười mấy người cơ. Ngày xưa đồ sứ của Châu Sơn Bát Hữu không được coi trọng, nhưng những năm gần đây cũng bắt đầu được chú ý rồi, mức giá cũng có sự gia tăng.
Hoa lam chiếm một tỷ trọng rất lớn trong "Phần Gốm Sứ". Mạch phát triển của hoa lam thực ra chính là mạch phát triển của Cảnh Đức Trấn. Bảy trăm năm qua, hoa lam vẫn có thể gọi là xưng bá trong làng đồ sứ, địa vị của nó không thể rung chuyển, đối với chúng ta ngày nay, cho đến đối với Trung Quốc về sau đều sẽ có ảnh hưởng sâu rộng.
Nói chung, gốm hoa lam trong lịch sử có ba đỉnh cao, lần lượt vào thời Nguyên, thời Vĩnh Tuyên nhà Minh và thời Khang Hy nhà Thanh. Trong ba đỉnh cao này, hình thức và nội dung mà đồ sứ hoa lam thể hiện đều có nét riêng. Xét theo nghĩa nào đó, đồ sứ hoa lam chính là đại diện cho đồ sứ Trung Quốc. Phần lớn người phương Tây đều thông qua hoa lam để tìm hiểu đồ sứ Trung Quốc, thậm chí tìm hiểu văn hóa Trung Quốc.
Hoa lam, là một cái tên cực kỳ mang sắc thái văn học, vô cùng có ý thơ, cũng vô cùng lãng mạn. Tên khoa học của nó nên gọi là "Lam dưới men", hoặc gọi là "Lam trong men". Đối lập với nó chính là "Hồng trong men".