Mã Vị Đô Thuyết Thu Tàng: Đào Tháp Thiên (Thượng)

Lượt đọc: 200 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Chín: Thống Nhất Giang Sơn, Quân Lâm Thiên Hạ – Thanh Hoa Nguyên

❊ ❊ ❊

Cái tên thanh hoa Nguyên vừa nghe đã như sấm bên tai.

Ngày 12 tháng 7 năm 2005, tại Luân Đôn, Anh đã bán đấu giá một chiếc bình lớn thanh hoa Nguyên mang đề tài "Quý Cốc hạ sơn" (Quý Cốc xuống núi), giá giao dịch lúc bấy giờ quy đổi ra nhân dân tệ là 230 triệu, tính theo giá yết niêm kim loại quý quốc tế ngày hôm ấy thì có thể mua được hai tấn vàng. Chiếc bình này cao 27,5 cm, đường kính thân 33 cm, trọng lượng tổng cộng mười mấy cân, mà có thể mua được hai tấn vàng, đây chính là giá trị nghệ thuật của chúng ta. Dùng tiền để đo lường nghệ thuật là một việc vô cùng tầm thường, nhưng chiếc chuẩn mực duy nhất thống nhất trên toàn thế giới, chỉ có thể dùng tiền để đo lường. Trước kia chúng ta thường nói giá trị liên thành, kỳ thực nói không rõ ràng. Một khi cụ thể hóa thành tiền, ai nấy đều nghe rất rõ.

Nếu xét về thể tích, món thanh hoa Nguyên này là đồ sứ đắt nhất trên phạm vi toàn thế giới; mức giá cao nhất cho một món thủ công mỹ nghệ đơn lẻ cũng do thanh hoa Nguyên này tạo ra. Nghệ thuật gốm sứ cổ đại Trung Quốc có địa vị vô cùng cao trên thế giới, người khắp thế giới dùng tiền bạc để bày tỏ sự tôn trọng đối với văn hóa của chúng ta.

Vậy, tại sao thanh hoa Nguyên lại có giá trị liên thành? Đầu tiên phải hiểu rõ bối cảnh. Chính quyền nhà Nguyên trước khi giành lấy giang sơn đã thiết lập ra Phù Lương tư cục, Phù Lương là nơi nào? Trong bài "Tỳ bà hành" của Bạch Cư Dị có câu: "Thương nhân trọng lợi khinh biệt ly, tiền nguyệt Phù Lương mãi trà khứ" (Thương nhân nặng vì lợi nhẹ chuyện chia ly, tháng trước đi Phù Lương mua trà). "Phù Lương" này chính là Cảnh Đức Trấn, nơi đây cũng rất nổi tiếng về sản xuất trà. Nhờ vào sự nung đốt thành công gốm sứ thanh bạch thời Tống ở Cảnh Đức Trấn, đã cung cấp một nền tảng cho sự ra đời của thanh hoa Nguyên.

Điều bí ẩn của thanh hoa Nguyên – Hoa văn sắc xanh

Về sự khởi tạo của đồ sứ thanh hoa, có thuyết cho rằng khởi tạo từ thời Tống và thuyết khởi tạo từ thời Đường, nhưng địa điểm đều không phải là Cảnh Đức Trấn, không có mối quan hệ truyền thừa cũng như nhân quả với Cảnh Đức Trấn. Hơn nữa cho đến nay, hầu như không nhìn thấy hiện vật nguyên vẹn nào, toàn là những mảnh vỡ, chất thai (xương gốm) của những mảnh vỡ này hoàn toàn khác biệt với chất thai của Cảnh Đức Trấn. Cho nên chúng ta cũng không thể cho rằng cái gọi là thanh hoa Đường, thanh hoa Tống có mối liên hệ trực tiếp nào với thanh hoa Nguyên.

Thanh hoa Nguyên có rất nhiều điều bí ẩn. Điều bí ẩn đầu tiên chính là tại sao nó lại có màu xanh. Trước tiên, người Mông Cổ chuộng màu trắng và màu xanh, là chịu ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư. Nghệ thuật thủ công của Ba Tư đề cao sự rườm rà, hoàn toàn khác biệt với sự theo đuổi của nhà Tống. Người Mông Cổ lúc bấy giờ có quan hệ mật thiết với Tây Đông Huyền Vực (Tây Vực), vào đầu thế kỷ 13, nhờ sự nổi lên đột ngột của Thành Cát Tư Hãn, ông và những người kế thừa đã nhiều lần chinh phục Trung Á, Tây Á, đả thông con đường huyết mạch giao lưu văn hóa Trung Tây. Một lượng lớn người Ả Rập, người Ba Tư và người Đột Quyết sùng bái văn hóa Hồi giáo đã đổ xô vào Trung Quốc, trong đó bao gồm cả thợ thủ công, nhà thiên văn học, nhà y học, v.v., mang theo văn hóa của phương Tây.

Sau khi nhà Nguyên được thiết lập, lại có một lượng lớn trí thức và thương nhân Hồi giáo thông qua Con đường tơ lụa, nối đuôi nhau không dứt tiến vào Trung Quốc. Màu xanh lam là tông màu chủ đạo của văn hóa Hồi giáo, ngày nay đi đến Trung Đông chúng ta vẫn có thể nhìn thấy khắp nơi đều là kiến trúc lấy màu xanh lam làm chủ đạo.

Điều bí ẩn của thanh hoa Nguyên – Sự trưởng thành đột ngột

Thanh hoa Nguyên không có giai đoạn khởi đầu, không có giai đoạn nảy mầm, vừa xuất hiện đã là một cây đại thụ vút trời, không hề có cây non. Mạch phát triển của bất kỳ lò gốm nào trong quá khứ, chúng ta đều có thể nhìn thấy rõ mồn một. Thanh hoa Nguyên thì không như vậy, lúc bạn nhìn thấy nó, nó không còn là một đứa trẻ sơ sinh nằm trongh nôi nữa, mà đã là một thiếu nữ trổ mã xinh xắn rồi.

Điều này có nhiều cách giải thích. Có người nói thanh hoa Nguyên không phải xuất hiện vào thời kỳ đầu nhà Nguyên, mà xuất hiện vào thời kỳ giữa và cuối nhà Nguyên, chịu ảnh hưởng của Ba Tư, nguyên liệu và kỹ thuật đều được nhập từ Ba Tư. Lại có một cách giải thích khác là sau thời nhà Nguyên, một số lượng lớn thợ thủ công miền Bắc đã di dời xuống phía Nam. Khả năng vẽ tranh của thợ thủ công miền Bắc đều tương đối mạnh, ví dụ như lò Từ Châu chuyên lấy việc vẽ tranh làm chủ đạo. Thợ thủ công đến miền Nam Cảnh Đức Trấn trụ lại, bắt đầu vẽ tranh trở lại trên lớp thai sứ đẹp đẽ như vậy ở Cảnh Đức Trấn, cũng giống như một họa sĩ đến nơi khác vẽ tranh vậy, chỉ là đổi giấy, đổi màu vẽ mà thôi, về mặt kỹ thuật không có sự khác biệt gì cả. Sự trưởng thành đột ngột này của thanh hoa Nguyên, cho đến nay từ góc độ học thuật mà nói, vẫn còn rất nhiều vấn đề đang chờ nghiên cứu.

Điều bí ẩn của thanh hoa Nguyên – Đề tài vô cùng phong phú

Điều bí ẩn thứ ba là đề tài của thanh hoa Nguyên vô cùng phong phú. Nó không giống với cách thể hiện đề tài của các loại đồ sứ khác. Đề tài của nó rất phong phú, cái gì cũng có. Có hoa cỏ, cá tảo, chim thú, rồng phượng, nhân vật, cái gì cũng vẽ. Tại sao nó lại vẽ nhiều đề tài như vậy? Đề tài thời kỳ đầu của thanh hoa Nguyên đại khái đều là hoa cỏ, chim chóc, muông thú, văn rồng phượng, toàn là những thứ này, đến thời kỳ sau xuất hiện một số lượng lớn các tích truyện sân khấu và nhân vật. Nguyên nhân thứ nhất là chịu ảnh hưởng của khúc hí và tiểu thuyết thời Nguyên, có cốt truyện, nên rất thích vẽ cốt truyện. Nguyên nhân thứ hai là Cảnh Đức Trấn, vào thời kỳ cuối nhà Nguyên, Chu Nguyên Chương đã đóng quân tại đây. Chu Nguyên Chương khi chưa giành được giang sơn, đã đóng quân lâu dài ở Cảnh Đức Trấn. Ông chắc hẳn đã từng có ảnh hưởng đến việc sản xuất đồ sứ của Cảnh Đức Trấn. Cho nên các tác phẩm vẽ nhân vật của nó bắt đầu ngày càng nhiều thêm.

Điều bí ẩn của thanh hoa Nguyên – Kiểu dáng to lớn

Đồ sứ lớn của thanh hoa Nguyên đặc biệt nhiều, đĩa lớn, bình lớn, lọ lớn. Cung điện Topkapi ở Thổ Nhĩ Kỳ có mấy chục món đồ thanh hoa Nguyên cỡ lớn, đều là đồ từ Trung Quốc xuất phát lúc bấy giờ. Nó có nhiều đồ lớn còn có một nguyên nhân nữa, liên quan đến tính cách của người Mông Cổ, người Mông Cổ thô kệch, phóng khoáng, không câu nệ tiểu tiết.

Ví dụ như trong số thanh hoa Nguyên khai quật được ở Cao An có một chiếc bả bôi, cái gọi là bả bôi chính là chén cao chân. Kiểu như thế này chính là bả bôi, dùng để uống rượu. Chén rượu hiện nay của chúng ta đều rất nhỏ, chiếc chén rượu này của họ rất lớn, phía dưới dùng một tay nắm lấy. Tại sao chén rượu lại làm thành hình dáng thế này? Trước kia họ là dân tộc trên lưng ngựa. Họ cưỡi trên lưng ngựa, một tay rảnh ra là có thể nắm lấy chiếc chén này. "Dục ẩm tỳ bà mã thượng thôi" chính là cảm giác này.

Chiếc bả bôi được khai quật này, bên trên viết bài thơ vô cùng thú vị: "Nhân sinh bách niên thường tại tuý, toán lai tam vạn lục thiên trường" (Đời người trăm năm thường say mãi, tính ra ba vạn sáu ngàn lần). Người sống một năm ba trăm sáu mươi ngày, ngày nào ta cũng say một trận, thì tính ra cũng chẳng qua ba vạn sáu ngàn lần, đời người ngắn ngủi. Chúng ta đã nói, đến thời nhà Nguyên thì bắt đầu có rượu chưng cất, không phải là rượu lên men nữa, độ cồn bắt đầu cao lên. Nhưng với chiếc chén này mà uống rượu chưng cất, thì cũng đủ sặc sụa.

Cao An lúc đó còn khai quật được sáu chiếc mai bình có nắp. Lúc chúng ta nói về mai bình đã từng nói qua, mai bình chính là để đựng rượu. Dưới đáy của mỗi chiếc bình có khắc một chữ, chúng viết là: Lễ, Nhạc, Xạ, Ngự, Thư, Số, chính là "Lục nghệ" mà người xưa hay nói. "Lễ" nói về phép tắc lễ nghi, tiêu chuẩn đạo đức. Trước kia sinh sống trong xã hội, đây là yêu cầu đầu tiên. "Nhạc" là âm nhạc, là tu dưỡng, tố chất. Hiểu biết âm nhạc, sự tu dưỡng của người này sẽ tương đối cao. "Xạ" chính là bắn cung, là kỹ thuật, một bản năng sinh tồn. "Ngự" là ngự trị, chữ ngự trong phòng thủ, nhưng trong thời đại cổ đại thì làm điều khiển xe ngựa. Điều khiển xe ngựa gọi là ngự thủ mà. Nó chỉ hành động. "Thư" chính là thư pháp, tư duy hình ảnh. "Số" chính là tính toán, tư duy logic.

Lễ, Nhạc, Xạ, Ngự, Thư, Số, nếu bạn nắm vững "Lục nghệ" này, ta thấy bạn chính là một người toàn tài. Ở xã hội ngày nay cũng có thể đứng ở thế bất bại. Trong "Chu lễ · Bảo thị" đã có cách nói như vậy. Sách viết: "Dưỡng quốc tử chi đạo, nãi giáo chi lục nghệ" (Đạo nuôi dạy con em nước, chính là dạy cho lục nghệ).

Sáu chiếc mai bình dưới đáy, toàn bộ đều có nắp, toàn bộ đều viết chữ, trên nắp một chữ, dưới đáy bình một chữ, tương ứng với nhau. Lúc đó có lẽ chính là để ghép nắp cho khớp. Nghĩa là, bạn nhìn đáy này là chữ "Lễ", thì lấy chiếc nắp chữ "Lễ" đậy lên. Đây là một lô thanh hoa Nguyên quan trọng nhất được khai quật kể từ khi nước Trung Hoa mới thành lập, món nào cũng tinh xảo tột cùng. Được khai quật ở Giang Tây.

Bình Quý Cốc hạ sơn

Bây giờ phải quay lại chuyện chính, nói xem tại sao bình Quý Cốc hạ sơn lại đắt đến thế.

Thứ nhất, do đề tài quyết định. Đề tài đồ sứ rất ít khi có cốt truyện, người Trung Quốc trước kia vẽ tranh cũng rất ít khi vẽ tranh mang theo cốt truyện, toàn là "Quan bạo đồ", "Hoa điểu đồ", không vẽ cốt truyện. Tranh mà vẽ ra được cốt truyện, đều là quốc bảo, như "Thanh minh thượng hà đồ", "Hàn Hi Tải dạ yến đồ". "Quý Cốc hạ sơn" là một câu chuyện lịch sử quân sự nổi tiếng, kể rằng vào thời kỳ Chiến Quốc, các chư hầu nổi dậy khắp nơi, xuất hiện rất nhiều nhân vật quân sự nổi tiếng. Vương Dực chính là một trong số đó, ông là kỳ tài quân sự, hiệu là "Quý Cốc tử", Tôn Tẫn nổi tiếng lừng lẫy chính là đệ tử của ông. Lúc đó nước Yên và nước Tề giao chiến, Tôn Tẫn ở phe nước Tề, bị nước Yên bắt làm tù binh. Nước Tề bèn cầu xin sư phụ của ông là Quý Cốc tử xuống núi cứu đồ đệ. Chiếc bình thanh hoa này vẽ chính là cảnh Quý Cốc tử xuống núi.

Vẽ cốt truyện trên đồ sứ, phía sau cốt truyện này nhất định ẩn giấu một câu chuyện. Vào thời kỳ cuối nhà Nguyên, Chu Nguyên Chương đã đóng quân lâu dài ở Cảnh Đức Trấn. Khi đó quân Minh do Chu Nguyên Chương thống lĩnh giao chiến với quân Hán của Trần Hữu Lượng, lúc đầu rơi vào thế yếu, Trần Hữu Lượng khoác lác có sáu mươi vạn đại quân, trong khi ông chỉ có hơn mười vạn. Đánh nhau mấy trận, Chu Nguyên Chương đều không chiếm được chút hời nào. Từng có một lần, Chu Nguyên Chương bị Trần Hữu Lượng đuổi sát đến tận Phù Lương. Phù Lương có một tòa tháp đỏ, ngày nay vẫn còn, được xây bằng gạch đất đỏ địa phương, hễ trời mưa, gạch ẩm ướt là chuyển sang màu đỏ nhạt, cho đến nay vẫn gọi là tháp đỏ, cao hơn 40 mét. Chạy trốn đến đây, Chu Nguyên Chương lâm vào đường cùng, bèn chui vào trong tháp. Tương truyền ông đã bò qua những lớp mạng nhện dày đặc để chui vào tháp đỏ, trốn lên tận đỉnh tháp. Kẻ địch đuổi đến đây, thấy cửa ra vào toàn là mạng nhện, liền không bước vào trong nữa, tòa tháp đỏ này coi như cứu mạng Chu Nguyên Chương một lần.

Cảnh Đức Trấn lúc đó là căn cứ địa của Chu Nguyên Chương, Chu Nguyên Chương ngày đêm nghĩ ngợi làm sao để có thể giành lấy giang sơn này. Cho nên, những món đồ sứ như Quý Cốc hạ sơn cứ thế mà ra đời.

Thứ hai, thanh hoa Nguyên đã mở ra một tiền lệ cho nghệ thuật trang trí đồ sứ Trung Quốc. Trước nó, việc trang trí đồ sứ không hề mãnh liệt như vậy. Màu sắc, kỹ thuật vẽ, chất lượng của bình Quý Cốc hạ sơn, nhìn vào ngày nay đều là tiêu chuẩn đạt đến đỉnh cao chót vót, mãi mãi không lỗi thời.

Thứ ba, chính là màu sắc truyền kỳ của chiếc bình này. Một sĩ quan quân đội người Hà Lan sống ở Đông Giao Dân Hạng, Bắc Kinh, trong khoảng thời gian từ năm 1913 đến năm 1923, đã vô tình mua được chiếc bình Quý Cốc hạ sơn này. Sĩ quan quân đội người Hà Lan này là một vị tư lệnh của quân vệ đội sứ tiết, nói theo ngôn ngữ ngày nay chính là một đội trưởng đội an ninh. Sau khi mua chiếc bình này, ông ta mang về nước, vứt trên gác xép nhà họ gần một trăm năm. Thập niên 70 thế kỷ trước, chuyên gia của nhà đấu giá Christie's từng đến xem, lúc đó vì việc nghiên cứu chưa sâu, mọi người cho rằng đó là chiếc bình thời nhà Minh, ra giá mấy ngàn tệ, gia đình này không bán. Đến năm 2005 chuyên gia lại đến xem một lần nữa, phát hiện ra đây là một món thanh hoa Nguyên, thế là long trọng thỉnh nó ra đấu giá, cuối cùng bán được một mức giá cao ngất ngưởng như vậy. Trước khi đem bán, chiếc bình này vẫn luôn được dùng để đựng CD ở nhà họ.

Bình thanh hoa thời Nguyên có vẽ họa tiết nhân vật là cực kỳ hiếm thấy, trên toàn thế giới chưa tới mười chiếc, lần lượt được lưu giữ trong các bảo tàng và trong tay tư nhân. Chủ yếu có bình thanh hoa "Chiêu Quân xuất tái" do Bảo tàng Mỹ thuật Xuất Quang ở Tokyo lưu giữ, bình thanh hoa "Uất Trì Cung cứu chúa" do Bảo tàng Mỹ thuật Boston ở Mỹ lưu giữ, bình thanh hoa "Bách Hoa đình" do Bảo tàng Vạn Dã ở Osaka, Nhật Bản lưu giữ, bình thanh hoa "Cẩm Hương đình" do Quỹ Đường sắt Anh quốc lưu giữ, bình thanh hoa "Tam cố thảo lư" do nhà Sotheby's bán đấu giá vào năm 1996, còn có hai chiếc bình thanh hoa "Tây sương ký", "Tế Liễu doanh", đều do tư nhân sưu tầm. Chiếc bình vẽ nhân vật lớn thế này, trên toàn thế giới chỉ có ngất ngưởng bấy nhiêu, cho nên nó trở nên vô cùng đắt đỏ.

Tham gia đấu giá

Lúc đó rất nhiều người đều cảm thấy đây là một cơ hội vô cùng hiếm có, có thể sở hữu nó là một niềm hạnh phúc. Tôi quen một người bạn, anh ấy nói với tôi rằng: "Tôi có một khoản tiền lớn, nhàn rỗi đã nhiều năm, tôi có thể mua món thanh hoa Nguyên này không?" Tôi nói: "Anh có thể mua, món đồ này rất quan trọng." Anh ấy hỏi: "Quan trọng cỡ nào?" Tôi nói: "Đồ sứ kiểu này, Cố cung Bắc Kinh không có, Cố cung Đài Bắc cũng không có, trong bảo tàng khắp cả nước đều không có, anh nói xem quan trọng cỡ nào?" Anh ấy vừa nghe liền sáng rực cả hai mắt, nói: "Tôi mua!" Tôi nói: "Anh có thể mua, nhưng anh ra giá bao nhiêu?" Anh ấy nói: "Tôi có 60 triệu tiền nhàn rỗi." Tôi nói: "Anh có thể thử xem." Nên nhớ rằng, nếu lúc đó dùng 60 triệu để mua món thanh hoa Nguyên này, thì cũng là kỷ lục thế giới của thanh hoa Nguyên rồi.

Kết quả là đến hiện trường đấu giá rồi, anh ấy thậm chí còn không dám giơ tay hô giá mà lướt qua luôn, người ta tranh nhau đẩy lên tới 230 triệu.

Sự việc này cho thấy tâm trạng của giới sưu tầm ngày nay, rất sẵn lòng tham gia vào việc hồi hương của các di vật văn hóa. Di vật văn hóa nước ta, từ sau cuộc Chiến tranh Nha phiến năm 1840 trong suốt hơn một trăm năm qua, vẫn luôn có xu hướng chảy máu ra nước ngoài, đều là chảy ra nước ngoài với mục đích kinh tế. Các cường quốc phương Tây cuối cùng đã mở được cánh cửa của đất nước cổ đại phương Đông huyền bí, bất ngờ nhìn thấy nhiều báu vật như vậy, ai nấy đều hy vọng có được những thứ này. Mà chúng ta vì thời gian nghèo đói lạc hậu quá dài, dẫn đến một lượng lớn di vật văn hóa chảy ra nước ngoài. Ngày nay, khi quốc lực của chúng ta hùng mạnh, chúng ta có cơ hội dùng sức lực của cá nhân để thu hồi di vật văn hóa, là một chuyện vô cùng vui mừng; đối với dân tộc mà nói, lại là một chuyện vô cùng đáng tự hào. Cho nên, anh ấy đã tham gia đấu giá, mặc dù không mua được, nhưng tôi cho rằng thái độ tham gia này rất tuyệt vời.

Phân biệt đồ giả thanh hoa Nguyên

Vấn đề hiện đang phải đối mặt là: sau khi thanh hoa Nguyên tạo ra kỷ lục thế giới, đồ giả nhất định sẽ xuất hiện, phải phân biệt như thế nào đây? Hầu như tháng nào cũng có đủ loại thanh hoa Nguyên xuất hiện trước mặt tôi. Tôi tương đối dễ phân biệt thật giả, nhưng đối với những nhà sưu tầm thông thường, phân biệt thế nào đây? Chúng ta trước tiên phải biết được một số đặc điểm cơ bản của thanh hoa Nguyên. Ví dụ như các tầng lớp hoa văn trang trí của thanh hoa Nguyên rất nhiều, hoa văn chủ đề và hoa văn phụ tiếp nối nhau từng lớp từng lớp, thường có thể đạt tới con số tám, chín tầng.

Có một người bạn nói với tôi: "Nhà có người có một món thanh hoa Nguyên, muốn bán, cậu đi xem thử đi." Tôi bèn đi cùng anh ta. Vừa bước vào cửa, tôi liền hỏi: "Đồ đạc đâu rồi?" Anh ta nói: "Ở trên bàn." Tôi nhìn ra, trên bàn có một chiếc bình thanh hoa được gói trong tờ báo. Tôi liền nói: "Món đồ này không thật." Anh ta ngẩn ra: "Cậu còn chưa xem mà!" Tôi nói: "Vấn đề là tôi đã hỏi anh trên đường đi rồi, họa tiết chính vẽ trên đó là gì. Anh miêu tả rất rõ ràng với tôi, có tám tầng hoa văn. Thế thì món đồ này trong ấn tượng của tôi đáng lẽ phải là một món đồ sứ kích thước tiêu chuẩn, kết quả nhìn thấy lại rất nhỏ, vậy thì nhất định có vấn đề." Anh ta nói: "Tại sao không thể làm một cái nhỏ chứ?" Tôi bèn giảng cho anh ta một đạo lý đơn giản, tôi nói: "Trước cửa đỗ một chiếc ô tô, có ba bộ bánh xe, nhưng chiếc xe này chỉ dài năm mét, anh có tin không? Xe ô tô van nhỏ chỉ có bốn bánh, xe có sáu bánh nhất định phải là xe buýt lớn, bắt buộc phải có cảm giác về thể khối."

Họa tiết hoa văn trên đồ sứ thanh hoa Nguyên mà anh ta miêu tả cho tôi có tới tám tầng, nếu vẽ nhiều tầng hoa văn như vậy, thể khối của đồ sứ nhất định phải đạt kích thước tiêu chuẩn, nếu không đạt kích thước tiêu chuẩn, thì chắc chắn là đồ làm giả. Cho nên cách một lớp báo, tôi lập tức biết ngay món đồ này có vấn đề. Cuối cùng mở báo ra xem, quả nhiên là không đúng.

Phần lớn các tầng trang trí hoa văn của thanh hoa Nguyên rất nhiều, ba, bốn, năm, sáu, tám, chín, mười tầng đều có, nhưng có một con số thường không xuất hiện: bảy tầng. Nguyên nhân là gì vậy? Bởi vì người nhà Nguyên "trọng cửu ác thất" (coi trọng số chín, ghét số bảy). Bạn chú ý mà xem, họa tiết chín tầng của thanh hoa Nguyên là nhiều nhất, nhưng tuyệt đối không vẽ bảy tầng. Người thời nay không biết, lúc làm giả lại vẽ thành bảy tầng hoa văn. Nếu bạn đếm đến tầng thứ bảy, món đồ này chín mươi chín phần trăm là không thật.

Người nhà Nguyên trọng cửu ác thất, có liên quan đến một chính sách lúc bấy giờ của Hốt Tất Liệt. Hốt Tất Liệt lúc bấy giờ trong luật hình sự, ông ta áp dụng một thái độ khoan dung. Ông ta nói rằng, ông trời tha cho nó một chút, mặt đất tha cho nó một chút, trẫm tha cho nó một chút. Ví dụ như, chuẩn bị đánh năm mươi roi, vậy thì chỉ đánh bốn mươi bảy roi. Ông trời tha một chút, mặt đất tha một chút, hoàng đế Hốt Tất Liệt lại tha một chút. Thế là, chỉ đánh bốn mươi bảy roi. Có những hình phạt phải đánh 110 roi, thì vẫn cứ bớt đi ba cái, biến thành 107 roi. Cho nên mọi người cảm thấy chuyện này không được may mắn cho lắm. Do đó người nhà Nguyên khi viết chữ Hán "thất", nét cong này không quẹo sang phải, mà đều quẹo sang trái. Bạn biết không? Họ viết chữ "thất" này nhất định sẽ quẹo trái. Đây là một số kiến thức. Những kiến thức này hình như không có mối quan hệ trực tiếp với việc giám định đồ sứ, nhưng một khi bạn nắm vững rồi, thì đôi khi rất nhiều vấn đề sẽ được giải quyết một cách dễ dàng.

Thanh hoa Nguyên kiểu Chí Chính

Việc nghiên cứu về thanh hoa Nguyên, trong lịch sử không có ai làm cả, cho nên thanh hoa Nguyên không được ghi chép trong sử sách. Người đầu tiên nghiên cứu thanh hoa Nguyên là một người Mỹ, tên là John Alexander Pope, ông ấy mãi đến thập niên 50 của thế kỷ 20 mới bắt đầu nghiên cứu, món đồ sứ thanh hoa Nguyên được nghiên cứu sớm nhất là một cặp bình lớn tai voi vẽ rồng. Cặp bình lớn này do người Anh tên là R. L. Hobson phát hiện ở Bắc Kinh vào năm 1929, sau khi mua lại thì vận chuyển sang châu Âu. Trên cặp bình lớn này có ghi chép văn tự chính xác, bên trên viết: "Tín châu lộ Ngọc Sơn huyện Thuận Thành hương Đức Giáo lý Kinh Đường xã, phụng thánh đệ tử Trương Văn Tiến hỉ thí hương lô, hoa bình nhất phó, kỳ bảo hợp gia thanh cát, tử nữ bình an. Chí Chính thập nhất niên tứ linh, lương thần cẩn ký." Trên đồ sứ viết rất rõ ràng, năm Chí Chính thứ mười một, chính là năm 1351 sau Công nguyên, một người tên là Trương Văn Tiến đã bỏ tiền đặt làm đồ sứ để cúng dường. Cặp bình lớn thanh hoa Nguyên này cho đến nay vẫn được lưu giữ tại Quỹ Percival David ở Anh, khi đến Luân Đô ngươi có thể nhìn thấy triển lãm của nó. Còn chiếc lư hương thì vẫn chưa tìm thấy, mọi người có thể đi tìm thử xem. Thông thường cách bài trí trong chùa chiền là lư hương đặt ở giữa, bình lớn mỗi bên một chiếc. Bình lớn đã được phát hiện, còn lư hương thì cho đến nay vẫn chưa tìm thấy.

Vì cặp bình lớn thanh hoa Nguyên này quá nổi tiếng, nên người ta lấy nó làm chuẩn mực, gọi những món thanh hoa Nguyên có tầng lớp hoa văn phong phú là thanh hoa "kiểu Chí Chính". Triều đại Chí Chính tổng cộng có bao nhiêu năm? 28 năm. Bởi vì thanh hoa kiểu Chí Chính quá nổi tiếng, nên làm giả thanh hoa Nguyên nhất định sẽ làm giả kiểu Chí Chính. Tôi từng gặp một người, nói với tôi rằng: "Thầy Mã, thanh hoa kiểu Chí Chính của tôi, từ năm Chí Chính thứ nhất đến năm Chí Chính thứ hai mươi chín đều có đủ cả." Một năm một chiếc, 29 chiếc. Chí Chính tổng cộng mới có 28 năm, mà anh ta lại có 29 năm. Nó thể hiện một loại tinh thần gì vậy? Điếc không sợ súng.

Tổng quan về thanh hoa Nguyên

Những lần thanh hoa Nguyên nổi tiếng được khai quật có mấy lần. Một lần là vào năm 1964, Bảo Định, Hà Bắc khai quật được một lô đồ sứ, tổng cộng có 11 món, trong đó có 6 món thanh hoa Nguyên, món nào cũng là quốc bảo. Lần khai quật quy mô lớn quan trọng thứ hai là vào năm 1983, kho chứa ẩn giấu ở Cao An, Giang Tây, có 18 món thanh hoa Nguyên, bao gồm cả chiếc mai bình "Lục nghệ" mà tôi đã kể, là phát hiện lớn nhất về thanh hoa Nguyên cho đến nay. Lúc đó nhận thức của chúng ta về đồ sứ chưa được sâu sắc cho lắm, thanh hoa Nguyên sau khi được khai quật không được coi trọng ngay lập tức, không ngờ rằng đó lại là một phát hiện gây chấn động thế giới.

Lại có một lần nữa là vào đầu thời kỳ mới thành lập nước, lăng Mộc Anh ở Nam Kinh đã khai quật được một món thanh hoa Nguyên vô cùng nổi tiếng, mai bình "Tiêu Hà nguyệt hạ truy Hàn Tín", mai bình thanh hoa Nguyên vẽ họa tiết nhân vật, một quốc bảo quan trọng, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng thành phố Nam Kinh.

Thanh hoa Nguyên trong các bảo tàng trên toàn thế giới đại khái có mấy trăm món. Nơi có số lượng tương đối nhiều là cung điện Topkapi ở Thổ Nhĩ Kỳ, có một lượng lớn thanh hoa Nguyên, tinh xảo tột cùng, đều là những món được vận chuyển đến cung điện Topkapi làm quà biếu hoặc hàng hóa vào thời bấy giờ, cho đến nay vẫn ở đó.

Đặc điểm thủ công của thanh hoa Nguyên có hơi khác biệt một chút so với tưởng tượng của chúng ta, nó được chế tạo bằng khuôn, cho nên bình bát giác, bình lục giác, bình dẹt đặc biệt nhiều.

Tại sao phải dùng khuôn để chế tạo? Trước tiên là để nâng cao hiệu suất sản xuất, làm sẵn khuôn trước, sau đó ép phần phôi vào trong để định hình, cho đỡ rắc rối. Lại còn vì lúc đó phải dùng đồ sứ để phỏng chế đồ kim khí của Ba Tư, nếu dùng đất sét nắn trực tiếp thành hình dáng đồ kim khí thì tương đối khó, bắt buộc phải có khuôn, có tiêu chuẩn. Kiểu dáng dẹt vuông tương đối dễ mang theo, đồ vật hình tròn mang theo bên người không được thuận tiện cho lắm.

Trên thanh hoa Nguyên thường vẽ hoa mẫu đơn. Mẫu đơn là loài hoa được các dân tộc thiểu số tôn sùng nhất, trong đồ sứ các đời Liêu, Kim, Tây Hạ, nhà Nguyên, đều được vẽ rất nhiều. Đầu tiên quan sát từ góc độ xã hội học, mẫu đơn đại diện cho sự phú quý, cũng là quốc hoa của Trung Quốc. Lại có một điểm nữa, tấm lòng của các dân tộc thiểu số tương đối phóng khoáng, đối với những loài hoa có kích thước nhỏ loại đó thì không hề có chút hứng thú nào. Không giống như người Hán chúng ta thích hoa mai, mai khô, trên một cành cây tốt nhất là chỉ có một bông, lại còn nửa nở nửa không, nghe có vẻ hơi sến sẩm. Dân tộc thiểu số vừa nhìn thấy là nổi giận ngay, họ nhất định phải ngắm hoa to. Cho nên, dân tộc thiểu số thích hoa mẫu đơn là có đạo lý nhất định, có liên quan đến môi trường sinh tồn và tình trạng tính cách của họ.

Sự quan tâm của xã hội đối với thanh hoa Nguyên chỉ là chuyện của những năm gần đây. Chúng ta đã nói, việc nghiên cứu về nó tính ra chưa đầy 50 năm. Khi kết quả nghiên cứu được công bố với thế giới, mọi người đều có thể công nhận thanh hoa Nguyên là một sáng kiến phát minh vô cùng quan trọng của Trung Quốc, thì toàn xã hội mới dành sự quan tâm. Trước thời điểm đó, vào đầu thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc, thời nhà Thanh đều cho rằng đồ sứ thanh hoa đều là của nhà Minh, đều cho rằng là của thời Vĩnh Lạc, Tuyên Đức. Bài giảng tiếp theo của chúng ta sẽ nói về thời kỳ Vĩnh Lạc, Tuyên Đức. Họ cho rằng đều là đồ của thời Vĩnh Lạc, Tuyên Đức. Sau này mới phát hiện ra có một lượng lớn đồ vật còn có trước cả nhà Minh, thời nhà Nguyên đã có rồi. Nhất là khi bắt gặp chiếc bình lớn kiểu Chí Chính này, thực sự phải cảm ơn Trương Văn Tiến – chính là người cúng dường chiếc bình lớn ấy – cảm ơn ông đã viết dòng chữ này lên đó. Nếu không, chúng ta không có bằng chứng để chứng minh món đồ đẹp đẽ nhường này lại được nung đốt vào thời kỳ đó.

Thần thoại đầu tư

Nước Anh vào năm 2005 còn có một nhà đấu giá nhỏ ở vùng quê, đã đấu giá một chiếc thanh hoa Nguyên làm chấn động thế giới, vô cùng thú vị. Món đồ này, bởi vì ghi chép vô cùng rõ ràng, cho nên sau này nó thường được người đời sau nhắc đến với vẻ thích thú say sưa. Có một ông lão, dưới sàn nhà họ đặt một chiếc bình lớn hình quả bầu bằng thanh hoa Nguyên. Con chó nhà bọn họ ngày nào cũng đi qua đi lại trước mặt chiếc bình này, chiếc đuôi to cứ quét qua quét lại trên bình, đi qua đi lại. Sau đó có một vị chuyên gia đến chơi nói rằng, sao trên sàn nhà nhà các bác lại có một món đồ quý giá thế này cơ chứ? Ông lão nói: Có quý giá lắm không? Đã bày ở nhà chúng ta rất lâu rất lâu rồi. Thế là ông ấy nói: Chúng ta có thể mang đến nhà đấu giá để đấu giá thử xem sao nhé, ông lão nói được chứ. Thế là mang đến nhà đấu giá. Chiếc bình này lúc đó bán được bao nhiêu tiền? Bởi vì nó ở một nhà đấu giá vô cùng hẻo lánh ở vùng quê nước Anh. Rất nhiều người tham gia đấu giá không có mặt tại hiện trường, nên không biết. Cho nên giá bán không cao. Bán được bao nhiêu tiền? Lúc đó bán được quy ra nhân dân tệ khoảng 50 triệu tệ. Tương truyền rằng, ông lão chống cây gậy ở cửa dẫn theo con chó nhà mình đứng ngây người ra nhìn. Ông ấy không thể ngờ rằng tất cả tài sản của nhà họ cộng lại cũng không đáng giá bằng chiếc bình vứt lăn lóc dưới sàn nhà này. Sau đó ông ấy vỗ vỗ vào con chó rất ngoan ngoãn kia, ý là muốn nói, mày cứ đi lại nghênh ngang thế mà không làm vỡ cái bình của tao thì đúng là may mắn hết chỗ nói!

Câu chuyện sau đó còn thú vị hơn nữa, chính là phải đi tra cứu lai lịch của chiếc bình này. Công việc lưu trữ hồ sơ của họ làm rất tốt. Người phương Tây sẵn lòng bảo quản hồ sơ lưu trữ hơn người phương Đông, cho nên tra cứu một chút, thì ra tổ tiên của ông ta đã bỏ ra 10 bảng Anh vào ngày 23 tháng 5 năm 1900 để mua chiếc bình này, được ghi chép lại trong nhật ký ngày hôm đó, có ghi chép đàng hoàng. Thế thì tính đến ngày đem bán, vừa đúng trôi qua 105 năm. Trong 105 năm này, món đồ này đã tăng giá bao nhiêu lần? Số bảng Anh mà nó bán được vào ngày hôm đó, là 3,445 triệu bảng Anh, nó trong suốt 105 năm này đã tăng giá khoảng 35 vạn lần, chia đều cho ngày đầu tiên, mỗi ngày tăng 10 lần. Mỗi một người chúng ta muốn đầu tư đều rất sẵn lòng nghe được tin tức này, xảy ra ngay trên người mình. Mỗi ngày gấp 10 lần, tính từ ngày người đó bỏ vốn đầu tư, mỗi ngày tăng 10 lần. Món đồ tôi mua 10 đồng, ngày hôm sau biến thành 110 đồng, ngày thứ ba biến thành 210 đồng, ngày nào cũng cứ cấp số nhân mà tăng trưởng như thế. Tăng trưởng suốt 105 năm, trải qua biết bao thăng trầm của Chiến tranh thế giới thứ nhất, Chiến tranh thế giới thứ hai, trải qua vô số cuộc khủng hoảng kinh tế, vậy mà lại có thể bán được một mức giá cao ngất ngưởng như thế.

Thế là tôi trò chuyện với rất nhiều người làm đầu tư, tôi nhắc đến chuyện này. Người đầu tư nói, không thể nào, sao lại có thể xảy ra chuyện thế này được chứ. Chuyện này nghe giống như "Nghìn lẻ một đêm" vậy, nhưng chuyện này lại cứ thế xảy ra.

Quân lâm thiên hạ

Đồ sứ Trung Quốc kể từ ngày được phát minh ra, chủng loại không ngừng gia tăng. Thời kỳ Đường Tống, đồ sứ Trung Quốc đã leo lên một đỉnh cao. Tất cả các hệ thống đồ sứ đều đua nhau khoe sắc, nhưng sự xuất hiện của thanh hoa Nguyên đã thống nhất giang sơn, quân lâm thiên hạ. Sự xuất hiện của thanh hoa Nguyên đã xác lập địa vị bá chủ của thanh hoa, xác lập địa vị kinh đô đồ sứ của Cảnh Đức Trấn, suốt bảy trăm năm qua không thể lay chuyển.

Nó nhất định có nguyên nhân. Tại sao thanh hoa Nguyên lại có sức mạnh lớn lao như vậy để có thể đứng vững trên một thị trường tàn khốc như thế?

Trước tiên, nó là kết tinh của văn hóa Hán, văn hóa Ba Tư và văn hóa Mông Cổ.

Sự yêu mến của thị trường cũng là một động lực cho sự phồn vinh của thanh hoa Nguyên. Bởi vì có thị trường, có nhu cầu, thanh hoa Nguyên sau khi xuất hiện đã bành trướng một cách nhanh chóng. Chúng ta đều biết, đồ sứ thời nhà Minh, nhà Thanh sau đó đều lấy đồ sứ thanh hoa làm chủ đạo.

Vậy, đặc điểm của đồ sứ thanh hoa là gì? Đầu tiên nó đã mở ra một con đường trang trí mới cho đồ sứ bằng sắc xanh tao nhã đẹp mắt. Đồ sứ trước nó không hề có màu sắc đẹp mắt đến thế. Sắc xanh này đối với bất kỳ tầng lớp thẩm mỹ nào cũng sẽ có cảm xúc vô cùng mạnh mẽ, không hề bài xích. Có những sắc thái thì có người thích, có người không thích, người bài xích màu sắc của thanh hoa hầu như không có.

Thứ hai, là màu sắc của nó phát ra ổn định, tỷ lệ thành phẩm cao. Về mặt kỹ thuật thủ công, nó đã có sự đột phá, tương đối dễ dàng đạt đến một tiêu chuẩn cao.

Thứ ba, chính là chất thai của nó ưu việt, từ trong ra ngoài, cho nên nó mới có sức cạnh tranh vô cùng mạnh mẽ trên thị trường.

Chính bởi vì những đặc điểm này của thanh hoa Nguyên, nó mới xác lập được địa vị bá chủ. Sự xuất hiện của thanh hoa Nguyên, nó đi ngược lại với vẻ đẹp hàm súc, vẻ đẹp tự nhiên mà thời Tống theo đuổi. Nó phóng khoáng, nó nhấn mạnh vẻ đẹp do con người tạo ra. Cho nên nó đã thay đổi quan điểm mỹ học hàm súc kể từ thời Tống trở đi, mở ra một con đường hoàn toàn mới cho đồ sứ.

Món đồ sứ sau này có thể lay chuyển địa vị của nó chỉ có bột thải (phấn thải) xuất hiện vào thời kỳ giữa và cuối nhà Thanh mới có thể so tài với nó. Khi chúng ta nói đến phấn thải sẽ đề cập đến những điều này.

Vậy, bài giảng tiếp theo của chúng ta sẽ nói về thanh hoa đầu thời nhà Minh.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.