Đồ gốm sứ đời Liêu
Triều Liêu trong lịch sử không ngừng xâm phạm lãnh thổ Bắc Tống, tại sao? Nghèo, trên lãnh thổ chẳng có tài nguyên gì, người Bắc Tống sống tốt biết bao, nhìn vào thì không chịu nổi, đành phải qua lấy ít đồ, thế nên Liêu nhiều lần tiến đánh Bắc Tống. Lò nung phương Bắc quan trọng của Bắc Tống là Định Diêm, nằm ở vùng Định Châu, từng đổi chủ năm lần trong các cuộc chiến tranh giằng co giữa nhà Tống và nhà Liêu. Người Liêu nhìn thấy đồ sứ trắng muốt như tuyết thì thèm thuồng nhỏ dãi. Lò Định khi đó là một loại hàng hóa vô cùng quan trọng. Năm Thiên Hiển thứ ba (928), quân Liêu lại một lần nữa hạ được Định Châu, ở lại đó hơn tám tháng, một khoảng thời gian rất dài. Tám tháng là đủ để nắm rõ tình hình kinh tế cũng như sản xuất của nơi này. Nhà Liêu lúc bấy giờ đang rất cần những nhân tài này, không loại trừ khả năng đã mang những nhân tài đó đi. Thế nên đời Liêu đã sản xuất ra một loại đồ sứ vô cùng quan trọng gọi là "gốm trắng Liêu", cực kỳ trắng, rất giống gốm trắng lò Định, nếu không phải là người chuyên môn thì hầu như không thể phân biệt nổi.
Sự ra đời của gốm sứ đời Liêu có liên quan đến Hiệp ước Thiện Uyên được ký kết giữa nhà Liêu và Bắc Tống lúc bấy giờ. Năm 1004 công nguyên, tức năm Cảnh Đức nguyên niên, Hiệp ước Thiện Uyên được ký kết vào năm này, nhà Liêu chiếm được hời, ngồi hưởng cống nạp hàng năm, chính phủ triều Tống năm nào phải cho bao nhiêu tiền thì cho từng ấy tiền, phải cho bao nhiêu đồ vật thì cho từng ấy đồ vật. Sự xuất hiện của tiền đề chính trị lớn lao này đã đặt ra một nền tảng sản xuất vô cùng tốt cho đồ sứ, đồ sứ đời Liêu cũng nhờ đó mà phát triển. Các lò gốm đời Liêu có thể khai quật được ngày nay có khoảng bảy lò, lò gần Bắc Kinh nhất nằm ở Môn Đầu Câu, Bắc Kinh.
Trong đồ sứ đời Liêu có đồ Tam thái. Đời Tống cũng có Tam thái, chịu ảnh hưởng của Đường Tam thái. Giữa Tam thái đời Liêu và Tam thái đời Tống có lẽ có sự ảnh hưởng lẫn nhau. Trong đồ sứ đời Liêu còn có một loại đồ sứ rất đặc biệt, đó là đĩa vuông, chiếc đĩa hình vuông. Đồ sứ thông thường đều là hình tròn, đặt lên bàn xoay vuốt một cái là thành tròn, làm hình vuông ngược lại không dễ. Vậy tại sao gốm Liêu lại làm thành hình vuông? Bởi vì người Liêu trong lịch sử đều dùng đĩa gỗ, gỗ làm thành hình tròn thì phiền phức, làm thành hình vuông thì đơn giản. Cho nên khi dùng đồ gốm sứ, họ vẫn tuân theo chế độ cũ, cũng làm thành hình vuông luôn.
Vật dụng tiêu biểu đời Liêu
Những vật dụng tiêu biểu nhất đời Liêu là gì? Đồ sứ độc nhất vô nhị của đời Liêu đứng đầu phải kể đến bình mào gà. Loại bình này phía trên có một bộ phận giống như mào gà, vô cùng sinh động, có màu đen, màu vàng, màu xanh lục. Bình mào gà tiến hóa từ bình da thú, mô phỏng theo hình dáng của chiếc túi da. Kiểu dáng này vốn không phải là kiểu dáng bình thường của đồ gốm sứ, thứ mà đồ gốm sứ dễ làm nhất chính là đồ tròn, đem đồ gốm sứ làm thành cái dạng dẹp dẹp thế này không phải là một việc dễ dàng gì. Thế nhưng, bình da thú ẩn chứa một tình cảm dân tộc ở bên trong. Thời kỳ đầu người Liêu đều dùng đồ kim khí và đồ da thuộc, người Liêu từ nhỏ đã quen dùng thứ này, thứ mà tổ tông truyền lại chính là cái này, cho nên dù đã đổi chất liệu thì vẫn cứ phải làm thành cái dáng vẻ này. Đây là sự theo đuổi về mặt văn hóa của người Liêu, hoàn toàn là sức mạnh của văn hóa, điểm này rất quan trọng.
Thứ hai chính là bình đùi gà, cũng là loại rất thịnh hành ở nước Liêu, vẫn kéo dài cho đến đời Kim, đời Nguyên. Bình đùi gà rất sinh động, trông giống như cái đùi gà, thon dài, có thể cắm vào cái túi ở mông ngựa. Trên thân bình có những đường gờ nổi lên là để chống trượt. Có những chiếc bình đùi gà trên thân còn viết hai chữ "Bồ đào tửu" (rượu nho), cho thấy đây là vật dụng dùng để đựng rượu. Đây là loại đồ sứ đặc trưng của dân tộc thiểu số, người Hán không dùng. Dân tộc thiểu số sử dụng nó chủ yếu là vì sự tiện lợi khi mang theo, đây là do đặc tính dân tộc quy định.
Lại thêm một loại nữa là bình cá Ma Kiệt. Cá Ma Kiệt phản ánh khoảnh khắc cá hóa rồng, cái đầu đã biến thành đầu rồng, cái thân vẫn là đuôi cá. Nhà Phật cho rằng nó có tác dụng hộ pháp, có thể xua đuổi điềm hung tránh né tà ma. Bình cá Ma Kiệt là một loại cực kỳ đặc biệt trong đồ sứ đời Liêu, trước kia người ta vẫn nói nó đáng giá ngàn vàng. Cố cung Bắc Kinh có một chiếc, được định là văn vật cấp một.
Phân biệt đồ giả
Có một lần tôi đến một cơ quan nọ, vừa đẩy cửa bước vào thì thấy trong phòng ngồi rất nhiều người, trên bàn bày hai món đồ sứ, một chiếc bình cá Ma Kiệt, một chiếc bình Ngọc Hút Xuân Long Tuyền có đốm nâu. Tôi vừa bước vào, họ liền nói: "Ối, ngài Mã đến rồi, xem giúp cái này thế nào đi?" Còn tôi ấy à, phải phán đoán xem đây là chuyện gì trước, rồi mới phán đoán đó là thứ gì. Tôi bèn hỏi: "Đây là chuyện gì thế?" Họ nói: "Đồ này đã mua rồi, ngài xem lại giúp đi." Tôi nghĩ, chẳng qua cũng chỉ là muốn tôi nói một câu hay ho, gọi là gấm thêm hoa mà thôi.
Nhưng tôi nhìn hai món đồ đó, quả thực là có vấn đề. Mà cả người mua lẫn người bán đều có mặt tại hiện trường, tôi không thể nói món đồ này là thật, cũng không thể nói món đồ này là tốt, đành phải nói: "Tôi xin giữ lại ý kiến." Đã bảo lưu ý kiến thì thái độ sẽ rất mập mờ, mọi người cũng không vui vẻ cho lắm. Tôi bèn ngồi xuống trò chuyện với người bán một lúc, trò chuyện vẩn vơ, trò chuyện xong rồi thì tôi liền biết vấn đề nằm ở đâu. Sau khi người bán rời đi, tôi liền nói với họ rằng: "Món đồ này có lẽ không thật đâu." Họ nói: "Rất nhiều chuyên gia đã xem rồi, chắc chắn là thật." Tôi nói: "Thế này đi, tôi tìm cho các anh một cái nữa." Tôi bèn cất công đến các khu chợ ở Bắc Kinh, thông qua đủ mọi mối quan hệ để tìm được một chiếc bình cá Ma Kiệt y hệt như chiếc kia. Tôi bèn tặng cho người ta một quyển sách rồi mượn món đồ đó về mang cho họ xem. Họ cầm chiếc bình đó về xem rồi nhìn nhau nói: "Ối chao, hỏng bét rồi, lại thêm một cái nữa! Sao mà giống hệt thế này?" Tôi nói: "Vẫn còn nhiều lắm, cái nào cũng giống hệt thế cả." Họ hết cách, đành hỏi tôi làm thế nào mà nhìn ra được.
Thực ra tôi dựa trên một phán đoán cơ bản của xã hội học. Người bán này thoạt đầu nói rằng bản thân không hiểu gì cả, đây là hai món đồ sứ do tổ tiên truyền lại. Vấn đề là hai món đồ sứ này đều là những thứ vô cùng đặc biệt: Một chiếc bình cá Ma Kiệt đời Liêu vốn cực kỳ hiếm thấy; chiếc còn lại là bình Ngọc Hút Xuân lò Long Tuyền đời Nguyên có đốm nâu lại càng hiếm hơn nữa. Nơi xuất xứ của hai món đồ một Bắc một Nam, ở giữa lại cách nhau tận mấy trăm năm. Hai món đồ phẩm cấp hạng nhất lại gom chung lại trong tay một kẻ tự xưng là không biết gì, khả năng này lớn được bao nhiêu chứ? Đây là phán đoán thứ nhất của tôi. Sau đó khi tôi đến trò chuyện với hắn ta, tôi đã hỏi rằng: "Anh có biết đốm nâu trên chiếc bình Ngọc Hút Xuân này ở Nhật Bản được gọi là gì không?" Đây là một câu hỏi rất chuyên nghiệp. Đốm nâu này ở Nhật Bản có một thuật ngữ chuyên ngành gọi là "Phi Thanh", nếu không đạt đến đỉnh cao của chuyên ngành gốm sứ thì tuyệt đối không thể biết được. Hắn ta ấp úng nói với tôi rằng: "Hình như gọi là thanh gì đó." Thoạt đầu hắn nói bản thân không hiểu gì, nhưng lại biết đó gọi là thanh gì, thế thì đối với tôi đó là một gợi ý. Tại sao hắn lại nói dối? Điều đó chứng minh trong lòng hắn có tật giật mình.
Thêm nữa, hai món đồ này đều quá hoàn mỹ, hắn lại thản nhiên xách đến, cái giá bán ra lại cực kỳ rẻ, tôi cảm thấy rất đáng ngờ. Chúng ta trước hết phán đoán từ góc độ xã hội học, chứ không phán đoán từ góc độ giám định, điều đó cho thấy món đồ có vấn đề. Người ta thường hay nói nhân viên chuyên nghiệp khi giám định phải loại bỏ mọi sự can thiệp, lấy sự vật để bàn về sự vật. Nhưng đối với người bình thường mà nói, tình hình xã hội phức tạp cũng như những sự nhiễu loạn xung quanh đều phải được đưa vào cân nhắc.
Mộ Gia tộc Da Luật
Gia tộc họ Da Luật là vương tộc Khiết Đan, người em họ của vị vua khai quốc Da Luật A Bảo Cơ tên là Da Luật Vũ Chi, là một vị công thần khai quốc. Mộ của Da Luật Vũ Chi nằm ở A Lỗ Khoa Nhĩ Thấm, một vùng đồng cỏ vô cùng hẻo lánh, đội khảo cổ đã phải đi rất nhiều ngày mới đến nơi. "A Lỗ Khoa Nhĩ Thấm" có nghĩa là cung thủ phương Bắc, nghe là biết vô cùng xa xôi rồi. Mộ Da Luật Vũ Chi vào năm 1992 đã bị trộm cất đoạt, 10 ngày sau khi bị trộm thì nhà nước mới biết chuyện và tiến hành khai quật mang tính cứu trợ. Trong đó đã khai quật được một số lượng lớn văn vật tinh xảo, những văn vật khác thì ở đây chúng ta không nhắc đến, chúng ta chỉ nói về đồ sứ.
Da Luật Vũ Chi là một vị công thần, cấp bậc an táng của ông ta vô cùng cao. Mộ của Da Luật Vũ Chi đã khai quật ra chiếc bình xuyên đái men trắng lớn nhất từ trước đến nay, cao 37 phân. Bình xuyên đái mà làm to thế này thì nói theo nghĩa nghiêm ngặt là không có ý nghĩa gì cả, nó mà chứa đầy nước thì có xỏ dây vào cũng không khiêng nổi. Thế tại sao vẫn còn làm bình xuyên đái làm gì? Bởi vì lịch sử đời Liêu sử dụng đồ kim khí, bình xuyên đái chính là mô phỏng theo hình dáng của đồ kim khí. Ngoài ra, còn khai quật được bình da thú, cũng gọi là bình bàn đạp ngựa, hình dáng giống như cái bàn đạp ngựa, đều là những món đồ sứ có thể tích vô cùng lớn. Nơi tọa lạc mộ của Da Luật Vũ Chi gọi là Hãn Miếu Tô Mộc, "Tô Mộc" là đơn vị hành chính, tương đương với cấp xã; "Hãn Miếu" có nghĩa là ngôi miếu lớn. Trong lịch sử, nhang khói của ngôi miếu lớn này rất thịnh vượng, cũng có ảnh hưởng vô cùng lớn tại địa phương. Thế nhưng do khu vực hẻo lánh, chúng ta suốt hàng trăm năm qua đã thờ ơ lạnh nhạt, sau đó việc tàn phá cũng tương đối nghiêm trọng. Giấy kinh trong miếu đều bị cắt thành từng tờ từng tờ một, dùng làm giấy công văn của chính quyền cấp xã, dùng suốt bao nhiêu năm trời. Giấy công văn toàn bộ đều là mặt sau của giấy văn vật, chuyện này ở hiện tại quả là điều không thể tưởng tượng nổi.
Triều Liêu có thời gian trị vì khá dài, hơn hai trăm năm. Do thời gian diệt vong của nhà Liêu trong lịch sử Trung Quốc đã quá lâu, cho nên việc tìm hiểu về nước Liêu ngày nay quả thực không nhiều lắm, có lúc chạm trán với chữ Khiết Đan thì cũng đành bó tay chịu trán, người có thể nhận biết được chữ Khiết Đan ít đến mức vi mông. Do đó, chúng ta đành phải thông qua nhiều văn vật hơn nữa để tìm hiểu đoạn lịch sử này, đoạn văn minh rực rỡ này, tất nhiên đây cũng là nền văn minh của dân tộc Trung Hoa.
Đồ gốm sứ đời Kim
Tiếp nối sau đời Liêu chính là đời Kim, đời Kim chính là tộc Nữ Chân, tiền thân của người Mãn Châu sau này. Năm 1163, khi Nam Tống tiến hành chiến dịch Long Hưng Bắc phạt, nhà Kim đã giảng hòa với Nam Tống. Điều kiện giảng hòa là gì? Chính là Nam Tống vốn dĩ phải xưng thần, nay hai nước đổi thành quan hệ chú cháu, quan hệ gần gũi hơn một chút một chút; "cống nạp hàng năm" mà nhà Tống đưa cho nhà Kim đổi thành "tuế tệ", các ngươi đưa tiền của cho ta là xong chuyện; vân vân. Việc giảng hòa đã giúp nhà Kim và Nam Tống sống yên ổn với nhau suốt 40 năm, kinh tế nhờ đó mà được phát triển.
Trước kia người ta không nghiên cứu về đồ sứ đời Kim, hoàn toàn không nhắc đến gốm Kim, mà chỉ nói gốm Tống. Lúc bấy giờ rất nhiều đồ sứ thời kỳ đời Kim ở phương Bắc đều được gọi là đồ sứ đời Tống, còn ngày nay thì đã phân chia tương đối rõ ràng, tách hẳn những đồ sứ nằm trong khu vực quản hạt của chính quyền nhà Kim ra. Người Kim không giống người người Liêu, người Kim hầu như không có đồ sứ do chính mình tự sáng tạo ra, đi đến đâu dùng đến đấy, dùng đồ của người Hán rất vui vẻ, bản thân không tự sáng tạo. Ngày nay nhìn rất nhiều đồ sứ của người Hán, chẳng qua cũng chỉ là được sản xuất trong khu vực quản hạt của chính quyền đời Kim mà thôi. Ví dụ như chiếc bình mai do Bảo tàng Thượng Hải tàng trữ, trên thân vẽ một con rồng đang bay lên trời, phía dưới con rồng có viết hai chữ "Chính Bát". Hai chữ "Chính Bát" ban đầu rất nhiều người không giải thích được, có phải hai chữ "Vương Bát" viết nhầm hay không? Kỳ thực "Chính Bát" chính là "Thiên long bát bộ" trong Phật giáo, còn được gọi là "Chính bát bộ". Từ đó mà chứng minh chiếc bình mai này trước kia là vật dụng được sử dụng trong tu viện.