Chính trị và văn hóa của Hoàng đế Ung Chính
Thanh hoa Khang Hi mang một trạng thái tự do cởi mở, đến thời Ung Chính, phong cách thanh hoa thay đổi đột ngột, trái ngược hoàn toàn với vẻ tươi xanh của thời Khang Hi, trở nên quy củ hơn. Vậy, nguyên nhân của sự thay đổi phong cách đột ngột này là gì? Tôi đoán có hai nguyên nhân.
Nguyên nhân thứ nhất liên quan đến chính trị. Chính trị quan lại dưới thời Ung Chính có cường độ mạnh nhất trong quan trường nhà Thanh. Sau khi Ung Chính lên ngôi, tin đồn nổi lên tứ phía, như sửa đổi di chiếu,... khiến Ung Chính hạ quyết tâm chấn chỉnh các vấn đề lịch sử tồn đọng từ cuối thời Khang Hi. Trên dưới cả nước quy mô lớn thanh tra tham nhũng hối lộ, thâm hụt tiền lương, mượn việc công làm việc tư, bè phái gian dối,... Ung Chính yêu cầu tra đến cùng. Hoàng đế Ung Chính từng nói với Dĩ Thân vương rằng: "Các ngươi nếu không thanh tra được, trẫm ắt sẽ cử đại thần khác. Nếu đại thần lại không thể tra, trẫm ắt sẽ tự mình tra ra." Lời nói vô cùng nghiêm trọng, như sấm bên tai. Thái độ này của Ung Chính đã đưa chính trị quan lại nhà Thanh đạt đến đỉnh cao chói lọi.
Tháng Giêng năm Ung Chính thứ nhất, Hoàng đế Ung Chính với tác phong sấm rền gió cuốn đã liên tiếp ban hành mười một đạo dụ để chấn chỉnh. Năm đó, số đại quan từ tam phẩm trở lên bị cách chức tịch gia sản lên đến hàng chục người, trong đó có một người họ hàng nhà Tào Tuyết Cần tên là Lý Hủ, chính vì thâm hụt tài chính mà bị cách chức tịch gia sản. Lúc đó Ung Chính không hề nói lý lẽ, cũng không có chứng cứ xác thực hoàn toàn rằng ngươi nhận hối lộ, chỉ cần kinh tế vùng đất ngươi cai quản không làm tốt, có thâm hụt là ngươi bị cách chức về quê. "Thanh sử cảo" đã ghi chép lại thế nào? "Đầu thời Ung Chính, chỉnh đốn tài chính, thu nhập tăng khá nhiều." Vào cuối thời Khang Hi, bạc trong kho có bảy triệu lạng; đến năm Ung Chính thứ mười ba, tức là năm Ung Chính qua đời, bạc trong kho có hơn năm mươi triệu lạng, tăng gấp bảy, tám lần.
Cái tên "Ung Chính" có nguồn gốc rất thú vị: Ông vốn là Ung Thân vương, đăng cơ ngôi vị hoàng đế cho chính trực, nên gọi là "Ung Chính". Ông nhấn mạnh bản thân rất chính trực, niên hiệu đại diện cho chính thống. Dã sử phỏng đoán rằng đây là biểu hiện chột dạ nên mới đặt niên hiệu như vậy. Dã sử thường cho rằng di chiếu của Khang Hi là "truyền thập tứ tử" (truyền cho con thứ mười bốn), chứ không phải "truyền ư tứ tử" (truyền cho con trai thứ tư). Kỳ thực, cách nói này ngày nay rất dễ giải thích, bởi vì chữ "ư" lúc đó không phải chữ giản thể, mà là chữ phồn thể. Hơn nữa, chiếu thư do hoàng đế ban hành đều dùng cả hai thứ tiếng Mãn và Hán, không thể ngay cả tiếng Mãn cũng sửa đổi được.
Thực ra, Ung Chính là vị hoàng đế chăm chỉ nhất triều Thanh, sự chăm chỉ chính là nét đặc trưng nổi bật phân biệt Ung Chính với các vị hoàng đế khác. Nhìn lại lịch sử Trung Quốc, những vị hoàng đế chăm chỉ như Ung Chính thì "trước không có người xưa, sau không có kẻ đến". Trong thời gian tại vị, Ung Chính không tuần du, không đi săn, hoàn toàn khác với cha và con trai ông. Khang Hi sáu lần xuống Giang Nam, Càn Long cũng sáu lần xuống Giang Nam, còn Ung Chính một bước cũng không rời khỏi Bắc Kinh, trăm công nghìn việc, bận rộn suốt năm không nghỉ. Sự chăm chỉ của ông có số liệu chứng minh, chúng ta chỉ lấy bút chu phê (chữ đỏ) ra làm ví dụ để giải thích. Sắp phê chính là những tấu chương được hoàng đế dùng bút đỏ phê duyệt bên trên. Các tấu chương bút chu thời Ung Chính hiện còn lưu giữ (không phải toàn bộ), tấu chương chữ Hán có hơn 35.000 bản, tấu chương chữ Mãn có hơn 6.600 bản, cộng lại có hơn 41.600 bản. Ông tại vị mười hai năm tám tháng, tính theo ngày là 4.247 ngày, tính trung bình mỗi ngày ông phải phê duyệt 10 bản tấu chương, ít nhất viết một chữ "Lãm" (xem), ý là ta đã xem qua; nhiều nhất có thể lên tới vạn chữ.
Tôi đã nói, biểu hiện nghệ thuật chắc chắn liên quan đến bầu không khí chính trị lúc bấy giờ. Ung Chính là một người tương đối cứng nhắc, ảnh hưởng của ông đối với đồ sứ trước hết thể hiện ở việc lò quan vẽ rất câu nệ, rất quy củ.
Điểm nguyên nhân thứ hai khiến phong cách thay đổi đột ngột, tôi đoán là có liên quan đến tu dưỡng nghệ thuật của ông. Ung Chính lên ngôi năm 45 tuổi, là thời kỳ hoàng kim trong cuộc đời ông, có đủ thời gian để học tập. Từ hồ sơ ghi chép của Diệp Hòn Xưởng thuộc Dưỡng Tâm Điện, chúng ta có thể thấy các yêu cầu bút phê của Ung Chính vô cùng cụ thể, một vị hoàng đế không có trình độ nghệ thuật thì không thể yêu cầu ra được. Bản thân bạn không cao thì không có cách nào yêu cầu người khác. Thẩm mỹ mà Ung Chính nhấn mạnh vô cùng cao, hy vọng thẩm mỹ này từ vẻ ngoài đến nội tâm phải đồng nhất, thu liễm, không phô trương, vì vậy ông khá thích đồ sứ nhà Tống. Đường Anh trong "Đào thành kỷ sự bi ký" đã viết về việc Cảnh Đức Trấn nung đốt một lượng lớn đồ sứ mô phỏng đồ cổ, cái gọi là "phỏng cổ" chính là mô phỏng đồ sứ hệ thống lò quan thời Tống, ví dụ như phỏng lò Ca, lò Nhữ, lò Quân,...
Ung Chính không thích đồ sứ mang màu sắc dân gian. Theo cách nói ngày nay, ông không mấy thân cận với nhân dân. Trong ba triều Khang - Ung - Càn, có hai lần ghi chép thân dân có văn bản rõ ràng, một lần là Khang Hi, một lần là Càn Long. Khang Hi phổ biến "Cày dệt đồ", "Bông vải đồ", đồ sứ mang màu sắc dân gian mạnh mẽ, rất thân dân. Càn Long cũng phổ biến "Cày dệt đồ", cũng như "Luyện gốm đồ", nói về cách chế tạo đồ gốm, những điều này đều có hồ sơ lịch sử để tra cứu.
Lò ngự dụng Cảnh Đức Trấn đến thời Ung Chính đã trở thành vô cùng hoàn thiện. Chế độ đốc quan lò nung cuối thời Khang Hi được tiếp nối vào năm Ung Chính đầu tiên. Năm đầu tiên tại vị, Ung Chính đã nhanh chóng đưa ra bút phê đối với đồ sứ, có thể thấy mức độ coi trọng cao đến nhường nào.
Phong cách Thanh hoa Ung Chính
Phong cách Thanh hoa Ung Chính có thể chia làm hai loại, nói một cách hình tượng, giống như một đồng xu có hai mặt. Thứ nhất, Thanh hoa Ung Chính đuổi kịp Thanh hoa Vĩnh - Tuyên. Tôi đã nói, khi Ung Chính lên ngôi, tu dưỡng và trình độ nghệ thuật của ông đã vô cùng cao. Trước tiên ông thấu hiểu cực kỳ triệt để đồ sứ nhà Minh, biết rằng đồ sứ Thanh hoa quan trọng nhất trong đồ sứ nhà Minh chính là Thanh hoa Vĩnh - Tuyên, thế nên ông vừa lên nắm quyền liền bám sát Vĩnh - Tuyên, muốn mô phỏng đồ sứ Thanh hoa triều đại mình hoàn toàn giống hệt Vĩnh - Tuyên. Ung Chính cũng đã đạt được thành công, có một lượng tác phẩm đáng kể có thể đạt tới mức giả như thật. Tôi thậm chí cho rằng, trong các bảo tàng lớn trên thế giới ngày nay, vẫn còn một số đồ sứ Thanh hoa được coi là thời Vĩnh - Tuyên, rất có thể được mô phỏng vào thời Ung Chính, chỉ là chúng ta không có cách nào phân biệt bằng mắt thường.
Ví dụ, có một chiếc đĩa lớn vẽ họa tiết chim trĩ đuôi dài (thụ đới điểu) bằng Thanh hoa, con chim vẽ trên đĩa là tư thế treo ngược, dáng vẻ vô cùng sống động. Chiếc đĩa này ban đầu được định niên đại là thời Vĩnh Lạc, nhưng tôi rất hoài nghi. Nó không phải của thời Vĩnh Lạc, mà là của thời Ung Chính, tại sao vậy? Có hai điểm. Một là chiếc đĩa này kích thước rất lớn, đường kính gần 60 phân. Từ nhà Tông đến đầu nhà Minh, người ta nung đốt rất nhiều đĩa lớn, thậm chí có cái đường kính hơn 70 phân, nhưng đều bị biến dạng đôi chút. Phải biết rằng, đĩa kích thước lớn, hễ đưa vào lửa, chỉ hơi có ứng lực là bị biến dạng ngay. Nhưng chiếc đĩa này vô cùng ngay ngắn, đây là một điểm nghi vấn về mặt kỹ thuật. Hai là hình thái của con chim thụ đới điểu này không phải là trạng thái bình thường, nó bị treo ngược. Đồ sứ chắc chắn sẽ chịu ảnh hưởng bởi hội họa đương thời. Chúng ta nhìn tranh hoa điểu đời Minh, họa sĩ nổi tiếng nhất là Lữ Kỷ, chim ông vẽ đều ở trạng thái bình thường, có con chim còn trông rất ngốc nghếch, ví dụ như bức tranh gà rừng của ông, tương đối đần độn; thỉnh thoảng vẽ dăm ba con đang chạy, nhưng đều ở trạng thái bình thường. Thế nhưng, con chim thụ đới điểu trên chiếc đĩa này lại đậu ngược trên cành cây, đang đuổi theo một con côn trùng. Xét về động thế của con chim này, tôi hoài nghi là đồ thời Thanh. Tại sao vậy? Thời Thanh có một họa sĩ tên là Hoa Nham, tức Hoa Tân La, chim ông vẽ đều có động thế kiểu này, vô cùng bất bình thường. Sau đó Cảnh Đức Trấn khai quật được một số lượng lớn đĩa lớn thời Vĩnh Lạc, không có cái nào vẽ theo kiểu này cả, chim đều là hình ảnh ở góc độ rất chính diện.
Vậy, giám định văn vật mang lại cho chúng ta sự gợi mở gì? Chính là việc phán định sự việc phải xuất phát từ nhiều góc độ, không thể nhìn nhận sự việc một cách phiến diện, phải so sánh từ chiều ngang, chiều dọc, từ mọi phương hướng, mới có thể đưa ra một phán quyết tối hậu.
Thứ hai, một phong cách khác của Thanh hoa Ung Chính chính là đạm miêu (vẽ nhạt), trước hết là đuổi kịp thời Thành Hóa. Thanh hoa đạm miêu thời Ung Chính rõ ràng chịu ảnh hưởng bởi lối vẽ "thiết tuyến miêu" (vẽ nét dây thép) thời Vạn Lịch. "Thiết tuyến miêu" chính là dùng nét vẽ mảnh để thể hiện tranh hoa văn. Ví dụ như khi thể hiện diện tích màu lớn, nó không tô phẳng, mà là vẽ từng đường nối tiếp nhau, hình thành khái niệm tô phẳng.
Tại sao không trực tiếp vẽ thành tô phẳng? Bởi vì tô phẳng cần rất nhiều nguyên liệu, lúc đó nguyên liệu thiếu thốn, nên đành dùng ít để bù cho nhiều. Ung Chính học tập Vạn Lịch, điểm xuất phát của hai người không giống nhau. Mục đích của thiết tuyến miêu thời Vạn Lịch là để tiết kiệm vật liệu. Còn Ung Chính là vì sự tao nhã, vốn không theo đuổi việc tiết kiệm vật liệu, mà dùng như một hình thức thể hiện rất mảnh mai, dùng màu sắc rất nhạt để tô điểm hiệu ứng nghệ thuật, hình thành nên một phong cách. Ung Chính không phải là không có nguyên liệu, nguyên liệu Thanh hoa muốn bao nhiêu cũng có, ông đơn giản là không muốn dùng, nhất định phải vẽ đồ sứ thật tao nhã. Ông không dùng khối màu để thể hiện một mảng màu lớn, mà dùng những đường nét mảnh mai. Lối vẽ này vô cùng đặc trưng trong Thanh hoa Ung Chính, xuất hiện với số lượng lớn ở cả lò quan và lò dân.
Kỹ thuật mà Thanh hoa đạm miêu đòi hỏi là vô cùng cao. Người viết chữ không đẹp, trước tiên không thể viết những chữ có ít nét, chữ khó viết nhất đầu tiên chính là chữ "nhân". Không tin các bạn về nhà thử xem, nét càng ít càng khó viết, chữ có nhiều nét hơn thì dễ viết hơn, dễ che giấu khuyết điểm hơn. Đạo lý này cũng giống như vậy, Thanh hoa đạm miêu vì nét bút cực kỳ ít, nên yêu cầu đối với thợ vẽ là cực kỳ cao, bởi vì không có chỗ nào để che đậy cả. Bạn không có công phu thì không thể làm nổi việc này.
Bình thưởng (Thưởng bình)
Từ triều đại Ung Chính trở đi, lò quan cơ bản hình thành một định thức. Ví dụ như thưởng bình. Thưởng bình, đúng như tên gọi, là để ban thưởng, dùng để ban thưởng cho người khác. Thưởng bình vốn có một tên gọi, gọi là "Ngọc Đường xuân bình". Trước đây hoàng đế thấy ai thuận mắt, ai có công, liền nói: "À, thưởng một đôi Ngọc Đường xuân bình." Các thái giám ở dưới liền truyền chiếu chỉ: "Truyền chỉ, thưởng một đôi Ngọc Đường xuân bình." Đến sau này, thái giám đứng trước hoàng đế nói như vậy, quay người một cái liền nói: "Thưởng một đôi bình." Lười biếng, lược bỏ đi phần ở giữa. Cho nên, sau này loại bình chuyên dùng để khen thưởng, ban thưởng này, được gọi là thưởng bình. Cái tên nguyên thủy "Ngọc Đường xuân" trái lại không được gọi nữa, bị lãng quên rồi. Cái tên ban đầu mới phong phú thi vị làm sao! Trong "Thanh đản - Ung Chính kỷ sự tạp lục" có ghi chép thế này: "Tháng mười năm Ung Chính thứ tribu, phụng mệnh tiếp tục nung đốt một số đồ sứ dùng để ban thưởng đến." Có thể thấy lượng sử dụng thưởng bình lúc bấy giờ khá lớn, Ung Chính có rất nhiều việc cần dùng đến để khen thưởng các quan lại. Bạn thử nghĩ xem, hoàng đế tặng bạn một đôi bình, đặt ở trong nhà vinh quang biết bao nhiêu.
Bình thưởng thời kỳ Ung Chính, hiện nay toàn quốc chỉ có một ví dụ, đang được lưu giữ tại Cửa hàng Văn vật Quảng Châu, có khắc niên hiệu Ung Chính. Sau thời Ung Chính, thưởng bình được sản xuất với quy mô lớn, số lượng lưu giữ đến ngày nay cũng rất nhiều. Tại sao hoàng đế lại dùng bình thưởng Thanh hoa để ban thưởng? Trước tiên Thanh hoa biểu thị sự thanh liêm; trên bình vẽ hoa sen quấn quýt (thùy chi liên), cũng biểu thị sự thanh liêm. Hoàng đế dùng Thanh hoa và hoa sen, ám chỉ "làm quan phải thanh liêm". Một đôi thưởng bình, không chỉ là giấy khen, mà còn là sự cảnh báo.
Nhiều năm trước tôi đi dạo một cửa hàng, nhìn thấy một chiếc thưởng bình bị cụt nửa, không có cổ, có hình dạng giống như một chiếc vại. Lúc đó tôi cũng không có tiền, thu nhập rất ít, liền hỏi người ta: "Món đồ này giá bao nhiêu?" Người ta nói: "Một trăm hai mươi đồng." Bây giờ nghe có vẻ, một trăm hai mươi đồng, chẳng phải chỉ là tiền của một bữa ăn thôi sao? Nhưng lúc đó một trăm hai mươi đồng đối với tôi mà nói khá là nhiều. Ban đầu tôi thực sự không biết nó là một chiếc bình bị cụt nửa, tôi chỉ cảm thấy đây là một cái vại, phần miệng của nó còn được mài rất phẳng. Sau đó người ta mới nói cho tôi biết, nửa phía trên không còn nữa, đây chính là nửa phần dưới của một chiếc thưởng bình, lúc đó tôi mới lần đầu tiên nghe thấy hai từ "thưởng bình". Nhưng trong lòng tôi nghĩ: Món đồ này là nửa đoạn, đã bị tàn tàn khuyết khuyết. Tôi liền rất do dự. Người đó liền khuyên tôi: "Cơ hội này vô cùng hiếm có, thiếu mất nửa đoạn, giá tiền lại rẻ hơn rất nhiều chứ! Nếu mà có cái cổ, thì đáng giá mấy nghìn đồng cơ, đây chẳng phải mới hơn một trăm đồng thôi sao?" Tôi chính là thuộc kiểu "nghe người ta khuyên, ăn no bụng", liền mua nó về.
Sau đó tôi đã nhận ra điều thú vị trên chiếc thưởng bình này. Tôi thông qua nó mà hiểu thêm về thưởng bình, chính là hiểu từ gốc rễ. Mặc dù nó không có cổ, nhưng phần còn lại nửa đoạn cũng đủ để tôi ngắm nghía rồi. Sưu tầm bản thân nó là một việc mang lại niềm tin vui trong lòng, không cần phải cưỡng cầu, tùy duyên mà ở. Món đồ bạn bắt gặp chính là như thế này, mặc dù nó bị tàn khuyết, nhưng nó rẻ, tôi mua nổi; nếu thực sự bắt gặp một món nguyên vẹn, ví dụ như thưởng bình thời Ung Chính, cả nước chỉ có một cái, trên thế giới chỉ có một cái, giá phải mấy triệu, tôi cũng mua không nổi, chỉ có thể nhìn lướt qua một cái. Sự tùy duyên mà ở, niềm vui nội tâm này là vô cùng quan trọng.
Đốc đào quan
Tại sao việc sản xuất đồ sứ Trung Quốc vào lúc này lại hình thành một đỉnh cao? Chủ yếu có liên quan đến chế độ đốc đào quan lúc bấy giờ. Vào giữa thời Khang Hi, chính quyền trung ương cảm thấy chính quyền đã củng cố, đã bình định Tam Phiên, thu phục Đài Loan, mở cửa biển, những điều này đều cho thấy chính quyền đất nước vô cùng củng cố, lúc này mới bắt đầu có tâm tư nung đốt đồ sứ, bắt đầu quan tâm đến việc này. Chúng ta thường chia sáu mươi năm thống trị của Khang Hi thành ba thời kỳ đầu, giữa, cuối, cứ hai mươi năm là một thời kỳ.
Việc sản xuất ở Cảnh Đức Trấn đầu thời Thanh vô cùng ảm đạm. Năm Khang Hi thứ mười ba, loạn Tam Phiên bắt đầu, những ai hiểu biết đôi chút về lịch sử đều biết rằng, việc này lúc bấy giờ đã cấu thành mối đe dọa rất lớn đối với triều đình nhà Thanh, Cảnh Đức Trấn cũng chịu sự tàn phá nghiêm trọng. Năm Khang Hi thứ mười chín, sau khi triều đình nhà Thanh giải quyết xong việc này, Cảnh Đức Trấn bắt đầu nung đốt lại lò quan. Sớm nhất hẳn là vào năm Khang Hi thứ mười chín, lò ngự dụng được khôi phục. Lúc này, triều đình lần lượt phái đốc đào quan đến Cảnh Đức Trấn. Đợt người đầu tiên, là do Bộ Công phái xuống vào năm Khang Hi thứ hai thứ hai mươi hai, trong đó người nổi tiếng nhất là Tang Ứng Tuyển. Lúc đó Tang Ứng Tuyển không phải chuyên đi vì việc đốc quản lò nung này, ông quản lý tận mấy tỉnh, theo cách nói ngày nay thì là quan rất lớn rồi, đốc đào quan chỉ là một chức vụ kiêm nhiệm của ông. Nhưng chúng ta có thể tưởng tượng, để một vị đại quan quản lý mấy tỉnh, quản lý việc nung lò, thì nói đi cũng phải nói lại, việc nung lò không phải là một việc nhỏ, có thể thấy mức độ coi trọng của hoàng đế lớn đến nhường nào.
Tang Ứng Tuyển sau khi được phái đến Cảnh Đức Trấn, trước tiên đã làm rõ một thái độ của chính quyền trung ương, cũng chính là thái độ của hoàng đế. Lúc bấy giờ lò ngự dụng chuyên cung cấp đồ sứ dùng hàng ngày cũng như đồ sứ nghệ thuật cho cung đình, đặt lên hàng đầu là đồ sứ dùng hàng ngày. Chỉ khi cuộc sống đạt đến một độ cao nhất định, bạn mới có hứng thú với tác phẩm nghệ thuật; khi bạn áo không che thân, ăn không đủ no, chắc chắn bạn sẽ không có dù chỉ một chút xíu hứng thú với tác phẩm nghệ thuật. Thế nên, lò ngự dụng trước tiên cung cấp những vật dụng hàng ngày, ví dụ như đĩa, bát, cốc, các loại đồ dùng thiết thực, sau đó mới từ từ cho thêm đồ sứ trưng bày vào.
Đốc đào quan sau khi được phái đến Cảnh Đức Trấn, lập tức đem những công nhân ưu tú nhất và môi trường làm việc tốt nhất ở địa phương kết hợp lại với nhau, lực lượng thúc đẩy vô cùng lớn. Kể từ năm Khang Hi thứ mười chín, các đốc đào quan mà triều đình nhà Thanh lần lượt phái đi không phải là quá ít. Thời kỳ Khang Hi, nổi tiếng nhất chính là Tang Ứng Tuyển, Lang Đình Cực. Sau này khi chúng ta giảng về đồ đơn sắc, sẽ nhắc đến lò nhà Lang. Thời kỳ Ung Chính, nổi tiếng nhất là Niên Hy Nghiêu, Đường Anh. Đường Anh là đốc đào quan có quyền lực lớn nhất trong hai triều Ung Chính và Càn Long, hơn nữa ông là chuyên trách, có sự khác biệt nhất định so với chức vụ kiêm nhiệm của Tang Ứng Tuyển. "Thanh sử cảo" đã ghi chép như thế này: "Đường Anh, tự Tuấn Công, người Kỳ Hán quân. Làm quan Viên ngoại lang Nội vụ phủ, trực ban tại Dưỡng Tâm Điện. Năm Ung Chính thứ sáu, ra lệnh giám sát việc lò Cảnh Đức Trấn tỉnh Giang Tây." Đường Anh, Đường Tuấn Công, ông là người thuộc Bát kỳ, lúc đó đang nhậm chức tại Dưỡng Tâm Điện. Năm Ung Chính thứ sáu, ông được phái thẳng đến Cảnh Đức Trấn.
Con người Đường Anh này, chúng ta nên có sự hiểu biết nhất định về ông. Xuất thân của ông là Bao y Nội vụ phủ, nói toẹt ra chính là nô bộc trong nhà của hoàng đế, 16 tuổi đã vào cung phục vụ. Xuất thân và trải nghiệm vào cung từ thuở thiếu niên đã hình thành nên tính cách khép nép, cẩn trọng từng li từng tí của ông. Bạn thử nghĩ xem, làm việc trong cung đình, xuất thân lại không cao quý cho lắm, cho nên mới hình thành nên tính cách như thế này. Đường Anh tuân thủ nghiêm ngặt theo ý chỉ của cấp trên để làm việc, hoàng đế bảo ông làm thế nào, ông nhất định phải làm thế như thế, thậm chí còn phải làm tốt hơn. Ông vắt óc suy nghĩ, phải nung đốt đồ sứ thật tốt, để làm vui lòng hoàng đế.
Ba năm đầu Đường Anh đến Cảnh Đức Trấn, chính là từ năm Ung Chính thứ sáu đến năm thứ chín, ăn ở cùng thợ lò, ngày đêm mày mò, cuối cùng từ một người ngoại đạo trở thành người trong nghề. Năm Càn Long thứ tám (1743), Đường Anh chủ trì việc vẽ "Đào nghệ đồ" gồm hai mươi bức tại Cảnh Đức Trấn, từ việc khai thác đá làm bùn, đãi lọc đất sét cho đến bó cỏ đóng thùng, cầu thần tạ ơn, toàn bộ quá trình từ đầu đến cuối, đều được thể hiện hoàn toàn bằng bản vẽ. Đường Anh đã đề thơ cho cả hai mươi bức tranh, tranh không phải do ông vẽ, chữ là do ông đề. "Đào nghệ đồ" đã tổng kết lại kỹ thuật chế tạo đồ sứ, kỹ thuật này không chỉ mang đặc trưng của khoa học kỹ thuật, mà còn mang đặc trưng của xã hội học. Ví dụ như chương cuối cùng có tên là "Cầu thần tạ ơn", kỳ thực không liên quan lắm đến việc nung đốt, chính là sau khi nung đốt đồ sứ xong xuôi hết, làm rất nhiều nghi lễ. Bởi vì nung lò là một việc vô cùng khó khăn, đôi khi phải dựa vào ông trời để ăn cơm, bạn vừa châm lửa xong, ở đây trời đổ mưa, một trận ẩm ướt, có lẽ sẽ nung không tốt, cho nên mới phải cầu thần tạ ơn. Cái gọi là "bó cỏ đóng thùng" ấy, chính là cách đóng gói lúc bấy giờ, dùng cỏ quấn đồ sứ thật chặt, bỏ vào thùng gỗ, vận chuyển bằng đường thủy đến Bắc Kinh. Nhìn lại ngày nay, "Đào nghệ đồ" là tư liệu lịch sử quan trọng nhất trong kỹ thuật chế tác đồ gốm sứ.
Lão già thập toàn - Càn Long
Càn Long là vị hoàng đế có phúc khí nhất triều Thanh, thậm chí trong số các hoàng đế trong lịch sử Trung Quốc, tôi cảm thấy ông đều là người có phúc khí nhất, sinh ra và qua đời đều vào những năm tháng tốt đẹp nhất. Vậy, phúc khí của ông thể hiện ở mấy điểm nào? Thứ nhất, ông đăng cơ vào lứa tuổi tráng niên. Vua nhỏ tuổi đăng cơ là một việc vô cùng khó khăn, sẽ bị rất nhiều người chi phối, không có cách nào đưa ra phán đoán. Càn Long 25 tuổi đăng cơ, chính là quãng thời gian tươi đẹp trong cuộc đời. Thể lực và tinh lực cả đời của ông vô cùng dồi dào, có sự thiên vị đối với nghệ thuật, đồ sứ lại càng đặc biệt hơn. Thứ hai, hai triều Khang Hi, Ung Chính đã đặt nền móng rất tốt đẹp. Nền móng do ông nội và cha của Càn Long tạo dựng đã khiến đất nước cường thịnh an định, cho nên ông có đủ tinh lực và thực lực để theo đuổi nghệ thuật. Thứ ba, Hoàng đế Càn Long tại vị lâu nhất. Mặc dù ông không muốn vượt qua con số sáu mươi mốt năm tại vị của ông nội mình, nhưng ông đã làm Thái thượng hoàng bốn năm, tính tổng cộng lại là sáu mươi tư năm. Đồng thời, ông cũng là vị hoàng đế có tuổi thọ dài nhất trong lịch sử Trung Quốc, sống đến 89 tuổi. Còn có một điểm nữa, Càn Long là vị hoàng đế tiêu nhiều tiền nhất trong lịch sử Trung Quốc. Thời gian tại vị của ông dài, đất nước sung túc, có thể vung tay tiêu tiền.
Càn Long tự nhận mình là "Thập toàn lão nhân", ông có mười đại võ công, sáu lần tuần du phía nam, xây dựng một Viên Minh Viên rộng lớn vô cùng, được mệnh danh là "Vạn viên chi viên", cảm nhận rằng mình đã gìn giữ được cơ nghiệp của tổ tiên. Vào những năm cuối đời của Càn Long, ông đã tổ chức Thiên tẩu yến (tiệc nghìn người già) tại Tử Cấm Thành, những người cao tuổi có đức hạnh từ 70 tuổi trở lên ở khắp mọi nơi trên cả nước, đều có thể đến đây dự yến tiệc. Người ở xa nhất đã khởi hành từ một năm trước, vì để ăn bữa cơm này, đã đi bộ một năm mới đến Bắc Kinh, ăn cơm xong đi bộ trở về, lại là một năm nữa. Đây là chuyện có thật, lúc đó đi bộ từ Hải Nam lên đến nơi thế nào cũng mất một lúc một năm. Lúc ăn cơm, Càn Long rất vui mừng, nhìn thấy nhiều người cao tuổi như vậy, chứng tỏ đất nước hưng thịnh chứ sao! Ông rất quan tâm đến người cao tuổi, mỗi người phát một tấm thẻ dưỡng lão do vua ban, mười lạng bạc trắng. Tấm thẻ dưỡng lão này là văn vật giá trị liên thành, nhưng phần lớn mọi người quay về liền đem đi tiêu dùng, tiêu mất rồi, dùng làm tiền bạc luôn, nếu có thể giữ lại đến ngày nay, thì vô cùng có giá trị. Tôi đã từng nhìn thấy một tấm, rất tiếc là không mua.
Thái độ nuôi dưỡng người già khi đó của Càn Long đối với bách tính rất giống với chúng ta ngày nay. Tôi xem trên tin tức thấy nói, đất nước lại nâng cao số tiền trợ cấp dưỡng lão rồi. Thái độ đối với người cao tuổi, đã thể hiện thái độ của chính quyền trung ương.
Hoa văn thời thịnh thế
Vậy, phản ánh lên đồ sứ, thời kỳ Càn Long và Khang Hi có điểm gì khác biệt? Đến thời thịnh thế Càn Long, có một số thay đổi vô cùng thú vị. Bức tranh mà đồ sứ thời bấy giờ thích vẽ nhất chính là "Ngư lạc đồ". Ngư lạc đồ thời kỳ Khang Hi, thường vẽ cảnh đánh bắt cá, ví dụ như tung lưới, dùng đủ mọi ngư cụ để tìm cách ra tay; trong khi Ngư lạc đồ vẽ ở thời kỳ Càn Long, thường đều là câu cá, là sự chờ đợi. Thời Khang Hi là tận hưởng thành quả, thời Càn Long là tận hưởng quá trình.
Ngày nay rất nhiều người cũng đi câu cá, nhưng hoàn toàn khác với việc câu cá của hai mươi năm trước. Câu cá ngày nay, phần lớn mọi người không phải vì "con cá", mà là vì "câu", vì niềm vui này. Hai mươi năm trước, câu cá thực sự là vì "con cá", đều giống như trong vở kịch nói: "Mẹ của thằng Hai ơi, lấy cái chậu gỗ lớn ra đây!" Mục đích đều là muốn ăn cá. Ngày nay thì khác, bạn của tôi câu cá xong liền chạy theo tôi nói: "Ôi chao, tôi câu được nhiều cá thế này, tặng hết cho anh đấy!" Tôi nói: "Thế anh câu nhiều thế làm gì? Câu nhiều thế tôi cũng ăn không hết." Người bạn liền nói: "À, đây chẳng phải là một niềm vui sao." Thái độ của anh ấy là như vậy, không phải thèm con cá đó. Trong lịch sử cũng vậy, vào thời thịnh thế Càn Long, bức tranh câu cá đã phản ánh hình thái xã hội sung túc lúc bấy giờ.
Thuở trẻ tôi từng mua một chiếc vại "Ngư lạc đồ" thời Khang Hi, trên bức tranh là rất nhiều người đứng dưới nước, trong tay cầm một cái giỏ. Lúc đó tôi không hiểu, không nhìn nổi những người này đều đứng dưới nước, cầm một cái giỏ để làm gì? Tôi là người miền bắc, chưa từng thấy loại công cụ này ở miền nam. Sau đó khi tra cứu cuốn "Tam tài đồ hội", tôi mới biết cái "giỏ" đó gọi là "tráo thuyên", chính là một cái giỏ, nhưng hai đầu đều thông nhau, nói toẹt ra chính là cái giỏ không có đáy. "Tam tài đồ hội" giải thích rằng: "Tráo thì đan bằng tre, để trống hai đầu." Tráo thuyên được đan bằng tre, lúc bắt cá thì ném xuống nước, trùm con cá vào bên trong, sau đó dùng tay mò. Người miền bắc chưa từng thấy bao giờ mà! Cho nên tôi nhìn thấy trên tranh mỗi người ôm một cái giỏ, không biết định làm gì, sau đó mới biết đây chính là bức tranh bắt cá. Vừa nãy tôi đã nói rồi, kiểu bắt cá này được coi là ra tay chủ động, hoàn toàn khác với câu cá, không có cách nào tận hưởng niềm vui câu cá được. Người ngày nay ai cũng thích câu cá, chẳng ai muốn cầm cái giỏ không đáy khua khoắng khua khoắng trong nước để bắt cá cả, thế gọi là giảm cân. Kiến thức của mỗi người đều có giới hạn, ví dụ như tôi, lại không biết chuyện miền nam, cho nên phải nắm bắt mọi cơ hội để học hỏi. Khi bạn không nhìn hiểu, thì phải tìm cách tra cứu, hỏi người khác. Biết đâu hàng xóm của bạn lại là một người miền nam, mở miệng liền nói: "Món đồ này gọi là tráo thuyên, ở quê chúng tôi gặp ở đâu cũng thấy." Tôi đoán ngày nay miền nam cũng chẳng dùng cái thứ đó để bắt cá nữa, cho nên kiến thức của mỗi người đều cần phải tích lũy từng chút một.
Lại nhìn hoa văn động vật, hoa văn động vật được vẽ vào thời kỳ Khang Hi đều vô cùng hung mãnh. Ví dụ như loại hình được ưa chuộng nhất lúc bấy giờ chính là một loại thụy thú, lấy kỳ lân làm nguyên mẫu. Tại sao lại thích vẽ loại thụy thú này? Mục đích là để cầu phúc, cầu mong thiên hạ thái bình. Lúc bấy giờ phần lớn mọi người đều vừa trải qua biến loạn, đều hy vọng xã hội an định. Vậy, động vật được vẽ vào thời kỳ Càn Long là những gì? Sư tử cầu thêu, bách tử đèn lồng rồng, hình ảnh động vật đều vô cùng vui tươi chúc mừng.
Sự thay đổi của hình thái xã hội, đã bức bách sự thay đổi của hình thái nghệ thuật. Cùng là sư tử, sư tử vẽ thời Khang Hi đều nanh vuốt giương oai, mang tính sát thương; sư tử vẽ thời Càn Long, đều giống như chó Bắc Kinh, hoàn toàn khác biệt. Thụy thú thời kỳ Khang Hi, thể hiện một sự lo lắng của xã hội; trong khi thụy thú thời kỳ Càn Long, thể hiện một sự yên tâm của xã hội, hình thái khác nhau, thế giới nội tâm cũng khác nhau. Tâm lý thời kỳ Càn Long vô cùng gần gũi với xã hội ngày nay, tâm lý mọi người đều tương đối thư thái, buổi sáng, buổi chiều, trên đường phố toàn là những người ca múa hát hò, những người đá cầu, toàn bộ hình thái xã hội vô cùng vui tươi. Mà cách đây hai, ba mươi năm, chúng ta không thể nhìn thấy hình thái xã hội như thế này.
Đường Anh tận tụy
Việc nung đốt đồ sứ thời kỳ Càn Long, đã đạt đến một đỉnh cao về mặt kỹ thuật. Đường Anh đã ghi chép lại trong "Đào thành kỷ sự bi ký" rằng trong thời gian ông làm đốc đào, tổng cộng đã phỏng cổ, sáng tạo ra năm mươi bảy loại. Những cái trước không nói đến, từ khi Đường Anh nhậm chức đến nay, đã có năm mươi bảy chủng loại xuất hiện, ngày nay tất cả đều có thể được minh chứng. Mặc dù Đường Anh hết lòng hết sức, nhưng ông vẫn không thể hoàn toàn đáp ứng yêu cầu của hoàng đế. Ví dụ như năm Càn Long thứ mười ba, "Ký sự đương" có một cuốn như thế này: "Ngày 28 tháng 11, thái giám Hồ Thế Kiệt truyền chỉ cho Dĩ Thân vương, Đức Bảo: Đồ sứ do Đường Anh tiến cúng lần này vẫn là kiểu dáng cũ, tại sao không theo mẫu mới được ban phát để nung đốt tiến cúng? Tiền lương của số đồ sứ tiến cúng lần này không được chuẩn bị thanh toán, bắt y bồi thường." Hoàng đế nói, đồ mà ngươi gửi tới sao vẫn giống như lần trước, đều là kiểu dáng cũ, mẫu mới ta đưa cho ngươi, tại sao ngươi không nung đốt? Tiền lần này ngươi tự bỏ ra đi. Hình phạt vô cùng nghiêm khắc. Sách lịch sử có thể tra ra việc trừng phạt Đường Anh ít nhất là ba lần, chính là bắt ông tự bỏ tiền túi ra. Bạn thử nghĩ xem, vị hoàng đế thống trị một đất nước, đối với việc nung đồ sứ mà vẫn tốn nhiều tâm huyết và sức lực như vậy. Hoàng đế có quyền lực gì chứ? Đường Anh có quyền lực gì chứ? Ông chỉ là một vị quan nhỏ quản việc nung đồ sứ, tuy là một vị quan nhỏ, nhưng quyền lực mà hoàng đế ban cho lại vô cùng lớn. Đối với Đường Anh mà nói, chính là "ở bên vua như ở bên hổ", sợ hãi biết bao, chỉ sợ làm việc gì khiến hoàng đế không vui.
Đường Anh từ năm 47 tuổi đến Cảnh Đức Trấn, làm việc liên tục cho đến năm 75 tuổi. Ngày 19 tháng Giêng năm Càn Long thứ 21, Càn Long triệu kiến Đường Anh, đón ông cụ đến Viên Minh Viên ở Bắc Kinh. Càn Long vô cùng vui mừng, ngay trước mặt liền ban thưởng, nói rằng: "Con trai ngươi là Đường Dần Bảo học tập việc sứ nghệ, kế nhiệm chức vụ của ngươi đi." Đường Anh chắc chắn là vô cùng sợ hãi lo lắng! Hoàng đế Càn Long lúc bấy giờ 46 tuổi, Đường Anh 75 tuổi, lớn hơn Càn Long một thế hệ. Đường Anh biết mình đã già rồi, nhưng bảo con trai kế nhiệm, ông cũng thấy sợ. Ông thầm nghĩ: Tôi đã làm việc ròng rã mấy chục năm rồi, cẩn trọng tận tụy, nơm nớp lo sợ. Ngươi lại bảo con trai ta kế nhiệm, con trai ta liệu có thể gánh vác được như ta không, rất khó nói. Mùa hè năm đó, ngày 27 tháng Bảy, Đường Anh liền tấu xin từ chức, ông viết một bản tấu dâng lên hoàng đế: "Nô tài khuyển mã, tuổi tác đã bảy mươi lăm, khí huyết ngày một suy yếu, uống thuốc cũng không có hiệu quả nhanh chóng. Cúi nghĩ việc quản lý lò nung quan trọng vô cùng, hiện nay tuy có con trai nô tài là Dần Bảo đi theo nhậm chức phụ tá, chỉ vì Dần Bảo suy cho cùng vẫn còn trẻ tuổi, mọi việc từng trải chưa lâu, nô tài tự suy xét bệnh tình của mình, dây dưa một thời gian, đột nhiên khó mà khỏi hẳn. Nếu không kịp thời tâu rõ, lỡ như có sự chậm trễ sai sót, thì tội lỗi của nô tài lại càng sâu nặng hơn. Vì thế đem sự việc bẩm báo theo đúng thực tế, cúi xin hoàng đế lựa chọn hiền thần khác, đến cửa ải tiếp quản."
Ông ấy nói rằng, tôi đã 75 tuổi rồi, cơ thể ngày một kém đi, uống thuốc cũng chẳng có tác dụng gì mấy. Tôi biết trách nhiệm của mình rất lớn, tuy con trai có thể giúp đỡ, nhưng tôi cảm thấy nó vẫn còn trẻ, kinh nghiệm chưa cao, tôi sợ rằng mình không thể nhanh chóng bình phục, cho nên đành phải sớm bẩm báo với hoàng đế rằng tôi không làm nổi nữa, ngài hãy chọn người khác đến thay thế công việc của tôi đi. Ngày 21 tháng Tám, chưa đầy một tháng, hoàng đế long ân chuẩn y. Vài tháng sau khi rời nhiệm chức, Đường Anh qua đời. Lúc bấy giờ chế độ hưu trí chưa hoàn thiện, Đường Anh làm việc đến tận năm 75 tuổi. Thời nay chúng ta có chế độ hưu trí tốt biết bao, 60 tuổi đã nghỉ hưu rồi. Lúc đó là quan hệ vua tôi, một đốc đào quan đối thoại trực tiếp với hoàng đế, phải chịu áp lực tâm lý lớn đến nhường nào, nhưng điều đó cũng cho thấy sự coi trọng của quân vương đối với việc sản xuất đồ sứ.
Đồ sứ do Đường Anh sản xuất mà chúng ta có thể nhìn thấy ngày nay gồm có những gì? Ví dụ như trong Bảo tàng Thượng Hải có một chiếc bình loa lớn (hoa cổ) "Năm Càn Long thứ năm", bút tích ký tên chính là "Thẩm Dương Đường Anh". Trong Bảo tàng Quốc gia có chiếc bình loa lớn "Năm Càn Long thứ sáu", bút tích ký tên cũng là "Thẩm Dương Đường Anh". Đó đều là những món đồ sứ hảo hạng do Đường Anh giám chế, nhìn lại ngày nay đều là quốc bảo.
Một bước sa chân hận ngàn đời
Đồ sứ đến thời kỳ Càn Long, đặc biệt là Thanh hoa, đều trở thành một sự chế tác thành thạo, về mặt kỹ thuật không còn khó khăn nữa, không cần phải sáng tạo nữa, cái gọi là sáng tạo đều nằm trong khuôn khổ vốn có. Kỹ thuật càng thuần thục, thái độ càng trung dung, màu sắc cũng càng trung dung.
Ví dụ như bình lớn sáu cạnh của Càn Long, là một loại lò quan được sản xuất rất nhiều. Chúng ta đều biết, đồ sứ là đồ tròn (viên khí), cực kỳ dễ sản xuất, có thể vuốt gốm, quay trên bàn xoay một vòng, là vuốt thành hình tròn rồi. Nhưng bất kỳ thứ gì không phải là đồ tròn, chế tạo đều tương đối phiền phức, giống như bình lớn sáu cạnh, nhất định phải có khuôn mẫu. Có một đôi bình lớn sáu cạnh Thanh hoa, cao 66 phân, là người Đức Waldersee mang từ Trung Quốc đi, để ở nhà họ hơn một trăm năm. Waldersee, mọi người đều rõ, chính là tổng tư lệnh liên quân tám nước, có liên quan đôi chút với Tẩy Kim Hoa, hoặc có thể nói Tẩy Kim Hoa có liên quan đôi chút với ông ta. Waldersee năm đó có thể chọn trúng món đồ như thế này để mang đi, có thể thấy nó cũng vô cùng quan trọng vào thời bấy giờ. Ngày 12 tháng 7 năm 2006, đôi bình lớn này được đấu giá tại Luân Đôn, Anh quốc, bán được hơn 70 nghìn bảng Anh, quy đổi ra tiền nhân dân tệ là hơn 10 triệu tệ.
Loại lò quan này có định thức, có rất nhiều cái giống hệt nhau, trong nước cũng từng bán rất nhiều. Mấy năm trước, Hãn Hải Bắc Kinh từng đấu giá một chiếc, kết quả trong thời gian trưng bày, đã bị một kẻ ngẩn ngơ đập vỡ. Hôm đó là lúc triển lãm sắp kết thúc, sau đó kiểm tra lại đoạn phim ghi hình, nhìn thấy người đàn ông đó vội vã đi vào, vừa nhìn thấy món đồ này, rất vui mừng, lò quan lớn bày ngay trước mắt, không kiên ưng được mà vươn đầu về phía trước, muốn nhìn cho thật kỹ. Nào ngờ chiếc bình này được đặt trong tủ kính, ở giữa còn có một lớp kính nữa, kết quả là đâm thẳng đầu làm vỡ kính, kính lại cắt nát chiếc bình.
Chúng ta tổng kết bài học: Khi nhìn thấy đồ vật tốt, phải kiềm chế sự kích động trong lòng, nhất định phải cẩn trọng cẩn thận. Bạn thử nghĩ xem, chiếc bình này đã hơn hai trăm năm mươi tuổi rồi, cái đầu của ngài nếu không đâm thẳng vào nó, mà nếu trực tiếp đâm vỡ nó, thì cũng được coi là vẻ vang, phải không? Nhưng ngài lại đâm vào tấm kính, kính lại cắt nát nó, thì chẳng có gì là vẻ vang cho lắm. Nếu không cẩn thận, có khi một bước sa chân thành hận ngàn đời.
Thanh hoa giữa thời Thanh
Cái gọi là giữa thời Thanh của chúng ta, thường chỉ giai đoạn từ cuối thời Khang Hi cho đến khi Càn Long qua đời, theo quan điểm của người phương Tây, chính là toàn bộ thế kỷ 18, sử gọi là "Thịnh thế Khang Càn", còn gọi là "Thịnh thế Càn Long". Đây là thời thịnh thế dài nhất trong lịch sử Trung Quốc, kéo dài tới một trăm năm. Thịnh thế trong lịch sử Trung Quốc có rất nhiều lần, như Chi văn cảnh, Trinh quan chi trị, Khai nguyên thịnh thế, Nhân Tuyên thịnh thế,... đều chưa đầy một trăm năm, sáu bảy mươi năm đã được coi là dài rồi. Chỉ nhìn riêng từ đồ sứ Thanh hoa, đặc điểm của thời kỳ này chính là từ phỏng cổ, sáng tạo, dần dần diễn biến thành chế thức quy chuẩn, đúng khuôn phép, kỹ thuật thuần thục. Cuối cùng biến thành quen tay hay việc, sau này có thể làm ra bất kỳ thứ gì cũng đều uyển chuyển thành thạo, vô cùng dễ dàng.
Lò quan giữa thời Thanh, là thời kỳ quy chuẩn nhất trong lò quan hai triều Minh Thanh, tất cả kiểu dáng, chủng loại đều do cung đình trực tiếp nắm bắt, trực tiếp ra mẫu, do đốc đào quan trực tiếp quản lý. Rất nhiều đồ sứ nghệ thuật đều do hoàng đế trực tiếp hỏi han, cho nên chất lượng vô cùng cao. Rất nhiều đồ sứ giá cao trên sàn đấu giá ngày nay, đều do thời kỳ này tạo ra, tại sao? Trình độ kỹ thuật cao. Còn về lò dân, số lượng nung đốt vô cùng lớn. Kể từ ngày tôi yêu thích đồ sứ, tôi đã tiếp xúc với một lượng lớn đồ dân thời kỳ này. Điểm này có liên quan trực tiếp đến sự phồn vinh của xã hội thời kỳ đó. Nếu thế kỷ 18 không phải là một xã hội phồn vinh, thì không thể có nhiều vật phẩm sưu tầm ưu tú được lưu giữ trên đời như vậy. Chúng ta đã trải qua những cuộc chiến tranh sau đó, trải qua bài học đau thương như "Cách mạng văn hóa", nhưng vẫn còn rất nhiều đồ sứ được lưu giữ trên đời, có thể thấy sự phồn vinh của xã hội lúc bấy giờ. Chất lượng đồ sứ lò dân thời kỳ này cũng phổ biến là rất cao, có những món vô cùng tinh xảo, thậm chí không thua kém gì lò quan. Trong dân gian có một câu nói, nói rằng món đồ này "tức chết lò quan", ý nói lò dân còn tinh xảo hơn cả lò quan.
Đối với đại chúng mà nói, phần lớn các chủng loại ưu tú của lò quan trong thị trường sưu tầm ngày nay, bách tính mua không nổi, quá đắt. Nhưng chúng ta có thể cân nhắc đồ sứ lò dân thời kỳ bấy giờ, lò dân đã mang lại cho chúng ta vô vàn niềm vui trong cuộc sống cũng như khả năng sưu tầm.
Lịch sử rất nhiều khi là sự luân hồi, vạn sự vạn vật không thể mãi ở trên đỉnh cao, giống như thị trường chứng khoán vậy. Đến hậu kỳ Càn Long, việc sản xuất đồ gốm sứ do sự thỏa mãn của cung đình mà dần dần trở nên xơ cứng. Đến sau thời Gia Khánh, Đạo Quang, thì hoàn toàn mang tính quy thức hóa rồi. Bài giảng tiếp theo sẽ nói về Thanh hoa cuối thời Thanh.