Thanh hoa đầu nhà Minh do Vĩnh Lạc định hình. Chúng ta hãy tìm hiểu về tính cách của minh quân Vĩnh Lạc trước đã. Phụ thân của ông là Chu Nguyên Chương từng có ý định nhường ngôi cho Chu Đễ, tức vua Vĩnh Lạc, bởi vì ông xếp hàng thứ tư. Trưởng tử Chu Bưu qua đời trước Chu Nguyên Chương, sau khi cân nhắc nhiều lần, Chu Nguyên Chương vẫn quyết định để đích tôn lên kế vị, đây chính là Kiến Văn hoàng đế mà chúng ta đều biết. Điểm này khiến vua Vĩnh Lạc lúc bấy giờ là Yên vương Chu Đễ vô cùng bất mãn. Bởi vì cách xử lý sự việc của Kiến Văn hoàng đế quá nôn nóng, dẫn đến việc Chu Đễ mưu phản. Vào năm Kiến Văn thứ tư, Chu Đễ dấy binh, cuối cùng đoạt lấy chính quyền.
Công tích của Vĩnh Lạc hoàng đế
Vĩnh Lạc trị vì 22 năm, thiên hạ thái bình, toàn bộ đất nước vẫn tương đối ổn định. Mặc dù thủ đoạn của ông có phần cực đoan, nhưng tổng thể quốc gia vẫn khá ổn định. Ông đã làm rất nhiều việc lớn, chúng ta hãy cùng xem ông đã làm những việc lớn nào.
Thứ hai, biên soạn "Vĩnh Lạc đại điển". "Thịnh thế tu điển", việc này có nguyên do của nó. "Vĩnh Lạc đại điển" không phải là việc biên soạn một cuốn sách theo nghĩa thông thường của chúng ta, đó là một cuốn đại thư được dốc toàn lực quốc gia, tập hợp tài năng của tất cả văn nhân nhã sĩ để biên soạn. "Vĩnh Lạc đại điển" có bao nhiêu quyển? Có 22.937 quyển. Chúng ta đều biết sau này "Vĩnh Lạc đại điển" liên tục bị thất lạc, bị thiêu rụi, nhưng vẫn còn lưu lại được rất nhiều. Đây là việc lớn thứ hai mà ông làm.
Thứ ba, dời đô. Việc ông dời đô có rất nhiều nguyên nhân, chúng ta cũng không rõ lắm suy nghĩ của Vĩnh Lạc thế nào. Nhưng đại khái có thể nắm được mấy điểm sau. Đầu tiên, ông cho rằng tiếp tục làm hoàng đế ở Nam Kinh thì không mấy vẻ vang, dù sao thì ông cũng dùng vũ lực. Thứ hai, vì ông là Yên vương, sinh sống lâu năm ở Bắc Kinh nên có vấn đề về tình cảm. Thêm một điểm nữa, lúc bấy giờ ở phía bắc vẫn còn tàn dư thế lực nhà Nguyên chống đối với triều đình nhà Minh. Dời đô về Bắc Kinh rồi thể hiện được năng lực và sự cường đại của nhà Minh. Nếu triều đình lúc đó ở Nam Kinh, phía bắc rất dễ thất thủ.
Thứ tư, tổ chức hạ Tây Dương. Mục đích của việc hạ Tây Dương rất phức tạp, cho đến nay giới sử học vẫn chưa có kết luận thống nhất. Nhưng nó cho thấy một thế mạnh của đế quốc Minh, thế mạnh này vào thời điểm đó là một thế mạnh vô cùng cường đại trên phạm vi toàn thế giới — sự hiển thị của năng lực vận tải biển.
Bia đá Dương Sơn
Sau khi Chu Đễ giành được chính quyền và lên làm hoàng đế, ông đã làm một việc lớn, đó là dựng bia cho phụ thân. Người Trung Quốc rất coi trọng chữ hiếu, dựng bia cho cha mẹ là việc lớn, ngày nay người ta cũng đến nghĩa trang chọn một khối đá tốt, khắc lên một số văn từ để bày tỏ nỗi lòng thương nhớ của người sau. Thế nhưng, việc Vĩnh Lạc lên ngôi lại là một trường hợp vô cùng đặc biệt, ông đã trái lời tổ huấn, đăng cơ bằng vũ lực. Nhưng để chứng minh địa danh chính thống và lòng hiếu thảo của mình, ông muốn dựng một tấm bia cho cha. Tấm bia này làm rất lớn! Dựng theo núi, ở trấn Thang Sơn ngoại ô Nam Kinh ngày nay, nơi đó có một ngọn núi tên là Dương Sơn, được đục đẽo dựa theo núi Dương Sơn. Tôi đã từng đến đó, tận mắt xem tấm bia này. Nếu không tận nơi mục sở thị, bạn không thể cảm nhận được nó to lớn đến nhường nào. Nếu chúng ta dựng nó lên, nó cao hơn 70 mét, tương đương với tòa nhà 25 tầng ngày nay. Bia chia làm ba phần, gồm thân bia, đỉnh bia và đế bia, ba phần này hiện nay đều nằm trên núi, không thể đứng vững được. Đừng nói đến năng lực của con người 600 năm trước, ngay cả ngày nay, chúng ta đã nghĩ ra rất nhiều cách cũng cảm thấy không thể dựng nó lên được. Sau khi tính toán, trọng lượng của tấm bia khoảng hơn 3 vạn tấn, việc cẩu một vật nặng hơn 3 vạn tấn lên bệ đỡ, rồi đặt đỉnh bia lên trên là một nhiệm vụ bất khả thi. Kết quả là tấm bia cứ nằm lại trên núi, biến thành một nhiệm vụ bất thành.
Bia đá Dương Sơn là một công trình hình ảnh của Vĩnh Lạc, nhưng lại không hoàn thành. Tôi nghĩ đây có lẽ cũng là một trong những nguyên nhân thúc đẩy ông dời đô. Bạn thử nghĩ xem, vì cha mà làm một tấm bia lớn như vậy, ban đầu ý tưởng rất tốt, nhưng lại không tính đến chuyện đằng sau, kết quả là không dựng lên nổi, rơi vào cục diện vô cùng lúng túng.
Gạch lát nền thanh hoa
Vĩnh Lạc còn làm một việc lớn nữa, đó là xây dựng Báo Ân Tự và tháp Báo Ân Tự ở Nam Kinh, đáng tiếc là bây giờ tháp không còn nữa. Báo Ân Tự được Vĩnh Lạc xây dựng để tưởng niệm cha mẹ mình, phụ thân chính là Chu Nguyên Chương, mẫu thân là sinh mẫu của ông — Mã hoàng hậu. Còn tháp Báo Ân Tự được Vĩnh Lạc xây dựng theo tiêu chuẩn của hoàng cung, tốn thời gian 16 năm, là một ngọn tháp lưu ly trắng, chín tầng tám mặt, cao 78 mét, cũng tương đương với tòa nhà 25 tầng, vô cùng đồ sộ. Đáng tiếc là vào năm 1854, nó đã bị hủy hoại bởi nhân lực trong thời kỳ Thái Bình Thiên Quốc. Thời kỳ Thái Bình Thiên Quốc vì nhu cầu chiến tranh nên đã cho đánh sập nó, vô cùng đáng tiếc.
Nguyên liệu mà Vĩnh Lạc huy động để xây dựng Báo Ân Tự và tháp Báo Ân Tự là những thứ chúng ta không thể tưởng tượng nổi — dùng gạch thanh hoa làm gạch lát nền. Ngày nay trang trí nhà cửa, tất cả gạch men mua về đều là loại được nung cho trang trí nhà ở, không ai dám dùng gạch thanh hoa cả, chi phí quá lớn, không thể gánh vác nổi. Thế nhưng Vĩnh Lạc lại cho nung gạch lát nền thanh hoa, mỗi viên gạch dày khoảng hai, ba phân, vô cùng đẹp mắt. Loại gạch này trong một thời gian rất dài trước đây không được người đời biết đến, mỗi khi nhìn thấy viên gạch đó, ai nấy đều tưởng đó là một món đồ tàn tích, giống như phần tâm của một chiếc đĩa bị cắt rời ra. Hoa văn trên gạch cũng không hoàn chỉnh, bởi vì mỗi viên gạch chỉ mang một phần hoa văn cục bộ, chỉ khi ghép lại với nhau mới trở thành hoa văn hoàn chỉnh. Nhìn đơn lẻ một viên gạch, thường rất dễ hiểu lầm là đồ tàn. Xưa nay, trong và ngoài nước, việc dùng thanh hoa làm gạch lát nền, đến nay được biết đến thì chỉ có duy nhất trường hợp này.
Trương Đại thời nhà Minh trong cuốn "Đào am mộng ức" có miêu tả về tháp Báo Ân Tự như thế này, ông nói: "Cổ vật lớn của Trung Quốc, đồ lò lớn của thời Vĩnh Lạc, chính là tháp Báo Ân vậy. Tháp Báo Ân được hoàn thành vào đầu thời Vĩnh Lạc, nếu không có tinh thần khai quốc, vật lực khai quốc, công lệnh khai quốc của Thánh tổ, cùng với sự gan dạ, trí tuệ và mưu lược đủ để nuốt trọn tòa tháp này, thì không thể thành công được." Trương Đại là người cuối thời Minh, lúc đó tháp vẫn còn, sừng sững bên bờ Trường Giang, tất cả thuyền bè qua lại đều có thể nhìn thấy. Ngày nay nếu ngọn tháp này vẫn còn, chắc chắn sẽ là một điểm du lịch vô cùng quan trọng của cả nước, đáng tiếc là đã bị hủy diệt từ 150 năm trước.
Ra tay là ra tay ngay
Hồi trẻ khi tôi dạo chợ đồ cổ Thiên Tân, có một người đồng hương bày hàng rông, anh ta lấy từ trong cặp sách ra một viên gạch lát nền như thế này. Anh ta vừa lấy ra, tôi đã nhìn thấy và với tay chộp lấy ngay. Tôi hỏi: "Cái này của anh bao nhiêu tiền?" Anh ta đáp: "200 tệ." Rất dứt khoát. Sau đó tôi liền hiểu ra: anh ta không biết đây là thứ gì. Lúc đó mọi người đã biết đồ sứ Vĩnh Tuyên rất có giá trị, nhưng lại không biết một vật hình vuông như thế này là gì. Tôi nói: "100 tệ nhé." Đây là một nguyên tắc, đó là dù có rẻ thế nào cũng phải mặc cả, đây là cách mang lại sự an ủi tâm lý cho đối phương. Nếu bạn nói: "200 tệ tôi mua." Anh ta chắc chắn sẽ nghĩ mình bán hớ, trong lòng sẽ rất buồn. Để đối phương cảm thấy thoải mái, nhất định phải mặc cả. Anh ta bảo: "Không được." "Vậy 150 nhé." "Không được." "180." Anh ta vẫn nói: "Không được." Tôi bảo: "Thôi được rồi, tôi đưa anh 200 tệ."
Tại sao tôi lại kỳ kèo so đo với anh ta như vậy? Là để anh ta xác nhận lại cái giá mà mình đã đưa ra. Lúc tôi nói một trăm, một trăm rưỡi, một trăm tám, anh ta đều liên tục nói không được, điều đó là để xác nhận mức giá hai trăm. Nếu như tôi nói: "Hai trăm tệ, được đấy, khá rẻ đấy, tôi mua." Anh ta có lẽ sẽ nói: "Ấy chết! Tôi nhầm mất, không phải 200 Nhân dân tệ, mà là 200 đô la Mỹ." Bạn sẽ lập tức không mua được nữa. Cho nên phải học kỹ năng mặc cả, không chỉ vì niềm vui của bản thân, mà còn vì niềm vui của người khác.
Khi sưu tầm cần phải ra tay đúng lúc, phản ứng phải nhanh nhạy. Bây giờ tôi vẫn có thể nhớ lại rõ mồn một cảnh tượng lúc đó, chính là khi người đồng hương vừa lấy món đồ từ trong cặp sách ra, tôi liền cầm lấy ngay. Xung quanh vây rất nhiều người, nếu động tác của tôi chậm hơn một chút, có người nhanh tay hơn tôi, thì món đồ đó sẽ vĩnh viễn không phải của tôi nữa. Thế nên, khi cần ra tay thì phải ra tay ngay, quyết định này suy cho cùng vẫn xuất phát từ kiến thức của bạn. Tại sao khi rất nhiều người lấy ra rất nhiều đồ mà tôi hoàn toàn không hề kích động, thế nhưng vừa nhìn thấy viên gạch này liền kích động, vội vàng cầm lấy ngay? Chính là vì tôi có kiến thức này. Do đó trong sưu tầm, việc quan tâm đến những thứ đã qua trọng hơn nhiều so với việc quan tâm đến những thứ hiện tại.
Áp thủ bôi
Đồ sứ quan di thời Vĩnh Lạc gần đây được khai quật số lượng lớn ở Châu Sơn, Cảnh Đức Trấn, Châu Sơn chính là vị trí của lò ngự quan di lúc bấy giờ. Trong đồ sứ Vĩnh Lạc, loại nổi tiếng nhất là áp thủ bôi, ngược lại lại không thấy xuất hiện trong các di vật khai quật. Xin giải thích một chút về áp thủ bôi, hình dáng giống cái bát, kích thước đặt vào vị trí hổ khẩu thì vừa khít. Do phần thai tương đối dày, trọng lượng tương đối nặng, có cảm giác đầm tay, cho nên gọi là "áp thủ bôi". Áp thủ bôi thanh hoa thời Vĩnh Lạc có khắc niên hiệu "Vĩnh Lạc niên chế" chính xác, trên toàn thế giới chỉ có 3 chiếc. Những năm trước tôi làm chương trình truyền hình ở đài Giang Tô, tại hiện trường có rất nhiều khán giả mang đồ đến giám định. Có một người mang một chiếc áp thủ bôi thanh hoa lên. Tôi nói với anh ta rằng: "Áp thủ bôi có khắc niên hiệu trên toàn thế giới chỉ có ba chiếc là thật, anh là chiếc thứ tư."
Tôi nghĩ, người bình thường đều có thể nghe hiểu câu này có ý gì. Nhưng anh ta lại không hiểu, anh ta bảo: "Đúng vậy, cái này của tôi chính là một phát hiện mới. Không chỉ có một cái, trong cặp sách còn có một cái nữa, cái thứ sáu." Toàn thế giới dốc cả sức mạnh quốc gia, mất 600 năm mới tìm được ba chiếc, thế mà trong túi anh ta lại có tới mấy chiếc. Loại đồ sứ hiếm có như vậy, tôi mà còn chỉ dám nhìn qua lớp kính của Cố Cung, sao anh ta lại có thể nhét trong túi những hai chiếc chứ? Ảo tưởng là một đại kỵ trong sưu tầm, rất nhiều người mắc bệnh ảo tưởng. Một khi con người ta đã u mê chấp nhất thì sẽ không tài nào nghe hiểu lời người khác nói. Ví dụ như tôi nói: "Cái này của anh là chiếc thứ tư." Tức là tôi đã ám chỉ đồ của anh ta không thật rồi, nhưng anh ta lại không nghe ra, anh ta cứ nghĩ đó là phát hiện ra chiếc thứ tư ngoài ba chiếc kia. Đây là một căn bệnh phổ biến.
Ảnh hưởng từ Ba Tư
Trong đồ sứ Vĩnh Lạc có rất nhiều đặc điểm liên quan đến việc Trịnh Hòa hạ Tây Dương. Chúng ta đều biết Trịnh Hòa bảy lần hạ Tây Dương, có sách lịch sử còn ghi là tám lần, dù là mấy lần đi chăng nữa thì ông ấy cũng đã từng đến Tây Dương. Trịnh Hòa cùng họ với tôi, tên thật là Mã Tam Bảo, người đời gọi là "Tam Bảo thái giám". Ông là người Vân Nam, được vua Vĩnh Lạc ban cho họ "Trịnh". Trịnh Hòa bắt đầu hạ Tây Dương từ năm Vĩnh Lạc thứ ba, chuyến cuối cùng đã kéo dài sang thời Tuyên Đức, đặt chân đến hơn 30 quốc gia và khu vực ở châu Á, châu Phi. Nhiều nhà sử học cho rằng, mục đích vua Vĩnh Lạc lệnh cho Trịnh Hòa hạ Tây Dương là để tìm kiếm Kiến Văn hoàng đế. Bởi vì việc Vĩnh Lạc hoàng đế làm lúc đó không mấy vẻ vang, khi công nhập vào thành Nam Kinh, Kiến Văn hoàng đế sống không thấy người, chết không thấy thây, cho nên ông nhất định phải tìm cho ra tung tích của Kiến Văn hoàng đế, dẫu sao nói toạc ra thì đó mới là hoàng đế chính tông, nếu đối phương quay về thì tình hình sẽ không mấy hay ho. Ngoài ra, hạ Tây Dương còn có một phần mục đích kinh tế. Thêm nữa chính là để khoe khoang, quốc lực đại Minh cường thịnh, nhất định phải khoe khoang. Những buổi duyệt binh ngày nay chẳng qua cũng là để khoe khoang, quốc lực cường thịnh thì mới có thể tổ chức duyệt binh.
Khoe khoang là một sự hạn chế của văn minh nông nghiệp, các dân tộc nông nghiệp rất thích khoe khoang. Nước ta là một quốc gia thuộc nền văn minh nông nghiệp điển hình, ngày nay trên người mỗi chúng ta vẫn tồn tại đặc điểm thích khoe khoang. Ngày trước trong nhà mua một chiếc xe mới, mua một chiếc tivi mới, ai nấy đều thích đem ra khoe mẽ với người khác. Trong "Minh sử - Trịnh Hòa truyện" có ghi chép rất rõ ràng, thuyền bảo của Trịnh Hòa khi đó cực kỳ lớn. Tại sao gọi là thuyền bảo? Bởi vì trên thuyền áp tải rất nhiều báu vật. Thuyền bảo dài 44 trượng, rộng 18 trượng, tương đương với chiều dài khoảng 132 mét, chiều rộng khoảng 54 mét, là một con thuyền vô cùng to lớn. Tương truyền trọng tải rác có thể đạt tới hơn một vạn tấn, trên thuyền chính có chín cột buồm. Mỗi chuyến Trịnh Hòa hạ Tây Dương có hơn 27.000 người tham gia, xuất quân là có thể đánh trận. Sau này có sách viết vô cùng phóng đại, nói rằng trong bụng con thuyền đó có thể chứa được bốn tòa Thái Hòa Điện.
Lúc Trịnh Hòa quay về, đã mang theo rất nhiều loại văn hóa nhìn thấy dọc đường hạ Tây Dương. Lúc này, có khả năng họ đã mang một số lượng lớn hoa văn Ba Tư vào trong cung đình, dùng nó làm khuôn mẫu để nung đồ sứ. Thời kỳ Vĩnh Lạc, hoạt động mậu dịch giữa nhà Minh và Ba Tư ở Trung Đông, có lẽ chính là một trong những nguyên nhân khiến cho đồ sứ Vĩnh Lạc có nhiều kiểu dáng và hoa văn mang phong cách Ba Tư đến vậy. Ví dụ như bình dẹt, bình tưới nước, nhìn vào là biết ngay không phải là vật dụng thường dùng của người Trung Quốc, mà là chịu ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư.
Xô Ma Ly Thanh
Ảnh hưởng thứ hai mà việc Trịnh Hòa hạ Tây Dương mang lại cho đồ sứ, chính là Xô Ma Ly Thanh, còn gọi là Tô Nê Bột Thanh. Nghe cái tên này, người không hiểu sẽ cảm thấy chẳng hiểu đầu cua tai nheo gì cả. Thực ra Xô Ma Ly Thanh là nguyên liệu nhuộm được bôi lên khi nung đồ sứ, nói theo cách bình dân thì nó chính là một loại chất nhuộm, tương tự như chất nhuộm vải của bạn vậy. Đặc điểm khi nung ra của Xô Ma Ly Thanh là sắc xanh ngả đen, có đốm ánh thiết. Điểm này vô cùng chuyên nghiệp, nó có hàm lượng sắt cao mangan thấp, do hàm lượng sắt quá cao nên mới xuất hiện đốm ánh thiết, trước đây trong giám định đây là đặc điểm tuyệt đối, chỉ cần có điểm này thì chắc chắn là đồ thật.
Hiệu ứng nghệ thuật do Xô Ma Ly Thanh điển hình tạo ra là đậm đặc, nhòe lan, người xưa đã gán cho kiểu nhòe lan này những đặc trưng thẩm mỹ, cho rằng nó vô cùng đẹp mắt, thế là Xô Ma Ly Thanh một bước thành danh. Sau khi Xô Ma Ly Thanh được nung thành phẩm, bề mặt men sẽ bị lồi lõm sần sùi. Bản thân nó vốn là một khuyết tật trong quá trình nung, nhưng qua sự tô vẽ của các văn nhân, lại hình thành nên một xu hướng thẩm mỹ, chính là vẻ đẹp của khuyết tật, cũng có thể nói là vẻ đẹp bệnh hoạn. Suốt mấy trăm năm qua, đồ sứ Vĩnh Tuyên vẫn luôn là bậc đứng đầu trong các loại đồ sứ thanh hoa, người sưu tầm, người nghiên cứu đều lấy việc sở hữu đồ sứ Vĩnh Tuyên làm vinh dự. Xô Ma Ly Thanh, người dân bình thường không cần phải nắm quá rõ, chỉ cần biết nó là một loại chất nhuộm là được; nhưng với tư cách là người làm chuyên môn, thì nhất định phải hiểu rõ vấn đề này.
Theo cách nói thông thường, Xô Ma Ly Thanh chính là do Trịnh Hòa mang về từ chuyến hạ Tây Dương. Nguồn gốc cái tên "Xô Ma Ly Thanh" có rất nhiều giả thuyết: Một giả thuyết cho rằng, đó là sự kết hợp giữa Tô Nê ở Nam Dương và Bột Thanh ở đảo Penang, nhưng rốt cuộc cái gọi là "Tô Nê" và "Bột Thanh" này là gì thì không ai giải thích được; giả thuyết thứ hai, một vị tiến sĩ người Anh vào hơn một trăm năm trước, tức là năm 1888, cho rằng Xô Ma Ly Thanh là phiên âm của từ "thủy tinh xanh" (smalt) trong tiếng Anh, bởi vì nó cũng có màu xanh; giả thuyết thứ ba, được ghi chép trong "Minh thực lục" là "Tốc Lai Mạn", Tô Nê Ma, cũng là từ đồng âm; giả thuyết thứ tư còn kỳ lạ hơn, nói rằng nó được mang về từ Somalia, thế nên gọi là "Somalia thanh", nghe có vẻ khá giống với Xô Ma Ly Thanh.
Thực ra nguồn gốc của Xô Ma Ly Thanh này không quá quan trọng, nó không quá quan trọng đối với thanh hoa, cũng không quá quan trọng đối với bách tính. Điều quan trọng là nó đã mang đến một phong cảnh rực rỡ cho nghệ thuật gốm sứ Trung Quốc. Phong cảnh đó chính là việc nó thể hiện đầy đủ đặc tính của Xô Ma Ly Thanh, thể hiện được đặc tính vẻ đẹp do sự khuyết tật này mang lại. Đây chính là điểm làm nên tên tuổi của Xô Ma Ly Thanh.
Tuyên Đức hoàng đế
Nhắc đến thanh hoa đầu nhà Minh là người ta nghĩ ngay đến Vĩnh Tuyên, theo lối suy nghĩ thông thường của mọi người, đều cho rằng Vĩnh Tuyên là mối quan hệ cha con, Vĩnh Lạc rồi đến Tuyên Đức mà. Thực chất, Vĩnh Tuyên là mối quan hệ ông cháu, ở giữa còn có thời Hồng Hi. Phụ thân của Tuyên Đức là Nhân Tông chỉ tại vị đúng một năm, niên hiệu là Hồng Hi, vì thời gian ngắn ngủi nên những ai không học lịch sử rất dễ bỏ qua đoạn này.
Quan niệm chung thường là "Vĩnh Tuyên bất phân" (Vĩnh Lạc và Tuyên Đức không phân biệt được), đồ sứ Vĩnh Lạc và đồ sứ Tuyên Đức rất gần gũi với nhau, đặc biệt là những món không có khắc niên hiệu, nếu không phải chuyên gia thì không thể phân biệt nổi, nhìn cái gì cũng thấy ná ná nhau. Người làm chuyên môn rất dễ phân biệt đồ sứ Vĩnh Tuyên, nhưng người không chuyên thì không cần thiết phải phân biệt rạch ròi, chỉ cần biết đó là thanh hoa đầu đời Minh là đủ.
Tuyên Đức tại vị 10 năm, qua đời khi mới 38 tuổi. Triều đại của ông là thời kỳ thịnh thế của nhà Minh. Tuyên Đức hoàng đế có sở thích tao nhã về nghệ thuật, thích vẽ tranh, chiếc lò Tuyên Đức nổi tiếng lừng danh chính là sản phẩm của thời kỳ này. Chính vì có vị hoàng đế Tuyên Đức yêu nghệ thuật nên mới tạo nên thành tựu huy hoàng của đồ sứ Tuyên Đức. Càn Long hoàng đế vô cùng ca ngợi đồ sứ Tuyên Đức. Ví dụ như có một món đồ sứ thanh hoa vô cùng đặc biệt, là đồ lễ khí dùng riêng trong hoàng cung, được sử dụng khi làm lễ đạo tràng Phật giáo, trên đồ sứ có viết chữ Phạn của Ấn Độ cổ, còn có năm chữ Hán "Đại cát tường đạo tràngの" (Đại cát tường tràng), ý là có thể tiêu tai giải nạn, cát tường như ý. Càn Long hoàng đế vô cùng yêu thích món đồ sứ thanh hoa Tuyên Đức này, ông đã sai họa sĩ trong cung là Đinh Quan Bằng vẽ một bức tranh "Giám cổ đồ", vẽ món đồ sứ thanh hoa Tuyên Đức này vào trong tranh, đặt ngay bên cạnh mình, để bày tỏ sự mê mẩn tột độ đối với món đồ này.
Dế chậu Tuyên Đức
Tuyên Đức hoàng đế có một chút tật xấu nhỏ, đó là thích chơi bời. Chính quyền của Tuyên Đức có được khá dễ dàng, đến đời ông thì không cần phải gầy dựng sự nghiệp nữa, chỉ việc giữ gìn cơ nghiệp là được, thế nên ông cực kỳ thích chơi. Sách lịch sử ghi chép ông "ưa chuộng từ hàn", "tinh thông hội sự", "cực kỳ thích trò chơi xúc chức" (đấu dế). Hai điều đầu thì không ai hoài nghi cả, bởi vì Tuyên Đức có rất nhiều tác phẩm hội họa được lưu truyền đến ngày nay, Cố Cung Bắc Kinh hiện nay vẫn còn lưu giữ, tranh tuy vẽ có vẻ non tay nhưng nhìn rất thú vị. Thế còn điều cuối cùng thì sao? Rất nhiều người không tin. "Xúc chức" chính là con dế. Tuyên Đức hoàng đế cực kỳ mê mẩn việc đấu dế, xuất phát từ các bài bút ký cuối thời Minh, thế nên có người cho rằng đó đều là dã sử, đường đường là hoàng đế ngày ngày đi đấu dế thì ra thể thống gì!
Do không có bằng chứng, thế nên vụ án nghi vấn này kéo dài suốt mấy trăm năm. Học giả đầu thời Thanh là Vương Ngư Dương khi bình phẩm cuốn "Liêu trai chí dị - Xúc chức", đã cho rằng truyền thuyết này không có căn cứ, là đồ giả. Thực ra, người thời Đường đã bắt đầu nuôi côn trùng, người thời Tống cực kỳ thích đấu côn trùng, đại gian thần Giả Tự Đạo cũng rất thích đấu dế. Cho nên, việc trào lưu đấu côn trùng thịnh hành trong cung đình nhà Minh hẳn là điều thuận theo tự nhiên. Người Bắc Kinh xưa nay đều gọi những chiếc chậu đựng dế là "Tướng quân phủ", đủ thấy dế dùng để đấu đá lẫn nhau dữ dội thế nào. Người miền Bắc và người miền Nam đều dùng việc đấu dế để đánh bạc. Câu chuyện vua Tuyên Đức chìm đắm trong việc đấu dế được lưu truyền vô cùng rộng rãi, lúc bấy giờ từng có câu nói thế này: "Dế kêu quăng quăng, Tuyên Đức hoàng đế cần." Vua thích cái gì thì bề tôi chuộng cái đó. Từng có truyền thuyết kể rằng, thời kỳ Tuyên Đức từng có chuyện dùng tuấn mã để đổi lấy côn trùng, tức là lấy một con ngựa để đổi lấy một con dế, đủ thấy ông thích dế đến mức nào. Ngày nay không biết là tìm ở đâu ra chỗ dùng con dế để đổi được con ngựa nhỉ?
Những món đồ truyền thế là chậu dế thanh hoa Tuyên Đức vô cùng hiếm hoi, trước đây khi nhìn thấy, người ta còn không biết đó là chậu đựng dế, trên toàn thế giới chỉ có lác đác vài chiếc. Tương truyền sau khi Tuyên Đức qua đời, mẹ ông là Trương Thái hậu đã lập tức hạ lệnh đập nát toàn bộ những món đồ chơi bời của ông. Người thời Minh là Lý Hiền trong "Thiên thuận nhật lục" có ghi chép rõ ràng. Viện Cố Cung Đài Bắc có hơn 1.000 món đồ sứ thanh hoa Tuyên Đức, là nơi sưu tầm nhiều nhất trên thế giới, thế mà lại không có lấy một chiếc chậu dế nào. Cho nên, lúc bấy giờ không thể chứng minh Tuyên Đức có sở thích này.
Kết quả vẫn là có chuyên gia khảo cổ đến giải mã bí ẩn này. Vào năm 1993, Cảnh Đức Trấn khai quật được một ổ mảnh vỡ thanh hoa, gom góp những mảnh vỡ này lại, chính là chậu dế thời kỳ Tuyên Đức, tổng cộng có 21 chiếc, nhìn qua là biết cố ý đập vỡ. Việc chậu dế được khai quật thành từng đống đã chứng minh tất cả những gì sách lịch sử ghi chép đều là sự thật. Chậu dế thanh hoa Tuyên Đức có giá trị ngàn vàng, mọi người cũng về nhà tìm thử xem sao, nhưng nhớ đừng tìm phải đồ giả nhé.
Long vại lớn Tuyên Đức
Đến triều đại Tuyên Đức, đồ sứ thanh hoa dần dần thoát khỏi ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư, các kiểu dáng mang phong cách Ba Tư dần giảm bớt. Trong "Đại Minh hội điển" năm Tuyên Đức thứ tám có ghi chép, triều đình từng hạ lệnh Cảnh Đức Trấn nung 443.500 món đồ sứ long phượng, đủ thấy quốc lực thời bấy giờ cường thịnh cỡ nào. 44 vạn món đồ ấy, nếu ngày nay dùng xe chở thì phải chở mất bao nhiêu xe? Họa tiết rồng thời kỳ Tuyên Đức cũng vô cùng hung dữ, phản ánh diện mạo thời đại của Tuyên Đức. Thời kỳ họa tiết rồng Trung Quốc hung dữ nhất chính là thời kỳ Vĩnh Tuyên.
Những năm 1980, tôi từng nhìn thấy một chiếc vại lớn vẽ rồng thời Tuyên Đức. Lúc đó một người bạn nói với tôi rằng, ở Bắc Kinh có một đại gia nọ, sau khi được trả lại tài sản bị tịch thu trong thời kỳ "Cách mạng văn hóa", đã lấy lại được rất nhiều đồ tốt, trong đó có chiếc vại lớn thời Tuyên Đức, bảo tôi đến xem, nếu thích thì có thể mua lại. Cơ hội như vậy vô cùng hiếm có, thế là tôi đi cùng anh ấy. Tôi ấn tượng cực kỳ sâu sắc, vừa bước chân vào cổng nhà anh ấy, vừa rẽ qua khúc cua là nhìn thấy ngay trong sân có một căn phòng kính, bên trong trồng những cây chuối cảnh, quả là một gia đình rất có phong nhã. Ngày nay tìm được nhà nuôi cây chuối trong nhà khó lắm đấy, mà đó lại là mùa đông ở Bắc Kinh từ hơn hai mươi năm trước đấy nhé!
Sau khi tôi vào trong xem rất nhiều đồ vật rồi mới hỏi: "Cái vại lớn của anh đâu?" Anh ta đáp: "Dưới gầm giường đấy." Tôi hỏi: "Sao lại ở dưới gầm giường?" Anh ta bảo: "Làm vỡ rồi!" "Sao lại vỡ?" "Ấy da, do hai tên thợ xe ba gác xui xẻo làm vỡ chứ sao!" Lúc hai tên thợ xe ba gác vận chuyển chiếc vại đến cửa nhà họ, vì là mùa đông, trời rất lạnh, đeo găng tay bông thì không cầm nổi chiếc vại này, chiếc vại cực kỳ to và nặng, phải hai người khiêng. Vại thời Tuyên Đức có phần miệng thẳng, trên vành không có gờ dễ cầm nắm. Hai người liền tháo găng tay ra, tay không cầm lấy chiếc vại đó, khiêng vào trong nhà họ. Đi qua sân, tay bắt đầu đổ mồ hôi, bởi vì đồ sứ trong mùa đông lạnh ngắt, trong khi tay thì nóng, thế nên tay lập tức rớm nước, không tài nào cầm chắc được, buông tay một cái là rơi xuống đất vỡ tan tành. Tôi bảo: "Đã cất công đến đây rồi, dù vỡ thì cũng lôi ra xem thử thế nào đi." Thế là từ dưới gầm giường lôi ra. Vỡ thì không đến nỗi nát bét, có khoảng chừng mười mấy mảnh, có thể ghép lại được. Lúc đó nhận thức của tôi về đồ sứ là nhất định phải nguyên vẹn, loại vỡ thế này thì tôi không muốn mua. Sau đó tôi mới hỏi: "Thế này thì anh bán thế nào đây?" Anh ta đáp: "Mấy trăm tệ thì tôi không muốn bán, ấm ức lắm; còn một nghìn tệ thì anh cũng chẳng thèm đưa." Trong lòng tôi cũng nghĩ y như vậy: Vỡ rồi thì cớ gì phải bỏ ra một nghìn tệ chứ? Thế là không mua nữa, chuyện này cứ thế trôi qua.
Trải qua bao nhiêu năm nay, tôi cũng không biết chiếc vại đó sau này ra sao nữa. Nhìn lại thời điểm bây giờ, cho dù có đập vụn thêm chút nữa, đem bán từng mảnh vỡ cũng kiếm được mấy nghìn tệ. Nói cách khác, mua chiếc vại này về, đập thành từng mảnh bán đi cũng kiếm được rất nhiều tiền, đem dán lại thì còn giá trị hơn nữa. Rất nhiều di vật văn hóa trong lịch sử từng chịu những tổn thương thế này thế khác, nhưng những ký hiệu văn hóa mà nó bảo lưu sẽ không bao giờ mất đi. Lúc đó tôi vẫn chưa nghĩ thông suốt, cũng bị câu nói đó của anh ta hạn chế, cho nên mới có câu "một bước sa chân thành hận ngàn đời". Xét từ góc độ bảo vệ di vật văn hóa, cầm nắm di vật văn hóa phải hết sức cẩn thận, trước khi cầm phải cân nhắc môi trường xung quanh. Nghĩ lại chiếc long vại lớn ấy, trải qua sáu trăm năm lịch sử, kinh qua bao phen kiếp nạn, sau khi bị tịch thu rồi được trả lại, đến tận cửa nhà rồi mà lại bị làm rơi vỡ, thật vô cùng đáng tiếc.
Sự khác biệt giữa thanh hoa Vĩnh Lạc và Tuyên Đức
“Vĩnh Tuyên bất phân” là một câu nói cửa miệng từ xưa, sau bao năm nghiên cứu của rất nhiều chuyên gia trong và ngoài nước, đại khái đã có thể phân biệt được. Đại khái có mấy điểm sau: Một là, đồ thời Vĩnh Lạc ít niên hiệu, đồ thời Tuyên Đức nhiều niên hiệu. Hai là, men đồ sứ thời Vĩnh Lạc sáng bóng mịn màng, còn men đồ sứ thời Tuyên Đức lại xuất hiện hiện tượng da cam. Da cam là chỉ bề mặt đồ sứ trông giống như vỏ quả cam, hơi nhăn nhúm một chút. Ba là, đồ sứ Vĩnh Lạc nhẹ trọng lượng, đồ sứ Tuyên Đức nặng trọng lượng. Tứ là, độ nhòe lan của thanh hoa Vĩnh Lạc không bằng Tuyên Đức, trông có vẻ thanh tú hơn một chút. Đại khái là mấy điểm như vậy, chúng ta chỉ cần tìm hiểu một cách nông cạn là được.
Đĩa "Nhất thúc liên" thanh hoa Vĩnh Lạc
Khi tôi ở độ tuổi hơn 20, cực kỳ thích nghe người ta giảng bài. Bây giờ cơ hội nghe giảng bài có rất nhiều, còn hồi đó thì phải dò hỏi xem ở đâu có những lớp học như thế. Lúc bấy giờ cửa hàng văn vật Bắc Kinh có các lớp phụ đạo dành cho nhân viên chuyên môn, các nhân viên đều đến nghe. Có một nhân viên thu mua, hôm đó nghe giảng bài không mấy tập trung, nhưng anh ta rất thông minh, vào trong ngồi một lát mà lọt tai được hai câu: "Phần đáy thai của đồ sứ Tuyên Đức là đáy cát mịn, sờ vào mịn màng giống như mông đứa trẻ vậy; còn thanh hoa vì có Tô Nê Bột Thanh, ngấm sâu tận xương, nên hễ sờ vào là thấy lồi lõm không bằng phẳng."
Cách một thời gian, anh ta tình cờ đi công tác ở Sơn Tây, trong một khu chợ tình cờ gặp một người đồng hương. Trước mặt người đồng hương đó là một chồng đĩa thanh hoa, chiếc nào chiếc nấy giống hệt nhau. Anh ta cầm lên sờ vào phần thanh hoa, thấy lồi lõm không bằng phẳng; sờ tiếp đến phần đáy, cũng mịn màng giống như mông đứa trẻ, đều chuẩn cả. Nhưng sao lại có cả một chồng thế nhỉ? Trong lòng anh ta cũng không dám chắc lắm. Anh ta bèn hỏi: "Đĩa này bao nhiêu tiền một chiếc?" Người đồng hương đáp: "80 tệ một chiếc." 80 tệ ngày nay thì rất rẻ, nhưng hồi đó rất đắt, tương đương với tiền lương hai tháng của một người. Anh ta cứ đứng đó chần chừ, sốt ruột, không sao hạ quyết tâm nổi. Cuối cùng suy đi tính lại, nghiến răng mua một chiếc, không dám mua nhiều, mà cũng không đủ tiền mua. Ngày nay đi từ Sơn Tây về Bắc Kinh, đi trong ngày là về đến nơi; còn hồi đó phải cách chừng một tuần lễ mới về đến nhà. Về đến nhà rồi, anh ta mời tất cả các chuyên gia đến xem, ai nấy đều nói: "Đây là đĩa đời Vĩnh Lạc." Anh ta sốt sắng: "Người ta ở đằng kia vẫn còn cả một chồng cơ mà!" Vội vã quay trở lại tìm, kết quả là chẳng thể tìm lại được người đồng hương đó nữa.
Chiếc đĩa anh ta mua lúc bấy giờ là mua cho cơ quan nhà nước. Anh ta rút ra được kinh nghiệm gì? Chính là anh ta chú trọng đến những chi tiết nghe được, củng cố ấn tượng, hơn nữa lại có thể vận dụng một cách linh hoạt, dám nghĩ dám làm, mua được món đồ quan trọng này về. Đáng tiếc là không mua hết tất cả, chỉ mua được có một chiếc, lập công cũng chỉ được huân chương hạng ba.
Thanh hoa thời kỳ khoảng trống
Đồ sứ Vĩnh Tuyên là chương quan trọng nhất của đầu thời Minh, tiếp nối ngay sau đó chính là thời kỳ khoảng trống. Trong lịch sử gọi ba triều đại Chính Thống, Cảnh Thái, Thiên Thuận tổng cộng 28 năm này là thời kỳ đen tối của đồ sứ. Ba triều đại này không có đồ quan di ghi niên hiệu. Chế độ quan di vừa mới được thiết lập vào thời kỳ Vĩnh Tuyên, tại sao đến giai đoạn này lại không còn nữa? Chúng ta tìm hiểu lịch sử rồi sẽ rõ.
Chính Thống hoàng đế lên ngôi khi mới 9 tuổi, hoạn quan Vương Chấn là thầy vỡ lòng của ông, đồng thời thao túng triều đình. Chu Nguyên Chương khi xưa từng có tổ huấn "hoạn quan không được phép biết chữ", bởi vì ông sợ hoạn quan can chính, nhưng đến đời Vĩnh Lạc thì quy định này phá sản. Vĩnh Lạc vì khi lên ngôi nhận được rất nhiều mối lợi từ đám hoạn quan, cho nên ông đã nương tay với hoạn quan. Sự nương tay đối với hoạn quan của Vĩnh Lạc đã để lại hậu họa cho đời Chính Thống.
Chúng ta đều biết trong khoảng thời gian này của nhà Minh có một sự kiện lớn là "Biến động Thổ Mộc Bảo", hoạn quan Vương Chấn xúi giục Chính Thống hoàng đế ngự giá thân chinh, và hậu quả thế nào thì ai cũng rõ, hoàng đế bị bắt làm tù binh. Lúc đó hoàng đế mới chỉ 23 tuổi, nói theo cách ngày nay của chúng ta thì ít nhiều cũng có chút non dại chưa trải sự đời, cứ tưởng đánh trận là chuyện dễ dàng lắm sao. Thấy tiên vương nhà mình ngự giá thân chinh được thì mình cũng thân chinh, đến nơi còn chưa phân định nổi phương Bắc ở hướng nào đã bị người ta bắt sống rồi.
Ba tuần sau, em trai ông lên ngôi, đây chính là Cảnh Thái. Cảnh Thái nổi tiếng nhất là pháp lam Cảnh Thái, sau này chúng ta cũng sẽ được học đến. Năm Cảnh Thái hoàng đế lên làm hoàng đế thứ hai, thì Chính Thống được thả về. Lúc bấy giờ quân Ngõa Lạt nói rằng đây là một con tin, không ngờ vị hoàng đế nước họ lại đứng lên giành lại quyền lực, con tin này không còn tác dụng lớn nữa, thế là thả về. Sau khi được thả về, ông ta sống ở Nam Cung trong Tử Cấm Thành suốt 7 năm trời.
Đến khi Cảnh Thái hoàng đế lâm bệnh nặng, lại xảy ra một sự kiện lớn nữa, chính là cái gọi là "Đoạt môn chi biến". Chính Thống hoàng đế lật mình trỗi dậy, bắt giữ vị Cảnh Thái hoàng đế đang lâm bệnh, sau đó tự mình đăng cơ trở lại.
Cho nên, 28 năm này tương đương với ba triều đại hai vị hoàng đế, là một giai đoạn vô cùng hỗn loạn. Giai đoạn này cơ bản không có đồ sứ quan di, bao gồm cả thanh hoa, vì vậy lịch sử gốm sứ Trung Quốc gọi giai đoạn này là "thời kỳ đen tối", cũng gọi là thời kỳ khoảng trống.
Thế thì, liệu ba triều đại này có ngừng nung đồ sứ hoàn toàn hay không? Đồ sứ dân gian vẫn tiếp tục được nung, tiếp nối phía trên là Tuyên Đức, kế thừa phía dưới là Thành Hóa. Từ đồ sứ dân gian, chúng ta vẫn có thể nhìn ra sự tiến triển của 28 năm này.
Thời kỳ Vĩnh Tuyên là thời kỳ hoàng kim của thanh hoa, thanh hoa thời kỳ khoảng trống suy tàn một cách trầm trọng. Sau thời kỳ khoảng trống, thanh hoa lại xảy ra một sự thay đổi cực lớn, đó là sự thay đổi gì nhỉ? Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ bắt đầu từ đời Thành Hóa.