Ba triều đại Gia Tĩnh, Long Khánh, Vạn Lịch vào cuối nhà Minh, tính từ năm 1522 đến năm 1620, tổng cộng là 99 năm, chỉ thiếu một năm nữa là tròn một trăm năm. Hoàng đế Gia Tĩnh lên ngôi năm 15 tuổi, trị vì 45 năm, qua đời ở tuổi 60; Hoàng đế Long Khánh lên ngôi năm 30 tuổi, trị vì 6 năm; Hoàng đế Vạn Lịch lên ngôi năm 10 tuổi, trị vì 48 năm, ông là vị hoàng đế có thời gian trị vì dài nhất nhà Minh. Khoảng thời gian 99 năm của ba triều đại này thường được gọi là thời kỳ cuối nhà Minh. Trước đây, quan điểm sử học đều cho rằng giai đoạn cuối nhà Minh chính trị hủ bại, dân chúng lầm than, hoàng đế không thiết triều. Nhưng qua những nghiên cứu trong những năm gần đây, lại có thêm một số quan điểm mới cho rằng, vào thời kỳ cuối nhà Minh, mặc dù hoàng đế không lên triều nhưng bộ máy nhà nước vẫn không ngừng vận hành, vẫn bình thường, nếu không thì cũng không thể trụ vững suốt 99 năm. Gần như đồng thời với sự nảy mầm của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu, Trung Quốc cũng xuất hiện một số đặc điểm tương tự, chẳng hạn như kinh tế hàng hóa rất phát triển.
Nhìn tổng quan, đồ sứ thanh hoa nhà Minh trải qua một quá trình như thế này: đậm đà, thưa nhạt, rồi lại đậm đà, tương ứng chính là ba thời kỳ Vĩnh Lạc - Suyên Đức, Thành Hóa - Hoằng Trị, Gia Tĩnh - Vạn Lịch. Sự cuồng nhiệt của thời kỳ đầu Vĩnh Lạc - Suyên Đức là sự cuồng nhiệt của người xướng đạo. Người xướng đạo và kẻ quan sát thuộc hai tầng lớp khác nhau, người xướng đạo là hoàng gia, kẻ quan sát là bách tính. Sự cuồng nhiệt của thời kỳ cuối Gia Tĩnh - Vạn Lịch là sự tham gia đồng thời của cả người xướng đạo lẫn kẻ quan sát. Nói cách khác, sự cuồng nhiệt của đồ sứ thanh hoa toàn bộ giai đoạn cuối nhà Minh là do quan và dân cùng hưởng, không chỉ lò quan cuồng nhiệt mà lò dân cũng cuồng nhiệt. Dưới góc độ xã hội học, đây là một hình thức biểu hiện khác của tâm lý xã hội. Đồ sứ biến thành hình dáng này chính là sự giải tỏa của toàn dân.
Thanh hoa Gia Tĩnh
Bắt đầu từ thời Gia Tĩnh, lịch sử đã bước vào giai đoạn cuối nhà Minh. Việc phân chia đồ sứ cũng tuân theo mạch suy nghĩ này. Lam Phố triều Thanh trong cuốn "Cảnh Đức Trấn Đào Lục" có ghi chép như thế này, ông nói đồ sứ thời Gia Tĩnh là "chế tác ngày càng khéo léo, không vật gì là không có". Điều này cho thấy kiểu dáng đồ sứ thời Gia Tĩnh rất phong phú, cái gì cũng làm. Nhìn vào hiện vật ngày nay, quả thực đúng là như vậy.
Đồ sứ thanh hoa đến triều Gia Tĩnh bắt đầu sử dụng liệu Hồi thanh, còn gọi là Hồi hồi thanh. Nghe cái tên này là biết ngay nó được truyền sang từ văn hóa Hồi giáo. Thời Càn Long có một cuốn sách tên là "Đào Thuyết", khi miêu tả đoạn về đồ sứ Gia Tĩnh, ông nói "Gia Tĩnh chuộng sắc đậm, sắc của Hồi thanh u nhã đáng yêu", đồng thời cũng đưa ra sự khẳng định. Hồi thanh là một loại xanh ánh vàng, còn gọi là Phật đầu thanh, màu búi tóc của các pho tượng dát vàng thời xưa chính là màu xanh thẫm đó. Đặc điểm của Hồi thanh là trong sắc xanh có ánh tím, màu sắc bắt đầu ngả tím, sắc tím này hơi giống với màu của thuốc tím ngày xưa.
Vì hoàng đế sủng ái, đạo giáo bắt đầu có ảnh hưởng đến đồ sứ, đồ sứ thanh hoa đề tài đạo giáo tập trung xuất hiện với số lượng lớn vào thời Gia Tĩnh. Các họa tiết thanh hoa như bát quái văn, vân hạc văn, hồ lô văn, hồi văn, linh chi văn đều là những đề tài đạo giáo điển hình, tạo hình có bình hồ lô, lư hương, đều liên quan đến đạo giáo. Cứ như vậy, sản phẩm của lò quan lập tức trở nên bớt đi phần trang trọng. Trước đó, đồ sứ lò quan rất trang trọng, có quy chế hẳn hoi, không được bước qua lằn ranh nửa bước. Đến triều Gia Tĩnh, hoàng đế bảo không được, phải nung cho trẫm thành hình hồ lô, Thái thượng lão quân toàn dùng bình hồ lô, tất cả đều phải đổi thành hình dáng này. Gia Tĩnh theo đuổi triết lý "nói ra là phải có ý nghĩa, có ý nghĩa là phải cát tường" trong việc trang trí đồ sứ, viết thẳng chữ lên đồ sứ, mặt chữ đều phải mang điềm lành, ví dụ như "phong điều vũ thuận", "quốc thái dân an", "vạn thọ thanh bình", "ngũ cốc phong đăng", tương đương với một dạng khẩu hiệu.
Sự thay đổi về sắc thái của thanh hoa Gia Tĩnh không phải là điều quan trọng nhất. Dưới góc độ xã hội học, màu sắc thay đổi một chút không hề quan trọng, quan trọng nhất là sự thay đổi về nội dung và đề tài. Đặc điểm tiêu biểu của đồ sứ triều Gia Tĩnh chính là chịu ảnh hưởng của đạo giáo. Nhà Minh thi hành chính sách ưu đãi đạo giáo, Gia Tĩnh là vị hoàng đế sùng tín đạo giáo nhất trong nhà Minh, ông hết sức nâng đỡ đạo giáo. Điều này được ghi chép rõ ràng trong sử sách. Nguyên nhân có mấy điểm sau.
Điểm thứ nhất, đó là trọng kiếp sau thì tin Phật giáo, trọng kiếp này thì tin Đạo giáo. Điều này có liên quan rất lớn đến nền giáo dục thời thơ ấu của Gia Tĩnh. Gia Tĩnh là một người rất thực tế, ông không phải là người sinh ra đã là hoàng tử. Ông có được ngai vàng là do vua Chính Đức không có con, nên gọi tạm ông vào để làm hoàng đế. Trước khi ông nhận được thông báo này, nói cách khác, trước khi lên ngôi ở tuổi 15 đó, ông hoàn toàn chỉ là một người chẳng có dính dáng gì đến hoàng gia cả. Thế nên nền giáo dục ông nhận được thời trẻ không phải là một nền giáo dục chính thống, ông tiếp thu rất nhiều giáo lý đạo giáo. Ông rất thực tế mà, khi một kẻ được đưa lên một cách tình cờ để trở thành kẻ thống trị, ông ta rất coi trọng hiện thực này. Đạo giáo vốn đề cao sự thuận theo tự nhiên, vô vi nhi trị. Ông cảm thấy cái gọi là vô vi nhi trị này, ta cứ bớt quản lý đi, mà e rằng ta cũng chẳng quản nổi.
Điểm thứ hai, như vừa rồi đã nói, Gia Tĩnh là do Chính Đức vô hậu, nên mới tình cờ vào cung kế thừa đại thống. Ông sinh sống ở đâu? Ông sinh sống ở Hồ Bắc, nơi khởi nguồn của đạo giáo — núi Võ Đang, ông sống ngay ở đó. Cho nên tổ sư Trương Tam Phong — tổ sư của đạo giáo Trương Tam Phong — cũng là người Hồ Bắc, vì vậy ông chịu ảnh hưởng sâu sắc của đạo giáo. Điều này đã ảnh hưởng cực kỳ lớn đến cả cuộc đời ông. Thế rồi, vào nửa đời sau, để được trường sinh bất tử, ông không phải là trường sinh bất lão đâu nhé, mà là trường sinh bất tử, Gia Tĩnh đã liều mạng luyện đan, không ngừng uống đan dược.
Gia Tĩnh luyện đan
Gia Tĩnh vì muốn trường sinh bất tử nên đã liều mạng luyện đan, liên tục uống đan dược. Các hoàng đế nhà Minh, Chu Nguyên Chương, Vĩnh Lạc xem như là sống thọ, đều sống đến trên 60 tuổi; các hoàng đế khác đều yểu mệnh, rất nhiều vị hoàng đế sống không qua nổi tuổi 40. Gia Tĩnh liều mạng muốn sống lâu, ngày nào cũng luyện đan. Đan dược vốn dĩ có độc, chứa chì và thạch tín. Thạch tín trong phấn tín có chứa Asen, nhưng cho ít đi một chút, người ăn vào sẽ hưng phấn. Tại sao Gia Tĩnh lại tin đan dược? Bởi vì uống đan dược xong là có hiệu quả ngay, lập tức hưng phấn lên, thế là ông ta cảm thấy rất linh nghiệm. Nhưng uống đan dược vốn thuộc về ngộ độc mãn tính, cho nên ông ta sống đến 60 tuổi là cũng toi mạng. Nhìn chung các hoàng đế nhà Minh, tuổi thọ của ông ta vẫn được coi là dài.
Thẩm Đức Phù nhà Minh trong cuốn "Vạn Lịch Dã Hoạch Biên" có ghi chép đoạn này: "Năm Gia Tĩnh thứ 31 (đông năm Nhâm Tý), vua xuống chiếu trong ngoài kinh thành, tuyển 300 cung nữ từ 8 đến 14 tuổi nhập cung. Năm Kỷ Hợi, lại tuyển 160 người dưới 10 tuổi. Ấy là theo lời Đào Trọng Văn, để cung cấp cho việc luyện đan dược." Đây là chuyện gì thế? Chính là vào các năm Gia Tĩnh thứ 31, thứ 34, triều đình đã tuyển chọn một số lượng lớn con nhà dân, nhất định phải là thiếu nữ, những cô bé nhỏ tuổi nhập cung, sau đó dùng kinh nguyệt đầu đời của họ để luyện đan. Lúc đó toàn là do một kẻ tên là Đào Trọng Văn hiến kế quái dị. Hắn ta vốn là một đạo sĩ, phương sĩ, mấy trò yêu ma quỷ quái hắn làm rất linh thông, lừa gạt hoàng thượng đến nơi đến chốn, thế nên hoàng thượng từ đầu đến cuối vô cùng tin tưởng hắn. Bản thân Đào Trọng Văn này cũng là người Hồ Bắc, tính đi tính lại, hóa ra lại là đồng hương với hoàng thượng, thảo nào ngài lại dễ dàng tin tưởng hắn đến thế.
Lý Thời Trân trong cuốn "Bản Thảo Cương Mục" từng kịch liệt lên án phương pháp luyện đan kiểu này, cho rằng nó hoàn toàn phi khoa học, chắc chắn là có độc. Chuyện luyện đan của Gia Tĩnh thực ra khiến rất nhiều người cảm thấy vô cùng phản cảm, nói cách khác, đại phần lớn mọi người đều là người ngoài cuộc tỉnh táo, nhìn thấu sự việc, cảm thấy hoàng thượng, đường đường là thiên tử một nước mà ngày nào cũng cặm cụi làm mấy trò này thật là chướng tai gai mắt.
Ngoài luyện đan ra, Gia Tĩnh còn làm một việc gì nữa? Việc quan trọng nhất chính là cầu đảo, thích đem những tâm sự trong lòng mình thổ lộ với trời đất. Trong nghi lễ phải viết văn chương, viết thanh chiếu. Cái gọi là "thanh chiếu", lúc giảng về Tống Huy Tông chúng ta đã đề cập rồi, chính là việc ngài muốn giao tiếp với thượng thiên, toàn làm mấy thứ hư ảo. Trong số các quan lại, ai mà viết giỏi loại thanh chiếu này, tức là loại văn chương này? Người đó chính là người tốt, ví dụ như đại gian thần Nghiêm Tung, chính vì hắn viết thanh chiếu rất giỏi nên mới được cất nhắc lên làm thủ phụ. Thủ phụ triều Minh cũng tương đương với tể tướng vậy.
Cung nữ hành thích
Năm Gia Tĩnh thứ 20, có một sự việc không rõ động cơ đã xảy ra trong cung, điều này khiến cho nửa đời sau của Gia Tĩnh thay đổi. Cung nữ Dương Kim Anh và những người khác nửa đêm lẻn vào tẩm phòng của hoàng đế, cầm một sợi dây thừng định siết cổ ông đến chết. Những cung nữ này nửa đêm đột nhập vào bằng cách nào, mấy người bọn họ bàn bạc ra sao, đều không rõ, bởi vì sang ngày hôm sau tất cả những kẻ liên quan đều bị đem đi giết sạch. Siết cổ một con người sống sờ sờ không phải chuyện dễ dàng, huống chi kẻ bị siết lại là hoàng thượng. Trong lúc hoảng loạn, đám cung nữ đã thắt dây thành một nút chết, càng kéo càng siết chặt. Thế nhưng nút chết tròng vào cổ dẫu có kéo một cái, cũng đủ mất mạng rồi, thế nên lúc đó đã làm hoàng thượng ngất lịm đi. Đúng lúc này, trong số đó có một cung nữ không chịu được áp lực tâm lý. Bởi vì những gì bạn nghĩ trong đầu thường có khoảng cách với việc bạn làm thực tế, quyết tâm của bạn rất lớn nhưng đến lúc chưa chắc đã dám làm. Thế là, một cung nữ đã chạy đi báo hoàng hậu. Vừa báo tin một cái, tất cả những kẻ tham gia vụ việc, cùng với những nhân chứng có mặt ngày hôm đó, không chừa một ai, đều bị giết sạch. Bởi vì không biết ai là kẻ muốn mưu hại hoàng thượng, nên những kẻ dính líu đều không phải là người tốt.
Trải qua biến cố lần này, hoàng đế Gia Tĩnh dời đến ở Tây Nội, không ở trong Tử Cấm Thành nữa, ngày ngày cầu xin trường sinh. Hoàng thượng nghĩ: chưa siết chết được ta, ta phải mau mau cầu xin cho sống thọ thêm chút nữa, luyện đan, ngày nào cũng chỉ vì việc này mà thôi. Việc tế lễ không muốn làm nữa, việc triều đình không thèm quản nữa, vua tôi tuyệt nhiên không gặp mặt.
Còn về việc tại sao lúc đó đám cung nữ lại muốn siết cổ Gia Tĩnh, sử sách không ghi chép rõ ràng, cũng không tài nào hiểu nổi trong đầu những kẻ này nghĩ gì, có kẻ nào đứng sau sai khiến hay không. Nhưng hoàng đế Gia Tĩnh vốn tính tình nóng nảy, cay nghiệt, có lẽ đó chính là nguyên nhân dẫn đến oán hận. Tại sao ngài lại nóng nảy và cay nghiệt như vậy? Điều này có liên quan rất lớn đến việc ngài uống đan dược.
Thấy đốm nhỏ mà biết được toàn cục
Có một hôm, một người bạn mua được một cái chum lớn, vô cùng hào hứng đến tìm tôi: "Đây là đồ lò quan thời Gia Tĩnh của tôi đấy." Cậu ta lật ngửa cái chum lại bắt tôi xem phần đáy, tôi nhìn lót đáy thấy có khắc dòng chữ "Đại Minh Gia Tĩnh niên chế", hoàn toàn không có vấn đề gì. Sau đó tôi mới bảo: "Đồ của cậu đúng là đồ lò quan không sai, nhưng mà là nửa cái." Cậu ta ngạc nhiên: "Ái chà! Sao lại là nửa cái thế?" Tôi đáp: "Cái chum này của cậu vẽ hoa văn Bát tiên. Cậu nhìn xem đây là ai? Thiết Quản Lý, Lã Động Bân, Hàn Tương Tử, Hà Tiên Cô. Thế còn bốn người kia đâu?" Cậu ta gãi đầu: "Bốn người kia sao tôi biết được ở đâu? Chẳng phải trên này chỉ vẽ có bốn người thôi sao?" Tôi bảo: "Bốn người kia được vẽ ở nửa trên. Đây vốn là một cái bình hồ lô, đã bị gãy đứt mất rồi. Thứ cậu đang nhìn thấy chỉ là một phần, nửa khúc dưới thôi."
Bình hồ lô trong quá trình chế tác, ở phần giữa có một đường khớp nối, đường khớp nối này rất dễ bị tổn thương. Nếu chất lượng có vấn đề, trong quá trình sử dụng chỉ cần va chạm nhẹ một chút là có thể vỡ tan. Nếu làm vỡ nửa phần trên thì vứt đi, đem mài nhẵn chỗ đứt gãy của nửa phần dưới đi, nhìn thoáng qua thì trông cũng giống như một cái chum. Tổ hợp các nhân vật Bát tiên, hễ xuất hiện là phải đủ tám người. Bạn tôi không biết điều đó, cậu ta cứ đinh ninh rằng có lẽ vẫn còn một cái chum nữa, ở trên vẽ nốt bốn vị tiên còn lại, kỳ thực không phải vậy, một cái bình hồ lô đã vẽ trọn vẹn cả Bát tiên lên đó rồi. Ghi chép về Bát tiên này đã bắt đầu xuất hiện từ thời nhà Đường, sau thời Tống Nguyên thì dần dần tạo thành một ban thần tiên. Từ sau thời Tống Nguyên, hễ xuất hiện là phải đủ tám người.
Thời Gia Tĩnh có cuốn tiểu thuyết "Đông Du Ký", đối chọi lại với "Tây Du Ký". Người Trung Quốc là vậy đấy, các cậu viết một cuốn "Tây Du Ký", tôi không viết lại được nữa thì viết "Đông Du Ký", ngoài ra còn có người viết "Nam Du Ký", "Bắc Du Ký", tức là đi về bốn hướng. Sau khi "Đông Du Ký" xuất hiện, biên chế Bát tiên chính thức được ấn định. Ban đầu trong Bát tiên không có nữ giới, mà có Đông Phương Sóc. Về sau người ta thỉnh Đông Phương Sóc lui xuống, đưa Hà Tiên Cô vào thay thế, thế nào thì trong đó cũng phải có một đại diện nữ giới chứ. Đồ sứ triều Thanh đôi khi không vẽ hình các nhân vật Bát tiên, mà vẽ pháp khí cầm tay của mỗi vị Bát tiên, gọi là "Ám bát tiên", ví dụ như vẽ một cây tiêu, một tấm phách mây v.v., thời Thanh rất thịnh hành.
Cái nửa chiếc bình hồ lô này, đối với một người mới bắt đầu sưu tầm mà nói, có lẽ sẽ cảm thấy quý như bảo vật, vớ được một món đồ tốt. Nhưng đối với tôi, tôi nhìn rõ mồn một đây chỉ là nửa món đồ. Cho nên, muốn hiểu rõ một sự vật thì nhất định phải nhìn nhận toàn diện. Người ta hay bảo "thấy đốm nhỏ mà biết được toàn cục", chính vì bạn đã từng nhìn thấy toàn cục rồi, thì mới có thể từ một đốm nhỏ mà suy ra toàn cục; nếu như bạn chưa từng tận mắt thấy toàn cục, thì bạn thấy đốm nhỏ cũng chỉ là đốm nhỏ mà thôi. Trong công tác giám định, việc phân tích và suy ngẫm một cách toàn diện là một quá trình vô cùng quan trọng.
Thanh hoa Long Khánh
Tiếp nối sau triều Gia Tĩnh chính là Long Khánh. Hoàng đế Long Khánh chỉ tại vị có 6 năm, lên ngôi năm 30 tuổi, đến năm 36 tuổi thì qua đời. Ông là một người chịu đựng sự kìm nén lâu ngày, phụ thân là Gia Tĩnh ngày nào cũng luyện đan, thử hỏi có thể cho ông sắc mặt tốt được hay không? Thế nên Long Khánh chịu áp uất lâu ngày, là một vị hoàng đế miệng lưỡi vụng về. Nhưng ngay khi Long Khánh vừa lên nắm quyền, việc làm xuất sắc nhất của ông chính là thi hành chính sách "Long Khánh khai quan".
Nhờ vào việc những cuộc bạo động ở vùng duyên hải lúc bấy giờ đã được bình định phần nào, chính quyền nhà Minh đồng ý mở cửa biển có giới hạn, sử sách gọi đây là "Long Khánh khai quan". Long Khánh khai quan đã giúp cho xã hội hàng hóa cuối đời Minh có sự kết nối ngắn ngủi với thế giới bên ngoài, vì vậy thương phẩm của xã hội cuối đời Minh vô cùng phong phú. Kể từ mốc Long Khánh khai quan, thực chất đã báo hiệu sự ra đời của làn sóng sưu tầm lần thứ hai ở Trung Quốc.
Hơn mười năm trước, một người bạn đến tìm tôi, mang theo một chiếc bát thanh hoa cỡ lớn, sắc xanh đậm đến mức ngả sang màu tím. Cậu ta ôm lấy nó hỏi tôi: "Món đồ này tôi mua ở dưới quê, thực sự không dám chắc lắm, anh xem giúp tôi đây là đồ thời nào." Tôi nhìn qua liền nói: "Cậu vớ được đồ tốt rồi đấy, cực kỳ hiếm có." Cậu ta bảo: "Người ta nói với tôi cái này gọi là dương lam." Dương lam là một loại sắc xanh vô cùng chói mắt xuất hiện vào thời kỳ cuối nhà Thanh, khi đồ sứ thanh hoa Trung Quốc bước vào đường cùng ngõ cụt, được gọi là "dương lam". Nhưng chiếc bát này không phải dương lam, nó sử dụng chất liệu Hồi thanh.
Vào thời kỳ cuối đời Minh, sắc thái thanh hoa đậm đà nhất chính là do thời Long Khánh tạo ra. Chiếc bát này chính là đồ thời Long Khánh, xanh đậm ngả tím chứ không hề xanh chói mắt. Mà phải tận mắt nhìn thấy hiện vật thì bạn mới cảm nhận được sự khác biệt giữa các sắc độ màu. Màu sắc thanh hoa Long Khánh vô cùng đẹp mắt, trong ba triều Gia - Long - Vạn, có câu gọi là "hạc lập cùn kê". Màu sắc thanh hoa là tiêu chí đầu tiên để tôi phán đoán niên đại của món đồ sứ này.
Thứ hai, nhân vật được vẽ bên trên. Nhân vật thời Long Khánh có một đặc điểm tiêu biểu là phần eo dài, họ thích vẽ phần eo dài đặc biệt, người được vẽ eo dài thường ở tư thế nửa ngồi. Trước đây hễ cứ nhìn thấy phần eo của nhân vật được vẽ tương đối dài, thì phần lớn đều thuộc về thời kỳ Long Khánh này.
Thứ ba, dưới đáy chiếc bát này đề dòng chữ "Đại Minh Long Khánh niên tạo". Chúng ta đều biết, đồ sứ đề mác thường ghi là "Đại Minh mỗ mỗ niên chế", chứ không viết là "tạo", duy chỉ có triều Long Khánh là thay đổi, viết thành "Đại Minh Long Khánh niên tạo". Đây là một chi tiết cực kỳ quan trọng trong giám định.
Trên chiếc bát thanh hoa lớn này, đã hội tụ đầy đủ tất cả các đặc trưng điển hình của thời kỳ Long Khánh. Màu sắc, hoa văn, kiểu mác, cả ba yếu tố đều hội đủ. Tôi bảo: "Cậu đúng là nhặt được bảo vật rồi, hãy giữ gìn cho cẩn thận nhé." Người này vô cùng phấn khởi: "Món đồ này tôi mua rất rẻ, rất nhiều người cứ bảo đây là bát cuối thời Thanh, hóa ra tôi đã mua đúng." Bây giờ tôi cũng không biết chiếc bát thanh hoa lớn thời Long Khánh này đã lưu lạc đi đâu mất, sau đó chẳng còn cơ hội nhìn thấy lại lần nào nữa.
Nỗi u uất của hoàng đế Vạn Lịch
Tiếp sau thời Long Khánh chính là Vạn Lịch. Vạn Lịch là vị hoàng đế tại vị lâu nhất trong lịch sử nhà Minh, suốt 48 năm. Lăng mộ Định Lăng thuộc Thập tam lăng chính là lăng tẩm của Vạn Lịch. Vạn Lịch cũng lên ngôi khi tuổi còn thơ ấu. Long Khánh qua đời khi sự nghiệp còn dang dở ở tuổi 36, trong di chiếu để lại cho Vạn Lịch rằng: Trẫm cảm thấy sức khỏe đã không còn kham nổi nữa, hoàng nhi hãy lên thay trẫm làm hoàng đế, mọi nghi lễ đều sẽ có người giúp con lo liệu, con cứ chiếu theo trình tự mà làm là được. Con làm hoàng đế nhất định phải có đức hạnh thật tốt, trọng dụng những đại thần có phẩm chất và đạo đức, chớ nên nhàn rỗi vô vi.
Trương Cư Chính là vị đại thần phò tá hoàng đế Vạn Lịch quan trọng nhất lúc bấy giờ. Hoàng đế khi ấy tuổi còn rất nhỏ, mới chỉ mười mấy tuổi. Trương Cư Chính đã sắp xếp cho cậu một thời khóa biểu lên triều và học tập dày đặc, cứ ba, sáu, chín hàng tháng thì lên triều, còn lại tất cả các ngày đều là "nhật giảng", tức là ngày nào cũng phải đến lớp. Một năm chỉ được nghỉ hai ngày, đại thử một lần, đại hàn một lần, tôi nghĩ có cho thêm thì tối đa là dịp Tết Nguyên Đán. Cuộc sống của vị hoàng đế thuở nhỏ còn khổ sở hơn tất cả chúng ta, ngày nào cũng đi học, đây là điều mà người bình thường không thể tưởng tượng nổi. Việc đầu tiên khi vào lớp mỗi ngày của ngẫu là đọc sách "Đại Học" mười biến, sau đó đọc sách "Thượng Thư" mười biến, rồi các thầy mới bắt đầu giảng bài, ngày nào cũng lặp lại như vậy. Thử hỏi trong số chúng ta có ai làm được điều này không?
Sinh mẫu của hoàng đế Vạn Lịch là Lý Thái hậu quản thúc ông rất nghiêm khắc, sau khi tan học còn bắt ông phải thuật lại một lượt, nếu không vừa ý là bắt quỳ phạt. Hoàng đế Vạn Lịch từ nhỏ đã sợ mẹ, cho nên cũng không dám lơi lỏng. Do sự kèm cặp quá mức nghiêm ngặt, hoàng đế Vạn Lịch đã nảy sinh tâm lý phản kháng, điều này cũng gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến tính cách của ông, dẫn đến việc sau này hoàng đế Vạn Lịch hoàn toàn không muốn thiết triều. Ông gần như giống hệt Gia Tĩnh, mấy chục năm trời không thèm gặp mặt các đại thần.
Phong trác rườm rà cuối đời Minh
Tính cách của hoàng đế Vạn Lịch đã tạo ra ảnh hưởng đối với đồ sứ. Một đặc điểm tiêu biểu của đồ sứ Vạn Lịch chính là trang trí rườm rà, dày đặc không hở một chỗ trống, đồ sứ được vẽ cực kỳ kín, không chừa lại khoảng trống nào. Tôi có cảm giác phong cách trang trí này có chút gì đó giống như thời khóa biểu học tập hồi nhỏ của ông, được sắp xếp kín mít không lọt gió.
Đồ sứ thời Vạn Lịch với phong cách dày đặc không hở chỗ trống có một đặc điểm, đó là bức tranh không có chủ đề chính. Bức tranh chỗ nào cũng kín đặc, không tài nào tìm ra nổi chủ đề, vẽ hoa điểu thì toàn bộ thân vật dụng đều là hoa điểu; vẽ cỏ thì chật ních những cỏ. Sự hình thành đặc điểm này không phải là ngẫu nhiên, chắc chắn có liên quan đến bối cảnh sinh hoạt cũng như bối cảnh chính trị của hoàng đế. Lúc bấy giờ Trung Quốc cũng chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, nghệ thuật phương Tây có một phần rất lớn chú trọng đến sự trang trí rườm rà. Châu Âu vào thế kỷ 16, 17, đồng thời với thời kỳ cuối nhà Minh, rất thịnh hành phong cách trang trí kiểu Rococo, phong cách vô cùng rườm rà, cũng đã tạo ra những ảnh hưởng to lớn đối với văn hóa của chúng ta.
Trong đồ sứ Vạn Lịch còn xuất hiện một số tác phẩm chạm lộng, ví dụ như dùng kỹ thuật điêu khắc, đắp nổi để trang trí đồ sứ, khiến cho vật phẩm trông vô cùng sung mãn, đầy đặn, tất cả những điều này đều chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây. Tôi có một chiếc bát thanh hoa nhỏ thời Vạn Lịch, mua được ở Hạ Môn từ nhiều năm trước. Chiếc bát vô cùng nhỏ, toàn thân chạm lộng, trên đó khắc năm chữ vô cùng tinh tế nhỏ xíu: "Vĩnh hưởng thái bình xuân." Có thể thấy xã hội lúc bấy giờ cực kỳ sung túc, ít nhất là đối với người sử dụng chiếc bát này, cảm giác rất khoan khoái, thoải mái, nếu không thì cũng chẳng thể viết lên đó dòng chữ "vĩnh hưởng thái bình xuân", điều đó chứng tỏ ngài ấy đã đang hưởng rồi, mà vẫn còn muốn hưởng thêm nữa. Chiếc bát nhỏ này được chế tác vô cùng tinh xảo, khiến cho bất cứ ai nhìn thấy cũng phải kinh ngạc trầm trồ.
Sách vở thời xưa đều ghi chép rằng xã hội cuối đời Minh đen tối, nhân dân lầm than. Thực ra mặt tối này của xã hội chỉ là một phần, chứ không phải là toàn bộ. Đồ nội thất gỗ hoàng hoa lê, gỗ tử đàn đều ra đời vào thời kỳ này. Chính vì kinh tế và văn hóa xã hội cuối đời Minh có mặt sung túc, thịnh vượng, mới có thể sản sinh ra một nền văn minh rực rỡ đến thế.
Qua mắt ta tức là của ta
Hồi tôi hơn 20 tuổi làm việc ở nhà xuất bản, mỗi buổi sáng đều đạp xe từ Tây Giao tuốt sang đến Đông Thành, tan làm lại từ Đông Thành đạp xe quay về. Ngày nào cũng đi ngang qua Phụ Thành Môn, ở đó có dựng một cái lều bạt, có một ông cụ đang bán mì trà. Trên sạp hàng của ông cụ bày một dãy bát thanh hoa, hoa văn họa tiết trông không cái nào giống cái nào. Để được ngắm nhìn mấy chiếc bát, tôi thường xuyên tạt vào đó ăn mì trà, thời gian lâu dầnâm ra muốn mua mấy chiếc bát của ông ấy. Ông cụ bảo: "Đây là báu vật gia truyền nhà tôi, không bán đâu, nhưng cậu có thể xem thoải mái." Trong bát mì trà đựng dầu mì, bát khá to, tôi không ôm xuể, cũng chẳng xem được phần đáy, không biết chúng thuộc thời đại nào, chỉ có thể thấy phong cách khác nhau, trong đó có một dãy toàn là đồ cùng một triều đại, nhìn rất đẹp mắt, lại có một chiếc đơn độc được vẽ cực kỳ chật chội, trông có vẻ khá thô ráp.
Lúc đó tôi hãy còn trẻ, chưa thể phán đoán chính xác, cứ đinh ninh rằng dãy bát đó đặc biệt có giá trị, bởi vì chúng trông rất mới, cực kỳ đẹp mắt. Sau đó có một cơ hội, trong dãy bát đó có một chiếc bị sứt mẻ, tôi liền chớp lấy thời cơ lật ngửa đáy lên xem, trên đó đề "Đại Thanh Quang Lịch niên chế" [chú thích: Đại Thanh Quang Tự niên chế], mãi đến lúc ấy tôi mới bắt đầu có ấn tượng rõ ràng hơn về đồ sứ thời Quang Tự. Còn chiếc bát đơn độc kia lúc nào cũng múc đầy thức ăn, ông cụ không cho tôi lật lên xem, nên tôi đành chịu không nhìn thấy. Về sau cuối cùng tôi cũng có cơ hội ngắm được phần đáy của chiếc bát này, trên đó đề dòng chữ "Đại Minh Vạn Lịch niên chế". Lúc bấy giờ tôi mới ngỡ ngàng nhận ra, hóa ra chiếc bát rất thô ráp, vẽ vời lộn xộn này lại có niên đại sớm hơn rất nhiều so với dãy bát đẹp đẽ kia.
Thế nhưng tôi vẫn chưa từng mua được chiếc bát này, mỗi lần bàn với ông cụ, ông cụ lại bảo: "Đây là cái cần câu cơm của tôi, không thể bán cho cậu được, bán bát đi rồi thì tôi lấy gì bán mì trà? Chẳng phải ngày nào cậu cũng đến đây ăn mì trà là cốt để ngắm bát đó sao?"
Những người mới bước chân vào con đường sưu tầm, ai nấy đều mang tâm lý nôn nóng, luôn muốn mau mau chóng chóng mua được món đồ về tay. Thời gian đầu sưu tầm tôi cũng mang cái tâm lý ấy. Sau này thời gian lâu dần, tôi dần dần kìm nén được cảm xúc đó. Đến tận sau này tôi tự cười trừ, có một quan niệm gọi là "qua mắt ta tức là của ta", tức là tôi đã nhìn thấy rồi thì coi như tôi đã sở hữu nó vậy. Dĩ nhiên, đây là một cách nói tự trào phúng, qua mắt ta tức là của ta, thế thì đồ trong Tử Cấm Thành đều đã qua mắt tôi cả rồi, đúng không nào? Cái gọi là "tức là của ta", theo tôi hiểu chính là đã có được tri thức rồi. Trong con đường sưu tầm, rất nhiều món đồ không phải cứ muốn là phải sở hữu cho bằng được, bởi vì bạn hoàn toàn không có khả năng sở hữu, cả đời này không có cơ hội đó. Chưa nói đến việc bạn có tiền hay không, chỉ riêng việc rất nhiều món đồ lướt qua đời bạn, thậm chí có những món bạn còn chẳng hề gặp mặt bao giờ, đó là chuyện hết sức bình thường. Tôi cho rằng, không nhất thiết cứ phải sở hữu một món đồ mới là niềm vui, việc sở hữu tri thức suy cho cùng vẫn là một thứ niềm vui trọn vẹn.
Đồ sứ Kraak (Khắc Lạp Khắc sứ)
Vào thế kỷ 16 đến 17, người phương Tây, chủ yếu là người châu Âu, đã nhắm đến đồ sứ Trung Quốc, vô số tàu bè tấp nập kéo đến Trung Quốc để mua sắm và buôn lậu. Đầu thế kỷ 17, người Hà Lan đã bắt giữ được một thương thuyền của Bồ Đào Nha, con thuyền này có tên là Kraak (Khắc Lạp Khắc). Sau khi người Hà Lan cướp được con thuyền, họ phát hiện trên thuyền toàn là đồ sứ Trung Quốc, những món đồ sứ này có phong cách đồng nhất, đều có trang trí các ô "khai quang", là dòng đồ sứ ngoại doanh nghiệp được Trung Quốc chuyên chế tác riêng vào thời bấy giờ. Phong cách đồ sứ dạng này bị người phương Tây gọi là "phong cách Kraak". Kỳ thực nó chẳng dính dáng gì đến Kraak cả, chẳng qua là vì con thuyền đó đã chở đồ sứ của chúng ta mà thôi. Nói theo nghĩa nghiêm ngặt, phong cách Kraak, phải là phong cách đồ sứ ngoại tiêu biểu của thời kỳ cuối đời Minh ở Trung Quốc. Cho đến tận ngày nay, dòng đồ sứ này vẫn được người phương Tây gọi là "đồ sứ Kraak".
Khai quang, thủ pháp trang trí này đã xuất hiện từ thời Tống Nguyên, và bắt đầu thịnh hành vào thời Vạn Lịch. Cái gọi là "khai quang", ý chỉ trong những họa tiết không có chủ đề chính, người ta dùng đường viền để khoanh vùng thành một khung, bên trong khung đó vẽ họa tiết chủ đề. Ưu điểm lớn nhất của phương pháp trang trí này là có thể làm nổi bật chủ đề. Khai quang không chỉ được ứng dụng trong trang trí đồ sứ, mà các loại hình thủ công mỹ nghệ khác của Trung Quốc cũng đang sử dụng. Người phương Tây vô cùng yêu thích loại đồ sứ Kraak có trang trí khai quang này. Chính vì thế, việc sản xuất đồ sứ loại này vào thời bấy giờ, phần lớn đều mang tính chất gia công theo mẫu. Người phương Tây cung cấp mẫu mã cho chúng ta, chúng ta chế tác theo đó, rồi cuối cùng vận chuyển sang phương Tây để tiêu thụ.
Cao trào thứ hai của đồ sứ triều Minh
Đồ sứ thanh hoa dưới ba triều Gia - Long - Vạn, chủ yếu vẫn là các sản phẩm của Cảnh Đức Trấn. Chất lượng đồ sứ dân gian không đồng đều, có những món cực kỳ xuất sắc, nhưng cũng có những món vô cùng thô ráp. Trước đây người ta cho rằng đồ sứ thời Vạn Lịch chắc chắn là thô ráp, kỳ thực không phải vậy, phân loại của nó cực kỳ rõ rệt, đồ đẹp thì đẹp xuất sắc, mà đồ thô thì thô hết chỗ nói. Cuối thời Minh, một lượng lớn đồ sứ được xuất khẩu sang châu Âu, qua đó có thể thấy được năng lực sản xuất của nước ta thời bấy giờ.
Nạn sưu tầm rộ lên trên toàn quốc vào thời Vạn Lịch đã khiến cho đồ sứ thời bấy giờ bị hậu thế mô phỏng rất nhiều. Rất nhiều đồ sứ triều Quang Tự chính là mô phỏng theo Vạn Lịch, bởi vì người Nhật Bản cực kỳ chuộng đồ sứ phong cách Vạn Lịch. Đồ sứ thời kỳ cuối đời Minh được người Nhật Bản tôn sùng hết mực là có nguyên nhân của nó. Lúc bấy giờ sự giao lưu giữa nước ta và Nhật Bản vô cùng sâu rộng, rất nhiều người Nhật Bản đã lặn lội sang Trung Quốc để tầm sư học đạo. Có một người Nhật Bản tên là Ngô Lương Đại Phu, ông sang đây học kỹ nghệ chế tác đồ sứ Trung Quốc, sau khi học thành tài thì trở về Nhật Bản để nung lò, sáng tạo ra một dòng đồ sứ gọi là "Tường Thụy Thủ", có phong cách vô cùng đồng nhất với đồ sứ Vạn Lịch.
Cao trào thứ nhất của đồ sứ nhà Minh là vào thời kỳ Vĩnh Lạc - Suyên Đức, cao trào thứ hai chính là thời kỳ Gia Tĩnh - Vạn Lịch. Sự phong phú của đồ sứ không chỉ thể hiện ở số lượng, mà còn ở các chủng loại. Tạo hình thiên biến vạn hóa, sắc xanh bắt mắt, họa tiết trang trí gần gũi với cuộc sống của đồ sứ cuối đời Minh khiến cho con người ta vô cùng say đắm. Dưới triều đại Vạn Lịch, đồ sứ thanh hoa của cả lò quan lẫn lò dân nhiều không xiết kể, sản lượng nung đốt vô cùng khổng lồ, kéo dài suốt hơn bốn mươi năm. Nguồn ngân quỹ quốc gia trong triều Vạn Lịch đã tiêu tốn một lượng khổng lồ vào việc nung đốt đồ sứ. Thời Vạn Lịch có một nhân vật tên là Vương Thế Mậu, trong cuốn "Nhị Uỷ Vỹ Đàm" đã ghi chép lại cảnh tượng Cảnh Đức Trấn lúc bấy giờ là "lửa rực trời cao, ban đêm khiến người ta không thể ngủ nổi. Hí gọi nơi đó là 'Bốn mùa lôi điện trấn'". Ông nói lò nung ở Cảnh Đức Trấn ngày nào cũng náo nhiệt hệt như sấm chớp giông bão vậy.
Vào giai đoạn cuối đời Minh, thế kỷ 16-17, thương mại hàng hải quốc tế đã diễn ra những thay đổi mang tính thời đại, các nước châu Âu đồng loạt thành lập các công ty vận tải biển khác nhau để tranh giành thị trường. Điểm cốt lõi lúc bấy giờ chính là sự khai mở của ngoại thương và sự đổi mới liên tục về kiểu dáng sản xuất đồ sứ. Sự nảy mầm của chủ nghĩa tư bản đã kích thích mạnh mẽ hoạt động sản xuất đồ sứ của Trung Quốc, đặc biệt là đồ sứ thanh hoa. Thương phẩm quan trọng nhất của Trung Quốc lúc bấy giờ chính là tơ lụa và đồ sứ. Việc sản xuất đồ sứ thương mại lại tiếp tục kích thích sức sống của thị trường, điểm này thể hiện rõ nét trên dòng thanh hoa, đó là vừa thích ứng với thị trường trong nước, lại vừa thích ứng với thị trường nước ngoài. Đồ sứ thanh hoa cuối đời Minh đã thể hiện một cách vô cùng triệt để đặc tính hàng hóa, đặc tính này thậm chí còn vượt qua cả đặc tính nghệ thuật ban đầu của nó. Đồ sứ Vĩnh - Suyên mang đặc tính nghệ thuật rõ nét, trong khi đồ sứ Gia - Vạn lại mang đặc tính thương mại rõ nét, đó chính là sức hút mãnh liệt của đồ sứ cuối đời Minh.
Triều đại Vạn Lịch vốn đã là khúc vĩ thanh của nhà Minh, nhưng vẫn còn có Thiên Khải và Sùng Trân ở chặng cuối, hai triều đại khép lại nhà Minh. Sau khi nhà Thanh nhập quan, đồ sứ đã có những chuyển biến vi tế. Triều Thuận Trì nối tiếp triều Minh, đồng thời đặt nền móng cho dòng thanh hoa Khang Hi huy hoàng về sau. Giai đoạn Minh mạt Thanh sơ này chưa đầy nửa thế kỷ, trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc được gọi là "thời kỳ quá độ".
Bài giảng tiếp theo sẽ bắt đầu từ "thời kỳ quá độ".