Mục giám
Bài này chúng ta bàn về mấy vấn đề trong sưu tầm. Thứ nhất là giám định. Ngày nay trên phạm vi toàn thế giới, việc giám định đồ gốm sứ vẫn lấy mục giám là chính. Cái gọi là lấy "mục giám" làm chính có nghĩa là dùng mắt để xem. Hiện nay chúng ta vẫn chưa có thiết bị nào có thể giải quyết vấn đề này một cách vô cùng nhanh chóng và đơn giản, mà vẫn phải dùng mắt để xem, trong giới quen gọi là "nhãn học", tức là học vấn của đôi mắt. Mục giám là một kỹ thuật vô cùng cổ xưa, tên khoa học gọi là "tiêu hình học". Cái gọi là "tiêu hình học" nghĩa là có một vật chuẩn để bạn ghi nhớ thật sâu sắc, rồi sau đó bạn đem ra so sánh, đối chiếu để đưa ra kết luận.
Mục giám có tính hạn chế, chịu ảnh hưởng bởi học thức, kinh nghiệm và thậm chí là đạo đức của cá nhân. Cơ thể cũng có thể gây ảnh hưởng đến kết quả giám định của bạn, ví dụ như hôm nay sức khỏe của bạn không tốt, bạn lười không muốn xem xét quá kỹ lưỡng, rất có thể sẽ dẫn đến việc phán đoán sai lầm. Cho nên, tôi cho rằng giám định gốm sứ, bao gồm cả giám định di vật, mục tiêu cuối cùng chắc chắn phải là giám định khoa học. Mà loại giám định khoa học này tuyệt đối không được thông qua con người để hoàn thành. Ví dụ như trong tương lai sẽ có một thiết bị, chỉ cần đặt đồ sứ lên, nhập chương trình vào, thì bên kia báo cáo sẽ tự động in ra, nói cho bạn biết món đồ sứ này được nung vào năm nào, tháng nào, ngày nào, ở đâu, thông tin vô cùng chính xác. Nếu như đặt đồ sứ lên máy, mà vẫn phải có một người chạy ra sau tấm rèm để điền bảng biểu, thì cây bút của người này lệch sang bên này hay lệch sang bên kia, có lẽ sẽ lại chịu sự chi phối bởi các yếu tố khác trong xã hội. Cho nên, tôi cho rằng mục tiêu cuối cùng của giám định gốm sứ nhất định phải là giám định khoa học kỹ thuật thuần túy.
Yếu tố con người trong giám định
Thời kỳ Dân Quốc, giám định gốm sứ vẫn luôn là một vấn đề làm đau đầu giới đồ cổ. Thời Dân Quốc có một vị quan lớn mừng thọ, rất nhiều người đến tặng quà. Hồi đó thị trường chuộng đồ gốm sứ, trong những món quà được biếu có đủ mọi thể loại, cơ bản đều là đồ gốm sứ. Sau khi qua sinh nhật, ông ta phải mời các chuyên gia đến xem. Ai am hiểu đều được mời tới, lần lượt xem từng món. Xem xong thì ai nấy đều phải nêu ý kiến. Ý kiến của đại đa số người chưa chắc đã nói thẳng với ông ta, tại sao vậy? Bởi vì địa vị của vị quan lớn này quá cao, địa vị của người đem quà tặng cũng quá cao, nói sai sẽ đắc tội với người ta. Cho nên, đại đa số mọi người đều nói thế này: "Đồ tốt nha, tốt nha, đẹp quá nha." Toàn nói những lời mập mờ như thế. Lúc bước chân ra cửa thì bảo: Tôi nói đồ tốt, nhưng tôi đâu có nói đồ chuẩn đâu. Lại có người nói "Tôi nói đồ tốt, ý là nhái lại rất khéo, chứ tôi không nói là đồ giả". Chỉ nói "Tốt nha, tốt nha." Còn câu "Nhái khéo quá nha" thì nuốt ngược vào trong. Có một chuyên gia vừa bước vào cửa liền nói thẳng thừng, lúc ấy rất nhiều người đã giám định qua rồi, vừa bước vào ông liền bảo: Món này không ổn, món này là đồ giả. Lên tiếng là nói thẳng ngay. Khuôn mặt vị quan lớn lập tức sầm lại, không vui. Người ta xem thế nào cũng có ai nói là không chuẩn đâu chứ? Sao mà mỗi ông tài thế? Thế là liền đuổi người này ra ngoài. Sau đó gặp ai cũng kể lể, nói vị chuyên gia này không chỉ nhãn lực kém, mà đức hạnh cũng kém nữa? Đây chính là một nguyên nhân khiến rất nhiều người sở hữu lượng lớn đồ sưu tầm mà vẫn chìm đắm trong sương mù năm dặm. Không thể lắng nghe ý kiến từ nhiều phía thì không thể sáng suốt.
Người xưa đã nói rồi "Lắng nghe nhiều phía thì sáng suốt, tin theo một phía thì mờ mịt". Kỳ thực bạn có thể phỏng đoán được thái độ của người đến nhờ vả. Có đôi khi tôi nói thái độ rất quan trọng. Có người mời tôi đi giám định, tôi cũng biết đây là một việc rất dễ đắc tội với người khác, nhưng đôi khi cực chẳng đã vẫn phải đi. Lúc bước vào đó, có đôi khi tôi không dễ để đưa ra thái độ ngay tại chỗ. Ví dụ như khi tôi nhìn quanh sang bên này bên nọ rồi nói sang chuyện khác, thì anh nên từ thái độ của tôi mà phán đoán tính thật giả của lô đồ vật này. Không phải là tôi không biết, mà vì tôi vướng mắc đủ thứ tình cảm nên không tiện nói thẳng ra.
Có một lần, tôi đi giám định cho một người, vợ anh ta đứng lườm lườm ở bên cạnh. Tôi liền biết rằng, nếu tôi phán món đồ này của anh ta vào "tử hình", chỉ cần tôi bước chân ra cửa xem như cuộc chiến tranh trong gia đình họ chính thức bắt đầu. Để tránh cho gia đình họ sau này không xảy ra "chiến tranh", tôi đành phải nói những lời mập mờ, nước đôi. Nói vậy không phải là sự khôn lỏi hay từng trải, ngày nay rất nhiều việc không thể dùng phương pháp quá đơn giản để giải quyết, nếu không có khi sẽ mang lại kết quả ngược lại. Chúng tôi sẽ dùng một thái độ khích lệ, ví dụ như tôi nói "Anh nên tăng cường học tập, mặc dù lần này anh mua hầm, nhưng học phí này là đáng phải đóng mà. Anh còn học được bản lĩnh nữa chứ, anh còn kích thích được mong muốn mua sắm của mình nữa cơ mà." Có người vốn dĩ là như vậy, mua hầm rồi sẽ bảo: Lần sau tôi sẽ nỗ lực học tập, nhất định sẽ mua được một món chuẩn mang về. Nhưng có người lại không thế, mua hầm xong thì bứt rứt không yên, cơm cũng không nuốt nổi, ngủ cũng chẳng ngon. Giới đồ cổ ngày trước, mua hầm đồ vật chính là nhét dưới gầm giường, tự khắc ghi một bài học. Theo tục ngữ, chính là đánh gãy răng phải nuốt ngược vào trong bụng. Phải nuốt cho trôi, cái răng này đâu có dễ nuốt như vậy.
Đại khai môn
Trong giới sưu tầm có một câu nói cửa miệng, gọi là "đại khai môn". Bạn cầm một món đồ cho chuyên gia xem, người ta nói "đại khai môn". "Đại khai môn" có nghĩa là gì vậy? Trong trường hợp thông thường, chính là nói, món đồ này của bạn là thật hay giả, chỉ liếc mắt một cái là nhìn ra ngay. Câu này được rút gọn từ câu "khai môn kiến sơn" (mở cửa thấy núi). Trong trường hợp thông thường, nói món đồ này "đại khai môn" là chỉ món đồ này là thật. Rất hiếm khi người ta nói món đồ này giả mà lại dùng từ "đại khai môn", thông thường đều nói là "đại giả hoặc" (đồ giả rõ mười), nhìn là biết giả ngay.
Khai môn kiến sơn, nhanh chóng đưa ra phán đoán đối với những người mới bước chân vào nghề mà nói, có chút gì đó ra vẻ huyền hoặc. Người ta sẽ nghĩ thế này: Sao anh không xem xét cẩn thận hả? Sao anh có thể liếc mắt một cái là nhìn thấu tính thật giả món đồ của tôi thế? Sao anh có thể dễ dàng phán định sống chết của nó như vậy? Thực ra, "khai môn kiến sơn" chính là một quá trình tích lũy kiến thức. Một là tích lũy, hai là phải vận dụng. Anh nhất định phải vận dụng.
Trong giám định gốm sứ, nhận định sai cũng không sao cả, chẳng ai là thần tiên cả, cũng chẳng ai sống ở thời Đường, thời Tống, thời Thanh để mà có thể phán định rõ tình hình lúc bấy giờ. Cho nên đôi khi chúng ta có thể xảy ra phán đoán sai lầm. Mỗi một lần phán đoán sai đều khắc cốt ghi tâm, đều có thể khiến bạn ghi nhớ lỗi sai đó nằm ở đâu, có lợi ích cực lớn đối với sự tiến bộ của bạn.
Luận ngắn dài với người ngoài ngành
Tôi có một người bạn làm đạo diễn, tìm đến tôi bảo: "Nhà người bạn có một lô đồ đạc, anh giúp xem hộ một cái." Tôi không từ chối được đành phải đi. Vừa bước vào cửa tôi liền liếc mắt đánh giá qua một lượt, rồi bảo: Món đồ này đều bình thường cả. Ra khỏi cửa rồi, anh ta liền có chút không vui với tôi. Anh ta nói: "Sao anh không xem xét cẩn thận thế?" Tôi nói: "Cái sự cẩn thận mà anh cho là thế có phải là tôi phải đem toàn bộ đồ sứ nhà họ khiêng từng cái xuống khỏi kệ, đặt ngay trước mặt, làm bộ làm tịch ngắm nghía mỗi món suốt một tiếng đồng hồ? Rồi sau đó mới nói món đồ này có lẽ không chuẩn. Anh cảm thấy thế mới gọi là cẩn thận à?" Tôi nói: "Anh là một đạo diễn, anh từng đi tuyển diễn viên. Cả một căn nhà diễn viên dự tuyển, anh bước vào lắc đầu một cái rồi bảo: Mấy người này không dùng được. Anh quyết định bằng cách nào vậy? Anh còn chẳng cần thử vai, sao anh cũng có thể đưa ra quyết định như thế? Là bởi vì anh vô cùng quen thuộc với lĩnh vực của mình. Anh đã quen thuộc với lĩnh vực của mình rồi, thì việc anh đưa ra phán đoán sẽ vô cùng dễ dàng."
Mỗi người đều có lĩnh vực quen thuộc của riêng mình, mà người khác thì không quen thuộc. Nói một cách đơn giản nhất, bạn là người bán rau, bạn rất quen thuộc với chất lượng rau củ; bạn là người bán thịt, tay bóc một cái là biết ngay miếng thịt đó có bơm nước hay không; đều là những thứ bạn quen thuộc. Thế nhưng bảo tôi đi thì chắc chắn là tôi không quen rồi, đúng không? Ai cũng có lĩnh vực mà mình vô cùng quen thuộc, được rèn giũa từ nhỏ, chỉ là bạn vô tri vô giác không nhận ra mà thôi. Chúng ta đều sinh tồn trong lĩnh vực quen thuộc của chính mình, đến mảng gốm sứ này, giám định liền biến thành kỹ nghệ.
Thời Thanh có một người tên là Trương Kim Giám, trong tác phẩm "Khảo cổ ngẫu biên" của ông có đoạn văn thế này, ông nói: "Thiện giám gia tâm lĩnh thần hội, phán quyết liễu nhiên. Túng lịch thiên vạn niên chi kỳ, như dữ cổ nhân tương ngộ đối. Thiết vật dữ ngoại hành nhân luận đoản trường, đồ lao thần thiệt nhĩ." Ý ông nói câu này có hai ý, chính là, người giỏi đưa ra giám định thì phán quyết của họ rất rõ ràng, nhanh chóng. Mặc kệ thời gian trôi qua lâu đến đâu, tôi cứ như đối mặt trực tiếp với người xưa. Thế nhưng việc này không thể nói với người ngoài ngành, nói với họ là phí lời, chính là ý này. Tôi lại cho rằng, có thể luận ngắn dài với người ngoài ngành, thì mới tính là bản lĩnh thực sự. Khán giả của chương trình "Bách gia giảng đàn" phần lớn đều là người ngoại đạo, chúng ta chính là muốn từ trong những người ngoại đạo này mà lĩnh hội được chân lý của văn hóa Trung Quốc, nhỏ thì là lĩnh hội được chân lý của gốm sứ. Anh nghe xong rồi, nhất định sẽ hiểu biết về gốm sứ Trung Quốc hơn người khác.
Mất tiền mua khôn
Có một lần tôi cùng mấy người bạn về vùng quê mua đồ. Hồi đó ở một huyện nọ của tỉnh Hà Bắc có mở phiên chợ, phát rất nhiều thiếp mời, hy vọng tất cả mọi người đều đến góp vui. Mấy người bạn đó xúi giục tôi đi, bọn họ đều là người ngoại đạo, chỉ có một mình tôi là người trong ngành. Lúc đi tôi liền bảo bọn họ rằng: "Có thể đổi mấy chiếc xe Mercedes của các anh đi được không, chúng ta đi một chiếc xe van bình thường thôi được không?" Bọn họ không chịu, cứ nhất định phải lái xe sang. Đến vùng quê, đến cái chợ nông thôn đó, vừa xuống xe, tôi liền dặn dò bọn họ rằng: Ngành nào không hiểu thì bớt nói lại, quy củ không hiểu thì phải hỏi tôi trước. Bọn họ nói, biết rồi. Chẳng phải chỉ là chút chuyện này thôi sao, chẳng phải là mua đồ đó sao? Tôi có nhịn lắm thì cũng không thèm mua.
Đang đi tới phía trước, nhìn thấy một lão nông ngồi xổm trên mặt đất, trước mặt bày một chiếc bát trắng. Một người bạn của tôi bước tới, dùng mũi giày chỉ thẳng vào chiếc bát đó rồi nói: "Cái bát này của ông bán bao nhiêu tiền một cái?" Anh ta đã phạm phải đại kỵ. Trước tiên là anh ta không tôn trọng chiếc bát này, đáng lẽ phải ngồi xổm xuống. Trong khoảnh khắc mua bán, người bán lúc đó ở thế chủ động, đồ vật là của anh ta, tiền là của bạn. Nếu bạn muốn mua, thì anh ta chính là bên nắm thế chủ động. Anh ta ngồi xổm, bạn đứng, bạn lại dùng mũi giày chỉ trỏ lung tung, về mặt tâm lý bạn đã rơi vào thế hạ phong rồi, thế mà bạn lại hoàn toàn không hay biết.
Câu đầu tiên lão nông nói là: "Cái bát này đắt lắm đấy." Anh ta ngẩn ra liền hỏi người ta: "Đắt lắm hả? Đắt là bao nhiêu tiền?" Lão nông nói: "5 vạn." Anh ta hoàn toàn mù tịt về món đồ này, 5 vạn với 50 vạn này, đối với anh ta mà nói, giá trị quan hoàn toàn không tồn tại. Sau đó, anh ta quay đầu lại nhìn tôi, tôi quay người bỏ đi luôn, tôi cảm thấy phải cho anh ta một bài học. Thế là anh ta muốn đi theo tôi, lão nông liền lập tức nói: "Ấy, anh đừng đi chứ, theo quy củ, anh hỏi giá xong thì phải trả giá chứ. Một đồng tiền tôi cũng không chê ít." Thế là anh ta không đi được nữa, anh ta phải trả giá chứ. Anh ta đứng nhìn chiếc bát đó, nghĩ ngợi hồi lâu, không thể trả một đồng tiền được chứ nhỉ? Anh ta liền nói: "1000." Lão nông nói: "1000 còn chưa đủ tiền vốn của tôi nữa là. Anh phải trả thêm tiền." Trong lòng anh ta lại nổi lên khí thế. Anh ta nghĩ bụng: Cuối cùng thì cái giá mình trả cũng vừa vặn chính xác rồi đây. Anh ta liền nói: "Tôi không trả thêm đâu." Lão nông nói: "Anh ít nhất phải tăng cho tôi 200 tệ nữa." Anh ta bảo: "Tôi không tăng." Lão nông nói tăng 100, tăng 50, anh ta đều không tăng. Cuối cùng người ta bảo "Anh tăng cho tôi 10 tệ thôi cũng được, đủ để tôi ăn một bát mì vào buổi trưa là thành." Người bạn của tôi nói: "Một xu tôi cũng không tăng đâu." Kết quả lão nông nói: "Tôi đành chịu lỗ bán cho anh vậy." Anh ta không đi được nữa. Nếu anh ta không chịu rút tiền ra thì chẳng khác nào đánh nhau, thế là đành thò tay vào túi rút ra 1000 tệ đưa cho người ta. Anh ta ôm chiếc bát đó, thở hồng hộc đuổi theo tôi: "Thầy Mã, chiếc bát này đáng giá bao nhiêu tiền vậy?" Tôi nói: "Chiếc bát này đáng giá 10 tệ, nhưng bài học thì đáng giá 990 tệ, vừa vặn tròn 1000 tệ. Anh không bị lỗ đâu."
Đây chính là dùng tiền để mua lấy bài học, thế chủ động và thế bị động trong khoảnh khắc đều có thể chuyển hóa cho nhau. Đừng cho rằng trong túi anh toàn là tiền thì anh là kẻ nắm thế chủ động. Người ta ngồi xổm dưới đất, mới chính là kẻ chiếm ưu thế. Lúc người ta nắm giữ vận mệnh của chiếc bát này, đồng thời cũng nắm bắt được tâm lý của bạn. Tại sao ông ta lại nói 1000 tệ còn chưa đủ tiền vốn của tôi ư? Là bởi vì ông ta biết rằng, nếu không nói như vậy, thì anh đã chạy mất dép rồi. Ông ta kiểm soát cục diện cực kỳ tốt. Đây chính là một bài học. Kỳ thực nắm rõ điểm này, chúng ta sẽ biết trong cuộc sống phải làm sao để phát huy sở trường, né tránh sở đoản. Ai trong số các bạn cũng có nhược điểm của riêng mình cả, chính bản thân bạn phải hiểu rõ điều đó chứ. Bạn không hiểu rõ về chiếc bát này, chẳng phải đó chính là nhược điểm của bạn hay sao? Số tiền trong túi bạn chẳng có tác dụng gì sất, số tiền trong túi bạn chốc nữa là biến thành của người ta ngay thôi. Đúng không? Cho nên bạn phải biết nhược điểm của mình nằm ở đâu.
Sách đến khi dùng mới hận ít
Sưu tầm trước hết phải chuẩn bị đầy đủ về mặt lý luận, đọc sách trước một chút, thỉnh giáo một số thầy cô, có thể bớt đi những đường vòng. Hầu hết mọi người đều hy vọng một bước ăn thành người béo, đọc sách khổ sở biết bao nhiêu! Nhiều sách phải đọc thế cơ mà, đọc rồi cũng chẳng nhớ nổi. Ai nấy đều có một cái cớ, rằng bây giờ tuổi đã lớn rồi. Thế nhưng hồi trẻ có đọc đâu cơ chứ! Tôi có một người bạn ngày nào trong cặp sách cũng nhét đầy sách giám định gốm sứ, hễ tôi ở bên cạnh cậu ta, thế nào cậu ta cũng lôi ra đọc mấy trang. Sau lưng có đọc hay không thì không rõ, dù sao thì trước mặt tôi cậu ta luôn luôn đọc.
Cậu ta có một tích kinh điển, chính là việc cậu ta cùng một người bạn khác của tôi về vùng quê mua đồ. Người bạn kia có bề ngoài ưa nhìn, còn người bạn không thích đọc sách này liền hóa trang người kia thành du học sinh trở về, bảo rằng: "Anh phải hóa trang thành nhà tài phiệt vào, không có cái tướng tài phiệt này của anh, tôi không thể mua được đồ tốt từ tay người nông dân đâu. Anh cứ nhét tiền vào cặp sách rồi đeo lên lưng. Chúng ta về quê thôi." Đến vùng quê, bước vào nhà một lão nông. Lão nông nói: "Đến rồi à! Chỗ tôi đúng là có một món đồ tốt đang đợi anh đấy, một chiếc đĩa quan diêm thời Càn Long." Cầm chiếc đĩa này lên, theo thói quen cậu ta lật mặt sau ra xem, đáy có viết "Đại Thanh Càn Long niên chế". Nhìn thoáng qua, rất đẹp, giống đồ quan diêm, thế nhưng tính thật giả không thể phán định được, những cuốn sách đã đọc lúc này chẳng phát huy được tác dụng mấy. Sau đó liền vắt óc suy nghĩ: Sách hướng dẫn cách viết những kiểu đề trí này như thế nào nhỉ? Mỗi một nét bút khởi bút ra sao, thu bút thế nào? Đồ sứ kiểu gì thì đề trí kiểu gì? Đề trí kiểu gì thì có đặc điểm gì? Trong sách đều viết cả, nhưng cậu ta không tài nào nhớ nổi. Không nhớ nổi thì phải làm sao? Thì phải không biết cứ hỏi, học hỏi kẻ dưới chứ sao, liền nói với người ta rằng "Tôi xem không hiểu, anh có thể đưa sách ra để chúng tôi đối chiếu một chút không" Cậu ta không nhớ nổi mà vẫn ra vẻ chuyên gia, vẫn phải giả vờ như mình hiểu rõ lắm. Cứ đứng xem ở đó, xem hơn một tiếng đồng hồ, khiến lão nông kia nhịn tè không nổi nữa, phải đi nhà vệ sinh. Cậu ta lập tức rút một cuốn sách từ trong cặp ra, lật ngay đến trang "Đề trí", cuộn cái "kiểu đề" đó lại, kẹp vào trong sách, đối chiếu thẳng vào chiếc đĩa, lúc này mới là học đi đôi với hành, nước đến chân mới nhảy. Đang đối chiếu dở dang, thì lão nông kia quay lại, bảo rằng: "Hồi trẻ tôi cũng đối chiếu như thế đấy." Thế là không tài nào thu dọn được cục diện nữa, người bạn "du học sinh" của tôi kể lại: "Lúc đó tôi mới xấu hổ làm sao! Chuyên gia cái nỗi gì chứ! Tôi ở đó chẳng thể đứng vững nổi, bị lão nông chì hoét cho một trận tơi bời. Thế là hai người đành quay về, không mua được thành công."
Đúng như câu cổ ngữ đó, gọi là "Sách đến khi dùng mới hận ít, việc chưa trải qua chẳng biết khó". Bạn không trải qua việc đó, thì bạn sẽ không biết việc đó khó khăn đến nhường nào. Bạn nhìn thì thấy dễ đấy. Ví dụ như bạn gọi tôi đến. Tôi nhìn lướt qua rồi nói: "Món đồ này chuẩn." Đơn giản dễ dàng như vậy sao? Thế nhưng, bạn phải đọc một lượng lớn sách vở, có vô số kinh nghiệm thực tiễn.
Đại trí tiểu kỹ
Việc nắm bắt kiến thức sưu tầm cần phải chia thành hai phương diện. Một là đại trí, hai là tiểu kỹ. Đại trí chính là trí tuệ lớn. Đại trí là sự nắm bắt mang tính tổng thể. Chúng ta đã giảng nhiều bài học như vậy rồi, chúng ta đã hiểu rõ ràng rằng sự ra đời của tất cả các loại đồ sứ nhất định phải có một bối cảnh tương ứng đi kèm. Nếu không có bối cảnh đó, thì đồ sứ chưa chắc đã mang hình dáng như vậy. Đây chính là đại trí. Theo cách nói trong quân sự, gọi là "về chiến lược phải coi thường địch thủ". Chỉ khi có được đại trí này, tôi khi gặp sự việc mới có thể đưa ra một phán đoán đại khái. Tiểu kỹ là gì? Chính là kỹ thuật cụ thể. Vô cùng cụ thể. Đối với đồ sứ mà nói, thai cốt, lớp men, ý họa vân vân và vân vân, bạn đều phải nắm lòng bàn tay. Giống như chúng ta ra chiến trường vậy, bạn phải vô cùng quen thuộc với vũ khí trang bị của mình. Súng bị kẹt đạn, lúc ra chiến trường bạn nói: "Tôi phải mang về hậu phương sửa chữa đã." Chẳng phải bạn sẽ bị người ta bắn cho thủng sọ ngay hay sao? Cho nên, về phương diện tiểu kỹ, bạn nhất định phải nắm vững như lòng bàn tay. Nói theo phương diện quân sự, đây gọi là "về chiến thuật phải coi trọng địch thủ".
Tôi có một người bạn vô cùng vô cùng tốt, cực kỳ mê đồ gốm sứ. Phàm là các lớp học khác nhau chưa từng sót buổi nào, lớp học về đồ thanh hoa triều Vĩnh Lạc, Tuyên Đức do Cố Cung tổ chức, học phí rất cao. Cậu ta đều đến nghe, không sót một tiết nào, không ngủ gật dù chỉ một giây. Kể cả việc đến Cố Cung thực hành, lúc đó rất nhiều đồ sứ Vĩnh Lạc, Tuyên Đức của Cố Cung đều được điều động ra hết để cho bọn họ xem. Trở về liền mời tôi ăn một bữa cơm, hớn hở vui mừng nói với tôi: "Thầy Mã, đồ thanh hoa Vĩnh - Tuyên cuối cùng tôi cũng nắm rõ hoàn toàn rồi." Khéo thế nào, cách đúng một tuần, vừa hay có người mang tới một chiếc đĩa thanh hoa, đồ đời Vĩnh Lạc. Tôi cầm cho cậu ta xem. Tôi bảo: "Cậu nhìn chiếc đĩa này xem, bây giờ người ta đòi 30 vạn. Chiếc đĩa này nếu là đồ thật, đáng giá 300 vạn; nếu là đồ giả, đáng giá 30 tệ. Bây giờ người ta đòi 30 vạn. Tôi cần cậu đưa ra quyết định trong vòng 10 phút." Sau đó, cậu ta cầm chiếc đĩa đó lên, lật tới lật lui xem xét, cuối cùng nói với tôi một câu thế này: "Bao nhiêu kỹ thuật của tôi trong nháy mắt đều quy về số không rồi, chẳng phát huy được tác dụng gì nữa. Cái sự việc tôi học ở tuần trước, sao đến khi thực chiến lại chẳng dùng được thế này?" Chúng ta ở thao trường, người bắn súng giỏi có rất nhiều, nhưng chưa chắc ra chiến trường đã có thể bắn trúng kẻ địch. Thực tiễn quả là một sự rèn giuyện tàn khốc. Bạn buộc phải trải qua thực tiễn đó, thì bạn mới biết sinh tồn khó khăn đến nhường nào.
Con đường sưu tầm
Sưu tầm cũng có tính thời trang, trong lịch sử Trung Quốc có năm cơn sốt sưu tầm, bao gồm cả ngày nay, mỗi một lần thời trang sưu tầm đều xảy ra sự thay đổi. Ví dụ như thanh hoa Vĩnh - Tuyên, đấu thái Thành Hóa, tam thái nhà Đường, phấn thái, đơn sắc men, v.v., chúng đều dẫn dắt xu hướng thời trang trong một thời kỳ nhất định, tức là có rất nhiều người theo đuổi. Tất cả mọi xu hướng thời trang sưu tầm kiểu này, đều là do bầu không khí xã hội lúc bấy giờ tổng hợp lại mà thành. Ví dụ như trong những năm gần đây, đồ sứ cung đình đời Thanh, phấn thái, đơn sắc men, pháp lang thái đều liên tục lập nên những mức giá cao ngất ngưởng. Xu hướng thời trang xã hội kiểu này chính là một sự thể hiện tổng hợp của xã hội. Bầu không khí của xã hội này bao gồm cả văn hóa, tài phú cũng như tâm lý của chúng ta. Ngày nay chúng ta chính là thời kỳ vừa mới hồi phục lại, trong 200 năm trở lại đây, hiện tại chúng ta đang là thời kỳ giàu có nhất, chúng ta mang tâm lý như vậy đấy. Cho nên, rất nhiều thẩm mỹ của chúng ta, vô cùng gần gũi với thời kỳ Càn Long.
Trong quá trình giao lưu về đồ sứ, đương nhiên tôi hy vọng được giao lưu nhiều hơn với những người thích đồ sứ nhưng lại không hiểu về đồ sứ. Thế nhưng tôi sợ nhất là đụng phải kiểu nửa hiểu nửa không, người xưa gọi là "bình nước đầy một nửa khỏa nước". Cậu ta thường xuyên dùng chút kiến thức một biết nửa mờ của mình để đối chọi lại cái kho tàng học vấn năm xe của bạn, bạn nói gì cậu ta cũng chẳng lọt tai nổi. Cho nên tôi cho rằng, yêu thích di vật văn hóa, trước tiên nên giữ thái độ khiêm tốn.
Biện ngụy
Lại nói về vấn đề biện ngụy. Kỹ thuật làm đồ giả ngày nay đã vượt qua tất cả các triều đại trong lịch sử Trung Quốc. Kỹ thuật làm giả ngày nay không chỉ đối với gốm sứ, mà các món mỹ nghệ khác cũng đều có thể đạt đến trình độ đỉnh cao chói lọi. Ngày nay không có một chuyên gia nào có thể đưa ra phán đoán một trăm phần trăm đối với gốm sứ nữa rồi, không còn nữa. Tại sao vậy? Là vì cục diện khoa học kỹ thuật của thế giới ngày nay đã thay đổi, ngành thông tin vô cùng phát triển. Ngày trước việc làm giả khó khăn nhất chính là không có được độ chính xác, ví dụ như pháp lang thái, vào năm Dân Quốc thứ 3 nó vẫn chưa từng chảy ra khỏi cung đình nhà Thanh. Ngoài hoàng đế và các thái giám, cung nữ thân cận có thể nhìn thấy, người bình thường hoàn toàn không thể nhìn thấy được. Kẻ làm giả chưa từng tận mắt nhìn thấy bao giờ, thì làm sao hắn có thể phán chế thành công cho được? Ngày nay thông tin trên toàn thế giới đều được chia sẻ đối với những kẻ làm giả, không chỉ được chia sẻ đối với người giám định, mà còn được chia sẻ đối với cả những kẻ làm giả nữa. Kẻ làm giả cũng sẽ từng bậc từng bậc leo lên cái bậc thềm này, khiến cho món đồ làm giả ngày càng tiệm cận với đồ thật hơn. Hơn 20 năm qua, tôi tận mắt chứng kiến những kẻ làm đồ giả gốm sứ Trung Quốc, hay có thể nói là đồ nhái, từng bước từng bước tiến tới sự chân thật, tiến đến mức có một số chủng loại mà mắt thường hầu như không thể phân biệt nổi.
Ngày trước có một vị chuyên gia lớn tuổi, ông là người đi ra từ xã hội cũ, những năm đầu đã kinh doanh đồ cổ. Với kinh nghiệm của ông thì đồ quan diêm triều Đạo Quang là không có ai làm giả cả. Bởi vì vào thời Dân Quốc, đồ sứ từ đời Gia Khánh trở về sau đều là đem đi tặng người khác, bạn mua một món đồ quan diêm Càn Long, người ta sẽ bảo, tôi có chiếc đĩa Gia Khánh, cái bát Đạo Quang tặng anh mang về chơi đấy. Thậm chí đến tận thập niên 60, 70 của thế kỷ 20 vẫn có người dùng loại đồ quan diêm như vậy để ăn cơm, vốn dĩ không phải là chuyện gì to tát cả. Cho nên không có ai làm giả cả. Thế nhưng sau khi cải cách mở cửa, đồ sứ đã có giá trị, thị trường quốc tế đã có giá trị, thế thì vòi bạch tuộc của việc làm giả đã vươn đến mọi ngóc ngách, bao gồm cả loại đồ quan diêm triều Đạo Quang vốn dĩ trước kia không ai làm giả này. Thế nhưng vị lãoTiên sinh này lại không rõ điều đó, thông tin của vị lãoTiên sinh đã bị bế tắc, ông không giao lưu kịp thời với thị trường. Khi thị trường xuất hiện món đồ quan diêm Đạo Quang giả lồ lộ ra trước mắt, mà tôi chỉ liếc mắt một cái là nhìn ra ngay, thì ông lại không thể phân biệt nổi. Ông dốc toàn bộ tiền tích cóp cả đời để mua hai chiếc bát Đạo Quang giả. Câu nói ngày trước gọi là "chơi chim ưng cả đời, cuối cùng lại bị chim ưng mổ vào mắt", chính là ý nghĩa này. Con người già rồi, không thể điều khiển nổi chuyện này nữa rồi. Nói chung, con người khi đến độ tuổi sinh lý, đến độ tuổi sáu bảy mươi trở đi, tốt nhất là đừng đi chơi đồ cổ nữa. Khả năng phán đoán của bạn đang suy giảm, tinh lực, trí lực của bạn đồng thời suy giảm cùng với thể lực. Bạn đừng cho rằng kinh nghiệm của mình lúc này vẫn có thể phát huy tác dụng. Già rồi nhất định tôi sẽ không chơi nữa, tôi nhất định sẽ chỉ ngắm chứ không mua, để phòng ngừa bị lừa gạt.
Yêu quái
Tôi thường xuyên giám định, cho bạn bè, ở trong bảo tàng cũng sắp xếp công tác giám định. Thế thì, đông đảo mọi người mang đến loại "vật văn hóa" gì? Người trong ngành gọi là "yêu quái" — "di vật văn hóa" chủ quan tưởng tượng ra. Loại "di vật văn hóa" này chẳng dính dáng vào đâu với bất kỳ thời kỳ nào cả, mang đến cho bạn xem. Thế thì tiếng lóng của chúng tôi rất dễ nói, bảo rằng: "Hắn ta lại mang đến một con 'yêu quái' rồi." Nghزم nói đây là một di vật do chủ quan tưởng tượng ra. Thế nhưng chủ nhân bảo vật thường lại không tin đây là một con "yêu quái", họ cho rằng đây là một vị "thần tiên". Câu nói ưa thích nhất chính là: Anh nhìn món của tôi này, Cố Cung còn chẳng có. Trên thế giới này chỗ nào cũng không có, sao mà anh ta lại có cơ chứ? Loại "di vật văn hóa" chủ quan tưởng tượng ra này thường đem những món đồ ở các thời kỳ khác nhau nhào nặn lại với nhau, vượt ra khỏi môi trường của thời đại đó, vượt ra khỏi sự hạn chế của thời đại đó. Nói cách khác, là đi ngược lại với bối cảnh của thời đại ấy.
Thế thì, người xưa nhìn nhận vấn đề này như thế nào? Chúng ta đã nhiều lần nhắc đến Đường Anh. Đường Anh có một câu nói thế này, ông bảo: "Phỏng cựu tu tông nhã tắc, triệu tân diệc hữu uyên nguyên". Đường Anh là cao thủ phỏng cổ số một thời Ung Chính, Càn Long. Ngày nay chúng ta có rất nhiều di vật văn hóa đều là đồ phỏng chế của thời kỳ đó. Ý ông ấy nói là gì? Chính là nói, cho dù bạn là phỏng cổ thì bạn bắt buộc phải có một nguyên tắc, nguyên tắc này không phải do bạn tự đặt ra, mà là lịch sử đã định đoạt sẵn rồi, bạn không được vượt qua cái khuôn khổ đó; thế thì, cho dù bạn có sáng tạo mới đi nữa, thì bạn cũng nên có một sự kế thừa uyên nguyên, xem bạn từ đâu tới. Thế thì, rất nhiều người mang đồ vật đến lại chẳng có xuất xứ từ đâu cả, từ ngoài hành tinh tới. Nhìn vào là biết ngay là đồ giả.
Quy luật của lịch sử chính là sự hạn chế của lịch sử. Bất cứ lúc nào văn hóa cũng nhất định nằm trong một khuôn khổ lớn. Ví dụ như văn hóa triều Đường, nó là một loại văn hóa mang tính trương dương; triều Tống là một loại văn hóa mang tính thu liễm; triều Nguyên là một loại văn hóa mang tính thô khoác; triều Minh là một loại văn hóa mang tính nhiệt liệt; triều Thanh là một loại văn hóa mang tính hoa lệ. Khuôn khổ lớn của nó đã được lịch sử định đoạt sẵn rồi, không do ý nguyện cá nhân của chúng ta mà thay đổi được. Cho nên, bạn đừng cho rằng, việc bạn nâng niu một con "yêu quái" trên tay chính là chuyện may mắn lớn lao gì. Rất nhiều người u mê không ngộ ra trong cái môi trường đầy "yêu quái" này. Tôi đã gặp rất nhiều người như vậy.
Nhà của một ông chủ nọ, trong văn phòng toàn là những món đồ thế này. Cũng thật kỳ lạ, những "di vật văn hóa" do tưởng tượng ra đó đều kéo nhau vào nhà bọn họ hết. Vừa bước vào tôi lại nhớ đến phim "Tây Du Ký", bên trong toàn là "yêu quái".
Lời kết
Sức hấp dẫn của đồ gốm sứ Trung Quốc từ đời Bắc Tống đã được triều đình lẫn dân gian hết sức quan tâm, văn nhân trong cuộc sống đã quan sát và phát hiện ra vẻ đẹp của đồ gốm sứ, quan phủ liền tiến hành thừa nhận, đồng thời hết sức quảng bá. Đỉnh cao thứ nhất của mỹ học Trung Quốc được hình thành nhanh chóng vào thời điểm này. Năm lò gốm sứ nổi tiếng của triều Tống gồm Nhữ, Quan, Ca, Quân, Định cùng với các hệ lò phân bố khắp dân gian như Từ Châu, Diệu Châu, Long Tuyền, Cảnh Đức Trấn, Cát Châu, Kiến Diệu v.v. đã thể hiện vẻ đẹp của gốm sứ một cách vô cùng sinh động triệt để, đồng thời ảnh hưởng đến tận các đời sau trọn vẹn 1000 năm.
1000 năm qua, đồ gốm sứ dưới sự nỗ lực chung của các văn nhân và thợ thủ công đã dần dần phát triển, hoàn thiện. Sau triều Nguyên, Cảnh Đức Trấn với tư cách là kinh đô đồ sứ đã nổi tiếng lừng lẫy. Thanh hoa, hèn lý hồng, màu men, ngũ thái, đấu thái, pháp lang thái, phấn thái và đồ sứ mô phỏng sinh vật chân thực như sống lần lượt ra đời, tô điểm cho cuộc sống của người xưa. Từ đây, đồ gốm sứ trở thành vật dụng thiết yếu trong cuộc sống của đại đa số người dân. Văn nhân đã ban cho nó tư tưởng, thợ thủ công đã ban cho nó sinh mệnh. Món đồ vốn dĩ chỉ liên quan đến cuộc sống này lại bất ngờ trở thành mưu cầu tinh thần của hết thế hệ này đến thế hệ khác. Đồ gốm sứ không còn nghi ngờ gì nữa chính là báu vật đẹp đẽ nhất của dân tộc Trung Hoa. Nó bao hàm cả trí tuệ và sự chăm chỉ của người xưa chúng ta, nó bao hàm cả nhận thức và ước vọng của tiên nhân chúng ta.
Cảm giác gần gũi của người dân nước ta đối với đồ gốm sứ là thứ vốn có từ trong trứng nước. Đang trong thời buổi quốc thái dân an, cơn sốt sưu tầm lại một lần nữa dấy lên tuyệt đối không phải là ngẫu nhiên. Văn hóa truyền thống trong quá trình tạo ra của cải tài phú khổng lồ đã dạy cho người dân nước ta cách để tôn trọng văn hóa, đối xử tử tế với văn hóa. Ngày nay, người Trung Quốc với một nhiệt huyết chưa từng có trong lịch sử đã đón nhận và tận hưởng niềm vui đến muộn màng này, đặt món đồ gốm sứ đẹp đẽ đến nao lòng lên một độ cao chưa từng có trong lịch sử. Đây chính là sự thể hiện sự trưởng thành của một con người, một dân tộc, một quốc gia.
Chúng ta hãy cảm ơn đồ gốm sứ!