Mã Vị Đô Thuyết Thu Tàng: Đào Tháp Thiên (Thượng)

Lượt đọc: 200 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài 4: Ngưỡng Vọng Non Cao, Trác Tuyệt Muôn Thuở —— Quan Diêu, Ca Diêu

❊ ❊ ❊

Quan Diêu

Màu sắc của Quan diêu trong trẻo, sáng sủa hơn Nhữ diêu một chút, ngả về sắc thanh lục nhiều hơn. Khái niệm Quan diêu ngày nay thông thường là chỉ Quan diêu thời Minh - Thanh, tức những đồ sứ có ghi rõ niên hiệu của triều đại. Trên thực tế lịch sử, đồ sứ Quan diêu đã được cung đình đốt tạo từ tận thời Tống.

Những năm đầu triều Tống

Phàm làm việc gì cũng cần có người định ra tông giọng trước. Tông giọng của Quan diêu triều Tống vốn không phải do vị hoàng đế khai quốc Triệu Khuông Dẫn đặt ra. Triệu Khuông Dẫn xuất thân là võ tướng, vào thời kỳ đầu lập quốc, ông chưa hề bận tâm nhiều đến văn hóa. Việc Triệu Khuông Dẫn lên làm hoàng đế có lẽ cũng chẳng phải qua mưu sâu tính kỹ, mà chỉ là một sự bộc phát nhất thời. Binh biến Trần Kiều, hoàng bào thêm thân, lịch sử đã trao cho ông cơ hội làm hoàng đế. Cho nên, thoạt đầu tinh lực chủ yếu của ông đều dồn cả vào việc trị quốc.

Trước khi làm hoàng đế, Triệu Khuông Dẫn tuy rất có hứng thú đọc sách, nhưng cảm thụ về nghệ thuật lại không sâu sắc. Khi ấy có một câu chuyện như thế này: Sau khi Triệu Khuông Dẫn bình định Tứ Xuyên, bắt sống quốc vương Hậu Thục là Mạnh Sưởng, liền sai vận chuyển rất nhiều bảo vật trong hoàng cung Hậu Thục về Biện Lương. Trong đó có một chiếc chậu làm bằng vàng ròng, bên trên nạm đầy đá quý, cổ thư ghi chép là "thất thải bảo thạch", nạm kín mít cả chậu. Triệu Khuông Dẫn liền hỏi: "Cái này dùng để làm gì?" Đại thần đáp: "Đây là bồn đi vệ sinh của Mạnh Sưởng." Triệu Khuông Dẫn liền bảo: "Hắn đi ỉa còn dùng thứ này, thế lúc ăn cơm thì dùng cái gì chứ? Dùng thứ đồ này, nước không mất mới là lạ!" Nói xong liền đập vỡ chiếc bồn. Rõ ràng Triệu Khuông Dẫn vô cùng chán ghét lối sống say đắm trong vàng son nhung lụa như thế. Kỳ thực, tận sâu trong lòng ông đối với nghệ thuật còn có một thứ tâm lý bài xích hoặc chống đối. Tôi nghĩ, vào giai đoạn đầu dựng nước của mỗi triều đại, tâm thái của các vị hoàng đế đại để đều như vậy, cảm thấy nghệ thuật chẳng quan trọng, chẳng mài ra mà ăn được.

Rút bài học mất nước từ Nam Đường Lý Hậu Chủ và Hậu Thục Mạnh Sưởng, vào những năm đầu triều Tống, trong phạm vi cả nước, từ việc thưởng thức các tác phẩm nghệ thuật cho đến sự cảm thụ nghệ thuật trong đời sống đều không được mặn mà theo đuổi, đặc biệt là tầng lớp thống trị, cảm thụ của họ đối với nghệ thuật tương đối thờ ơ. Ngược lại, trong dân gian có lẽ còn có chút tìm tòi theo đuổi.

Khi nhà Tống mới thành lập, Triệu Khuông Dẫn không cho rằng giang sơn đã vững như bàn thạch, lòng đầy ưu tư lo lắng, bèn đi tìm đại thần Triệu Phổ để trưng cầu phương lược trị quốc. Triệu Phổ là vị đại thần vô cùng nổi tiếng thời Tống, được xưng tụng là "nửa bộ Luận Ngữ trị thiên hạ". Triệu Khuông Dẫn hỏi Triệu Phổ, quốc gia phải cai trị thế nào, làm sao mới có thể tránh được cảnh chiến tranh liên miên như thời Ngũ đại Thập quốc, hoàng đế cứ hết triều này đến triều khác thay nhau đổi ngôi. Triệu Phổ liền thưa với hoàng đế rằng, vấn đề mấu chốt là binh quyền của đại thần quá nặng. Chúng ta đều biết, thời Đường khá sùng chuộng vũ lực, đặc biệt từ thời vãn Đường đến Ngũ đại Thập quốc, kẻ nào cổ tay to, kẻ ấy đoạt được thiên hạ. Nhằm vào bối cảnh đó, phương lược trị quốc cuối cùng mà Triệu Khuông Dẫn định ra chính là cường can nhược chi. Cái gọi là "can" (thân cây), tức là chỉ sự tập quyền của trung ương. Chế độ trung ương tập quyền thời Tống rất rõ ràng, nhất cử nhất động đều do trung ương quyết định. "Chi" (cành nhánh), là chỉ các thế lực địa phương. Triệu Phổ cho rằng chỉ cần làm suy yếu thế lực quân sự ở địa phương thì thiên hạ tự nhiên sẽ thái bình, bởi vậy mới có điển tích Tống Thái Tổ "chén rượu giải binh quyền" về sau.

Bối cảnh ra đời của Quan diêu

Bắc Tống trải qua hơn một trăm năm phát triển, do sách lược ức chế vũ lực của chính quyền trung ương, dần dà hình thành nên bầu không khí chính trị chuộng văn quan. Thời Tống có rất nhiều bậc đại văn hào làm quan, dẫn đến nền văn hóa thời Tống phát triển tột bậc. Rất nhiều học giả đều đánh giá cao nền văn hóa thời Tống, nhận định rằng nền văn hóa một ngàn năm sau của Trung Quốc đều do triều Tống định hình phong cách, điểm này vô cùng quan trọng. Dưới quốc sách "lấy văn trị thiên hạ", triều Tống trong hơn ba trăm năm sau đó đã gặt hái được những thành tựu vô cùng to lớn. Dẫu chúng ta đều biết cương vực bờ cõi của triều Tống rất nhỏ, nhưng đời sống của bách tính thời Tống nhìn chung vẫn rất khấm khá. Ngoại trừ biến cố phân chia Nam - Bắc Tống là một đại thảm họa, cuộc sống của người dân nhìn chung vẫn tương đối ổn định suốt hơn ba trăm năm dài.

Sự phồn hoa này có rất nhiều minh chứng tồn tại, chẳng hạn như bức tranh "Thanh Minh thượng hà đồ", phản ánh cảnh thị dân phồn hoa ở kinh đô Biện Lương thời Bắc Tống. Tác phẩm "Thanh Minh thượng hà đồ" này, chúng ta có thể xem nó như một bộ phim tài liệu. Thời bấy giờ chưa có các phương tiện công nghệ cao như ghi âm, quay phim để ghi lại xã hội đương thời, thật vô cùng đáng tiếc. Thế nhưng, có được cuộn tranh như "Thanh Minh thượng hà đồ", vẽ liền một mạch từ chốn ngoại ô vào tận nội thành, đã phản ánh trọn vẹn sự phồn vinh của Biện Lương, cho đến những cửa hàng san sát kề vai. Khi ấy có quán trọ, có nhà dân, có hàng quán, phường thợ, thậm chí có cả tiệm chuyên bán đồ sứ. Chế độ Quan diêu thời Tống chính là ra đời trong một bối cảnh lớn như thế.

Chế độ Quan diêu thời Tống không có ghi chép rõ ràng, trong khi chế độ Quan diêu từ thời Minh - Thanh về sau lại có ghi chép rất cụ thể: thời gian nào hoàng đế hạ lệnh chế tác loại đồ sứ ra sao; ai là đốc đào quan đích thân chạy tới tiền tuyến lò nung để chỉ huy nung đốt; chính phủ mỗi đợt cần bao nhiêu đồ sứ, vân vân, đều có ghi chép rành mạch. Quan diêu thời Tống do niên đại xa xôi, sử liệu khiếm khuyết, nên hành tung rất mờ mịt. Không thể nói thời bấy giờ không có chế độ Quan diêu, nhưng ngày nay chúng ta không tìm thấy văn hiến nào ghi chép rành mạch về việc chính miệng hoàng đế ban chiếu lập Quan diêu. Do không rõ ràng, cho nên ngày nay chúng ta không biết thời điểm khởi đầu của Quan diêu thời Tống là khi nào. Dẫu vậy, ảnh hưởng của Quan diêu thời Tống đối với hậu thế vẫn là khôn cùng to lớn.

Quan diêu Bắc Tống

Quan diêu là do Bắc Tống định ra tông điệu chủ đạo. Quan diêu Bắc Tống phải đến cuối thời Bắc Tống, dưới thời Tống Huy Tông mới bắt đầu được đốt tạo, di chỉ lò nung đến nay vẫn chưa rõ. Trong lịch sử, Hoàng Hà đã nhiều lần đổi dòng, mỗi lần vỡ đê ngập lụt đều bồi lắng một lượng phù sa bùn cát khổng lồ, nhấn chìm cố đô Biện Lương cũng như toàn bộ vùng hạ du Hoàng Hà, có rất nhiều di tích văn hóa cổ xưa đã bị chôn vùi dưới lòng dòng chảy cổ của Hoàng Hà. Chúng tôi suy đoán, di chỉ lò nung của Quan diêu Bắc Tống ắt hẳn nằm ở gần Biện Lương, nhưng đến nay vẫn chưa tìm thấy, ước chừng độ sâu đất vàng bồi phủ đã lên tới hơn 10 mét. Tham khảo các di chỉ lò nung khác, di chỉ Quan diêu Nam Tống nằm rất gần kinh đô; Quan diêu thời Thanh tuy đốt tạo ở Cảnh Đức Trấn, nhưng có một số sản phẩm cực kỳ đặc thù, chẳng hạn như pháp lang họa trên cốt sứ, lại được nung tạo ngay trong Tử Cấm Thành, vị trí gần Tây Hoa Môn.

Bắc Tống trải qua hơn một trăm năm phát triển, đến thời Tống Huy Tông, đời sống xã hội đã vô cùng sung túc. Lại gặp đúng vị hoàng đế như Tống Huy Tông, say mê nghệ thuật tột bực. Mọi người đều rất rõ, Tống Huy Tông là một trong những vị hoàng đế có năng lực chính trị kém cỏi nhất lịch sử Trung Quốc, nhưng trình độ nghệ thuật của ông lại cực kỳ uyên thâm, thậm chí có thể nói là vị hoàng đế có thành tựu nghệ thuật cao nhất. Trong lịch sử chỉ có Lý Hậu Chủ Lý Dục mới có thể sánh ngang với ông. Các nhà sử học nhận định: về kỹ xảo hội họa, Tống Huy Tông cao hơn Lý Hậu Chủ; về kỹ xảo thơ từ, Lý Hậu Chủ lại vượt trội hơn Tống Huy Tông. Câu từ nổi tiếng nhất của Lý Hậu Chủ chính là "Vấn quân năng hữu kỷ đa sầu, cáp tự nhất giang xuân thủy hướng đông lưu" (Hỏi người mang nỗi sầu bao nả, dường tựa nghìn trùng nước chảy đông). Vào những năm 30 của thế kỷ 20, nước ta từng quay một bộ phim điện ảnh - "Nhất giang xuân thủy hướng đông lưu", chính là mượn câu từ này của Lý Hậu Chủ.

Sự say mê nghệ thuật của Tống Huy Tông được thể hiện qua rất nhiều phương diện cụ thể, chẳng hạn như việc ông thiết lập Văn Tư viện. Văn Tư viện thời Tống có đặt đủ các phường thủ công, phân công chuyên môn lên tới hơn ba ngàn tác (phân xưởng). Ngày nay ta khó mà tưởng tượng nổi, chia một sự việc thành hơn ba ngàn loại thì chia kiểu gì? Có khi chia được vài chục loại là tắc nghẽn rồi. Trong hơn ba ngàn môn loại ấy, ngược lại lại không có "Đào tác", tức không có nơi nung đốt đồ gốm sứ. Chúng tôi phân tích nguyên nhân, có lẽ là do điều kiện đốt tạo đồ sứ tương đối khắc nghiệt, cần một lượng lớn than đá, củi lửa, sẽ gây ô nhiễm rất nặng nề, hơn nữa nổi lửa đốt lò trong cung đình cũng vô cùng nguy hiểm. Thời Thanh việc nung men pháp lang trong Tử Cấm Thành chỉ diễn ra ở phạm vi rất nhỏ nên còn có thể châm chước. Còn nếu là hành vi quy mô lớn thì chỉ có nước đến Cảnh Đức Trấn mà đốt tạo.

Bình Tông Thức

Quan diêu Bắc Tống tương đối hiếm gặp, bởi thời gian Tống Huy Tông chấp chính chỉ vỏn vẹn hai mươi mấy năm; lại trải qua biến cố Tĩnh Khang, rất nhiều đồ vật bị hủy hoại; cộng thêm sự đào thải của một ngàn năm thời gian, những món Quan diêu Bắc Tống còn lưu lại đến nay là cực kỳ hiếm thấy.

Hơn mười năm trước tôi từng có dịp nhìn thấy một món. Tại buổi đấu giá đầu tiên của nhà Hàn Hải Bắc Kinh, có xuất hiện một chiếc bình Quan diêu. Chiếc bình này ban đầu do Cửa hàng Văn vật Dương Châu sưu tầm, lần đó mang ra bán đấu giá. Bình này có một cái tên, gọi là "bình tông thức". "Tông" là một loại ngọc lễ khí, được sử dụng với số lượng lớn thời cổ đại. Đa số mọi người rất dễ đọc sai chữ này thành chữ "tông", thực ra phải đọc là "tông". Tông và bích là hai loại lễ khí bằng ngọc quan trọng nhất thời cổ, tông dùng để tế đất, bích dùng để tế trời; tông ngoài vuông trong tròn, bích ngoài tròn trong tròn. Bình tông thức, căn cứ theo các tư liệu đã biết, trên toàn thế giới chỉ có bốn chiếc: một chiếc ở Bảo tàng Quốc lập Tokyo Nhật Bản, một chiếc ở Quỹ Percival David nước Anh, một chiếc ở Cố cung Đài Bắc, và chiếc cuối cùng chính là chiếc ở Hàn Hải năm ấy. Ngay cả Cố cung Bắc Kinh cũng không có chiếc bình tông thức nào như vậy trong bộ sưu tập. Khi đó rất nhiều chuyên gia đều nhận định món đồ này có thể không phải đồ thật, cũng có thể là đồ nung từ thời Minh. Riêng tôi thì giữ vững quan điểm rằng nó nhất định là đồ thật, chính xác là của thời Bắc Tống, chúng ta có thể được tận mắt chứng kiến nó trong đời thực sự là vô cùng may mắn.

Bình tông thức thời Bắc Tống về mặt thủ công có rất nhiều đặc trưng dễ bị chúng ta bỏ sót. Nó là một chiếc bình trong tròn ngoài vuông, bạn nhìn từ bên trong ra thì là hình tròn, nhìn từ bên ngoài vào lại là hình vuông. Từ thời Nam Tống trở đi, về mặt công nghệ đã có thể nung tạo ra bình ngoài vuông trong vuông rồi. Trong nghề gốm sứ, chuốt tròn vô cùng dễ dàng, đặt lên bàn xoay, xoay một cái là lập tức có thể chuốt thành hình tròn. Còn làm thành hình vuông thì cần phải có khuôn, phải chắp vá từng chút một. Thủ công thời Bắc Tống còn chưa đủ tân tiến, cho nên phải chuốt thành hình tròn trước, sau đó làm riêng bốn góc tam giác đắp ghép vào bốn góc, cuối cùng tráng men rồi đem nung. Thoạt tiên tôi dựa trên góc độ kỹ thuật chế tác mà khẳng định chiếc bình tông thức này là tác phẩm nghệ thuật thời Bắc Tống.

Khi đó vẫn còn rất nhiều người không tin nó là đồ Bắc Tống, cứ khăng khăng cho rằng đó là đồ người đời sau phỏng chế. Chúng ta cần hiểu rằng, phỏng chế một món đồ có giá trị nhất định phải xuất phát từ nguyện vọng chủ quan, tức là vì sao tôi phải phỏng chế. Chẳng hạn như, tôi chỉ đơn thuần muốn làm giả. Trong lịch sử quả thực cũng có hạng người như vậy, chỉ muốn làm giả để phô trương thành tựu cá nhân chứ không có mục đích nào khác. Thế nhưng, tuyệt đại đa số người làm giả đều nhắm tới mục đích sinh lời. Đã đặt tiền đề sinh lời lên trước thì ắt có bài toán chi phí. Nếu chi phí làm giả cao hơn giá trị đồ thật thì sẽ chẳng có lời lãi gì, trò làm giả cũng tự khắc không còn đất sống. Nguyên nhân này dẫn đến việc mọi trò làm giả trong lịch sử đều tập trung vào những thời kỳ rộ lên phong trào sưu tầm đồ cổ, tức là các thời kỳ chúng ta từng nhắc tới: Bắc Tống, vãn Minh, thịnh thế Khang - Càn, Đồng - Quang trung hưng cho đến đầu thời Dân quốc và hiện tại. Thế thì, đồ Quan diêu thời Tống, vào chính thời Tống chẳng ai đi làm giả cả, không có nhu cầu đó. Đến thời Minh, giới sưu tầm giai đoạn vãn Minh không săn đón đồ sứ thời Tống, cho nên hầu như cũng không có chuyện làm giả. Đến thời Khang - Càn thịnh thế, đặc biệt là triều Ung Chính, vua Ung Chính cực kỳ say mê Quan diêu thời Tống, bởi vậy đã cho mô phỏng chế tác rất nhiều. Cung đình thời Thanh chủ yếu là mô phỏng, không câu nệ phải giống hệt từng ly từng tí, chỉ cầu đạt về mặt hình dáng, thần thái đạt đến độ là được. Do đó, trên một lượng lớn đồ vật phỏng Quan diêu thời Ung Chính đều đề rõ dòng chữ "Đại Thanh Ung Chính niên chế", cho thấy triều đại này chuộng phong cách thẩm mỹ ấy, điều này về bản chất hoàn toàn khác biệt với thói làm giả lừa đời gạt người. Dựa vào điểm này suy luận, nét cổ kính mộc mạc của chiếc bình tông thức kia chắc chắn phải có từ trước thời Minh, mà trước thời Minh lại chẳng hề có động cơ làm giả, vì vậy tôi khẳng định nó là đồ thật. Về sau, chiếc bình tông thức này đã được đem đấu giá, hiện đang nằm trong tay một nhà sưu tập, và đã được giới chuyên môn công nhận rộng rãi là Quan diêu Bắc Tống.

Từ sự việc này có thể chiêm nghiệm ra điều gì? Rất nhiều khi chân lý kỳ thực chỉ nằm trong tay thiểu số, chứ không thuộc về số đông. Khi đạo hạnh của bạn đã thâm sâu, bạn mới có thể nhận rõ bộ mặt chân thật của món đồ mình giám định. Vấn đề nảy sinh ở chỗ chúng ta thường xuyên bắt gặp một số người, tay cầm món đồ giả mười mươi mà vẫn đinh ninh tin chắc là đồ thật. Nếu bạn chưa có đủ bản lĩnh ấy mà cứ cố chấp nhận định như vậy thì rắc rối to rồi. Tôi cho rằng một điều vô cùng quan trọng trong giới sưu tầm là: khi bạn cảm thấy đã nắm chắc, hãy kiên định tin rằng chân lý đang ở trong tay mình; nhưng khi bạn chưa nắm chắc thì tuyệt đối không nên mê muội bướng bỉnh. Nói một cách nôm na, kẻ mù cầm khúc gỗ mục thì chỉ càng thêm quáng quàng mù dở.

Quan diêu Nam Tống

Năm 1127 sau Công nguyên, Nam Tống tiếp nối Bắc Tống. Khi ấy để phân biệt, Quan diêu Bắc Tống được gọi là "Cựu quan", còn Quan diêu Nam Tống gọi là "Tân quan". Quan diêu Nam Tống có hai nơi nung đốt, một là Giao Đàn Hạ, hai là Tu Nội Ty. Cả hai di chỉ lò nung này đều được phát hiện vào thế kỷ 20, một nơi vào những năm 20, một nơi vào những năm 90.

Trong cuốn "Phụ huyên tạp lục" của Cố Văn Tiễn thời Nam Tống có một đoạn ghi chép thế này: "Bản triều dĩ Định Châu bạch từ khí hữu mang, bất kham dụng, toại mệnh Nhữ Châu tạo thanh diêu khí... Tuyên Chính gian, kinh sư tự trí diêu thiêu tạo, danh viết Quan diêu. Trung hưng độ giang... tập Huy Tông cựu chế, trí diêu vu Tu Nội Ty, tạo thanh khí, danh Nội diêu. Trừng nê vi phạm, cực kỳ tinh trí, du (dữu) sắc oánh triệt, vi thế sở trân. Hậu Giao Đàn Hạ biệt lập tân diêu, diệc viết Quan diêu, bỉ cựu diêu đại bất mưu hĩ." "Bản triều" là chỉ triều Tống. Đồ sứ trắng Định Châu ban đầu triều Tống sử dụng do miệng có gờ ráp không tráng men (mang), bất tiện khi dùng, bèn lệnh cho chế tác đồ sứ men xanh. Khoảng niên hiệu Tuyên Hòa, Chính Hòa thời Bắc Tống, kinh sư tự mình thiết lập lò nung, đặt tên là Quan diêu. "Trung hưng độ giang", là chỉ việc Nam Tống dời đô về Hàng Châu, đây là một cách nói rất uyển chuyển, rõ ràng là đánh trận thua liểng xiểng, bị ép phải tháo chạy về phương nam, nhưng lại dùng từ ngữ nghe thật xuôi tai. Cái gọi là "tập Huy Tông cựu chế", tức là kế thừa quy chế thời Huy Tông, lần lượt cho đốt tạo đồ sứ men xanh tại Tu Nội Ty và Giao Đàn Hạ. "Đại bất mưu", tức là khác nhau rất nhiều, Tân quan diêu có nhiều điểm không giống với Cựu quan diêu.

Tống Cao Tông Triệu Cấu là vị hoàng đế đầu tiên của Nam Tống, khi ông "trung hưng độ giang" thì đã 21 tuổi, đã là một người trưởng thành, có ấn tượng vô cùng sâu sắc về cuộc sống sung túc gấm hoa thuở trước. Sau khi tới Hàng Châu, ông vô cùng hoài niệm lối sống xa hoa thời Bắc Tống. Thơ của Lâm Thăng thời Tống có miêu tả thế này: "Sơn ngoại thanh sơn lâu ngoại lâu, Tây Hồ ca vũ kỷ thời hưu? Noãn phong huân đắc du nhân túy, Trực bả Hàng Châu tác Biện Châu." (Bên ngoài núi biếc lầu cao ngất, Múa hát Tây Hồ biết thuở ngơi? Gió ấm thổi say lòng lữ khách, Hàng Châu ngỡ tưởng Biện Châu rồi). Bài thơ này từ một góc độ đã phản ánh tâm thái của người Nam Tống, vẫn luôn khắc khoải khôn nguôi về cuộc sống thời Bắc Tống. Trên thực tế, Triệu Cấu đã dốc lòng xây dựng Hàng Châu thành một đô thành tựa như Biện Lương, nhằm thể hiện khí phách tinh thần của vương triều Đại Tống.

Xét về mặt nung đốt đồ sứ, điều kiện ở phương nam tương đối ưu việt hơn phương bắc. Bấy giờ phương nam đã có Việt diêu, có Bí sắc, có Long Tuyền, nền tảng vốn rất vững vàng, muốn đốt tạo Quan diêu thì bắt tay vào làm rất nhanh. Cho nên vào những năm đầu Nam Tống, triều đình đã mau chóng làm ra những mẻ Quan diêu đâu ra đấy, dẫu có đôi chút khác biệt với Quan diêu Bắc Tống, nhưng diện mạo đại thể đã định hình, sai khác không đáng kể.

Sau khi Bắc Tống bị diệt vong, người Kim đã vơ vét toàn bộ đồ đạc quý giá của Bắc Tống chở một mạch về vùng Đông Bắc, bao gồm cả đồ sứ Quan diêu. Khi Nam Tống khôi phục lại chế độ tế tự, rất nhiều tế khí đã chẳng còn, nếu dùng các kim loại như vàng, bạc, đồng để đúc tạo thì ngân khố quốc gia lại không cho phép, bởi vậy buộc đồ sứ phải nhanh chóng chen chân vào thế chỗ. Năm Thiệu Hưng thứ mười một (1141), sau khi Nam Tống nghị hòa với Kim, cục diện chính trị dần lắng dịu, triều đình cần khôi phục lại điển lễ tế tự, việc sản xuất hàng loạt lễ khí trở thành nhiệm vụ cấp bách trước mắt. Năm Thiệu Hưng thứ mười ba (1143), sách "Hàm Thuần Lâm An chí" có chép: "Ứng dụng đồng, ngọc giả, quyền dĩ đào, mộc." Tức là những món đồ vốn dĩ phải dùng đồng, dùng ngọc để chế tác, do tài chính eo hẹp, tạm thời có thể dùng đồ sứ và đồ gỗ thay thế. Chữ "đào" ở đây chính là chỉ đồ sứ. Đây là kế sách quyền biến, linh hoạt ứng phó. Cho nên, các dáng đồ như bình tông thức, hoa cô... đều là tế khí trong Quan diêu Nam Tống.

Mua đồ Quan diêu ở Thượng Hải

Nhiều năm trước, tôi từng nhìn thấy đồ Quan diêu thời Tống tại một gia đình danh gia vọng tộc ở Thượng Hải. Tổ tiên nhiều đời nhà này đều làm quan lớn, toàn là bậc văn nhân thế gia, gia thế vô cùng hiển hách. Thời "Cách mạng Văn hóa", nhà họ bị tịch thu tài sản, sau khi chính sách bồi hoàn được thực hiện, họ được nhận lại mấy trăm món đồ cổ. Nhận được phong thanh, tôi liền tìm đến nhà ông ấy xem, đồ đạc quả thật nhiều hoa cả mắt. Đương nhiên có rất nhiều món bình thường, nhưng cũng có không ít món cực kỳ quan trọng. Khi đó tôi thấy Quan diêu, Ca diêu, thứ gì cũng có, trong lòng rất muốn mua. Thế nhưng những món ông ấy muốn bán thì tôi lại không mấy mặn mà; món tôi muốn mua thì ông ấy lại chẳng nỡ bán. Bởi đối với ông ấy, đằng sau mỗi một món đồ là một câu chuyện khác nhau, bối cảnh khác nhau, gắn liền với những tình cảm cá nhân khác nhau, khiến cho có những món ông ấy nhất quyết không chịu nhượng lại. Ông ấy có một chiếc tiển (chậu rửa bút) nhỏ Quan diêu và một chiếc bình nhỏ Ca diêu, mang ra cho tôi xem, bảo đó là hai món gia bảo trọng yếu nhất của dòng họ. Vừa mở miệng ông ấy đã thao thao bất tuyệt với tôi về ngũ đại danh diêu thời Tống. Ngày nay thì ai ai cũng có thể vanh vách kể tên năm lò gốm trứ danh: Nhữ, Quan, Ca, Quân, Định, nói đâu ra đấy. Nhưng thuở ấy đại đa số mọi người còn chẳng biết ngũ đại danh diêu là cái thớ gì, thế mà ông ấy đã am tường, còn kể rành rẽ cho tôi nghe. Tôi rất muốn mua hai món đồ đó, nhưng ông ấy bảo: "Hai món này tôi không bán đâu, các món khác thì được." Lần đầu tiên ấy tôi đành ra về tay trắng.

Về sau, mỗi bận có dịp đi công tác Thượng Hải, tôi đều ghé qua nhà ông ấy trò chuyện uống trà, tỉ tê thuyết phục. Lâu dần, ông ấy cũng thấy ngại ngùng, cuối cùng đành đồng ý bán cho tôi. Ông ấy bảo: "Cậu có thể mua một món, trong hai món này cậu chọn lấy một, tôi bán cho cậu, nhưng không thể bán cả hai." Điều này đối với tôi quả là một nan đề. Thời bấy giờ gặp được bảo vật quan trọng tầm cỡ Quan diêu, Ca diêu là chuyện cực kỳ khó khăn, tôi tha thiết muốn ôm trọn cả hai món về một lượt. Tôi lại ra sức nài nỉ. Ông ấy liền gạt đi: "Không được, tôi làm thế này đã là trái với tâm nguyện ban đầu rồi. Ý định lúc trước của tôi là một món cũng không bán, hôm nay tôi đã mở lời cho cậu chọn một món, cậu chớ có được đằng chân lân đằng đầu." Tôi thầm nghĩ: Phải rồi, mình không thể tham lam quá trớn được.

Thế là bài toán khó của tôi bắt đầu xuất hiện: tôi phải chọn một trong hai. Chọn món nào đây? Tôi thấy món nào cũng tuyệt hảo cả! Cầm chiếc Quan diêu lên thì lại thấy Ca diêu đẹp; cầm chiếc Ca diêu lên lại thấy Quan diêu hay. Trong lòng giằng xé vô cùng đau khổ. Đúng lúc ấy, tôi chợt ngộ ra một lẽ đời. Vấn đề lớn nhất của đời người phần nhiều không nằm ở sự lựa chọn, mà nằm ở sự buông bỏ. Lúc này tôi buộc phải buông bỏ một món, nghĩ thông suốt theo hướng ấy thì tâm tư bỗng nhẹ nhõm hẳn. Cũng giống như việc bạn cùng lúc đem lòng yêu hai cô gái vậy, nhất định phải từ bỏ một người thì bạn mới có thể yên bề gia thất. Không phải là bạn đứng giữa hai cô gái mà chọn lấy một, mà cốt lõi là bạn buộc phải học cách buông bỏ một người.

Cuối cùng, tôi lần theo mạch tư duy thông thường, tức là xếp theo thứ tự của ngũ đại danh diêu: Nhữ, Quan, Ca, Quân, Định. Nhữ diêu thì chẳng dám mơ tưởng rồi, nay Quan diêu và Ca diêu cùng lúc xuất hiện, tôi cứ theo đúng thứ tự mà mua Quan diêu trước vậy. Thế là tôi dốc tiền mua chiếc tiển nhỏ Quan diêu kia, hiện nay món đồ đang được trưng bày tại Bảo tàng Quan Phục, quý vị khi tới tham quan đều có thể tận mắt chiêm ngưỡng.

Trong giới sưu tầm thường xuyên va phải rất nhiều tình huống cụ thể. Khi gặp vấn đề, nếu bạn suy nghĩ sâu thêm một tầng, ắt sẽ đúc kết được thêm vốn sống cho cuộc đời. Ví như khi nhận thấy có sự mâu thuẫn xung đột, nhất định phải nghĩ mọi cách để buông bỏ bớt một điều, có như thế đời người mới bước tiếp được bước sau.

Sưu tầm Quan diêu

Khả năng sưu tầm được Quan diêu thời Tống là vô cùng thấp. Suốt một ngàn năm qua, địa vị của Quan diêu luôn ngự ở đỉnh cao tối thượng, phần lớn các hiện vật đều đã yên vị trong các bảo tàng đẳng cấp thế giới. Một khi đã bước chân vào bảo tàng thì xác suất lưu thông trên thị trường coi như bằng không.

Vậy thì tiển Quan diêu thời Tống rốt cuộc đã từng được mua bán bao giờ chưa? Đã từng. Năm 1989, nhà đấu giá Sotheby's Hồng Kông từng đưa ra đấu giá một chiếc tiển Quan diêu, mức giá gõ búa khi ấy là 22 triệu đô la Hồng Kông. Xin hãy lưu ý mốc thời gian này, cách đây gần hai mươi năm, 22 triệu đô la Hồng Kông, con số ấy đã lập kỷ lục thế giới về đồ sứ Trung Quốc thời điểm đó. Kỷ lục này đã được duy trì suốt một thời gian rất dài.

Vào những năm 80 của thế kỷ 20, thẩm mỹ của người đời vẫn chưa mấy chuộng những món đồ rực rỡ diêm dúa, mà hết sức coi trọng dòng đồ cổ cao nhã này, cho nên giá sứ thời Tống bấy giờ đều cao ngất ngưởng. Bước sang thế kỷ 21, một lượng lớn các nhà sưu tập thế hệ mới xuất hiện, gu thẩm mỹ của lớp người mới này đi qua một quá trình chuyển biến từ đơn giản đến phức tạp. Thẩm mỹ đơn giản là cứ trông thấy bắt mắt, lộng lẫy là tôi sẵn sàng vung nhiều tiền. Thế nên, đứng trước những bảo vật mang tầm thẩm mỹ đỉnh cao như Quan diêu thời Tống, các nhà sưu tập mới lại chẳng mấy ai chịu dốc hầu bao. Bởi vậy, những kỷ lục sau này liên tục bị phá vỡ bởi các dòng phấn thái, ngũ thái, đấu thái thời Minh - Thanh. Nhưng tôi tin sớm muộn sẽ có một ngày, có lẽ cũng chẳng còn xa nữa, gu thẩm mỹ của đại chúng sẽ quay về với bản nguyên sơ khởi, Quan diêu thời Tống nhất định sẽ thiết lập lại vị thế "đại ca giang hồ" của chính mình.

Đặc trưng của Quan diêu

Bây giờ xin tóm lược đôi nét về Quan diêu thời Tống.

Một là, Quan diêu của cả Bắc Tống và Nam Tống đều mang đặc trưng "tử khẩu thiết túc" (miệng tím chân sắt). Cái gọi là "tử khẩu thiết túc", chỉ việc phần miệng bình do lớp men mỏng nên lộ ra cốt thai màu tím; còn phần đế tròn để lộ cốt thai thì ngả sang màu nâu sắt. Người xưa đúc kết lại thành bốn chữ "tử khẩu thiết túc". Đặc trưng này ở Nam Tống rõ rệt hơn Bắc Tống, nguyên do là đến thời Nam Tống, nước men không còn dày dặn như thời Bắc Tống nữa, hễ men dày thì đặc điểm này sẽ bị mờ nhạt đi.

Hai là, Quan diêu Bắc Tống và Nam Tống đều có hiện tượng rạn men (khai phiến), quy luật vết rạn không đồng nhất, rất khó xác định thế nào là của Nam Tống, thế nào là của Bắc Tống.

Ba là, Quan diêu Bắc Tống dày nặng, Quan diêu Nam Tống thanh mỏng. Đặc trưng này có liên quan mật thiết đến tính cách con người ở hai miền Nam - Bắc. Người phương bắc tính tình thô ráp hào sảng, người phương nam lại thanh nhã mảnh mai. Người phương bắc và phương nam đôi khi có điểm chú trọng khác nhau. Trong kỹ nghệ nung đồ sứ, nhìn chung cốt thai thời Bắc Tống đều đầm tay dày dặn hơn, còn thời Nam Tống lại thanh thoát mỏng manh hơn. Cho nên khi phân biệt đồ sứ Nam - Bắc Tống, đôi khi chỉ cần dựa vào độc một đặc điểm cốt thai này là đã có thể phán đoán chính xác.

Dòng Quan diêu thời Tống, bước sang thời Nguyên bỗng nhiên dứt bặt, dừng hẳn lại một cách đột ngột. Bởi vì nó đã xung đột với bối cảnh xã hội, người thời Nguyên không biết thưởng thức thứ men xanh thanh nhã này của đồ sứ thời Tống. Mãi cho tới thời Thanh, cung đình mới bắt đầu chủ động học đòi phỏng chế. Thấu hiểu bối cảnh xã hội như vậy sẽ giúp ích rất nhiều cho công tác giám định đồ sứ.

Ca Diêu

Ca diêu là một dòng lò nung tương tự như Quan diêu, vô cùng gần gũi. Nó cũng mang đặc trưng tử khẩu thiết túc, cũng có hiện tượng rạn men. Mức độ tương đồng giữa Ca diêu và Quan diêu đôi khi khiến ngay cả các chuyên gia cũng phải lúng túng không sao phân định nổi. Rất nhiều món đồ sứ, trong cuốn sách này định danh là Quan diêu, sang cuốn sách khác có khi lại được xếp vào Ca diêu, có những lúc việc phân định rạch ròi giữa chúng quả thực vô cùng nan giải.

Ca diêu là lò gốm ẩn chứa nhiều uẩn khúc, nghi vấn nhất trong lịch sử gốm sứ cổ đại Trung Quốc, đặc biệt là trong ngũ đại danh diêu. Vì sao vậy? Bởi vì các ghi chép trong sử sách đều hết sức mơ hồ, di chỉ lò nung của Ca diêu đến nay vẫn là một ẩn số. Có người bảo lò nung nằm ở Hàng Châu, có người bảo ở Hà Nam, người cho là ở Cảnh Đức Trấn, lại có kẻ đoán ở Long Tuyền, nhưng tóm lại vẫn chưa ai thực sự đào bới ra được di chỉ lò nung này. Sách "Thất tu loại thảo tục thảo" khắc in năm Gia Tĩnh thứ bốn mươi lăm chép rằng: "Ca diêu dữ Long Tuyền diêu giai xuất Xử Châu Long Tuyền huyện, Nam Tống thời hữu Chương Sinh Nhất, Sinh Nhị đệ huynh các chủ nhất diêu, Chương Sinh Nhất sở đào giả vi Ca diêu, dĩ danh cố dã; Chương Sinh Nhị sở đào giả vi Long Tuyền, dĩ địa danh dã." Tức là Ca diêu và Long Tuyền diêu đều bắt nguồn từ huyện Long Tuyền, phủ Xử Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Thời Nam Tống có hai anh em, người anh tên Chương Sinh Nhất, người em tên Chương Sinh Nhị, mỗi người làm chủ một lò nung. Đồ do người anh Chương Sinh Nhất nung gọi là Ca diêu (lò của người anh), ấy là lấy theo danh xưng mà gọi; đồ do người em Chương Sinh Nhị nung gọi là Long Tuyền diêu, ấy là lấy theo địa danh mà đặt. Đây là một cách giải thích lưu truyền vào thời Gia Tĩnh.

Lúc nãy vừa nhắc tới hai món Quan và Ca, tôi đã chọn mua Quan diêu trước, về sau tôi lại tình cờ gặp được một món Ca diêu khác ở Thượng Hải. Xem ra lựa chọn theo thứ tự là hoàn toàn chuẩn xác, nếu hồi đó tôi mua chiếc Ca diêu, sau này lại đụng phải Ca diêu nữa thì chắc chắn sẽ hối hận không thôi. Đó là tại một tiệm đồ cổ, chủ tiệm chuyên kinh doanh đồ sứ Minh - Thanh, đối với dòng đồ sứ cổ cao đại ông ta chẳng mấy am hiểu. Vừa bước chân vào cửa, tôi đã thấy chiếc bình Ca diêu được đặt ngay ngắn ở đó. Tôi bắt chuyện, dò hỏi giá cả. Do ông ta không rành về món này nên ra giá khá mềm. Tôi mua liền tay, coi như nhặt được một món hời lớn. Thú chơi sưu tầm vốn là việc rất tùy duyên, nhiều khi cưỡng cầu không được, hữu duyên gặp được thì là của mình, vô duyên không gặp thì chẳng thể thuộc về mình. Tôi thầm nghĩ nếu cứ theo đà này, khéo món tiếp theo tôi mua được sẽ là đồ Quân diêu cũng nên.

Đặc trưng của Ca diêu

Ca diêu có những đặc trưng gì? Đặc trưng thứ nhất chính là "kim ti thiết tuyến" (sợi vàng đường sắt), đây là nét tiêu biểu kinh điển của nó. "Kim ti" là chỉ những đường rạn nhỏ li ti, có màu vàng; "thiết tuyến" là chỉ những mảng rạn lớn bản, có màu đen. Hiện tượng kim ti thiết tuyến thời cổ còn được gọi là "văn vũ phiến", nhằm chỉ độ lớn nhỏ khác nhau của các đường rạn.

Kim ti thiết tuyến trên thực tế là một vẻ đẹp khiếm khuyết trong kỹ nghệ nung gốm sứ. Trong quá trình nung, do hệ số co giãn vì nhiệt giữa cốt thai và lớp men không đồng nhất, nên sau khi đồ sứ ra lò, lớp men sẽ tự nứt toác ra. Nếu quý vị từng tận mắt chứng kiến cảnh mở lò ra đồ, sẽ thấy hiện tượng này vô cùng kỳ diệu. Đồ Ca diêu vừa ra khỏi lò, âm thanh lớp men rạn vỡ tanh tách có thể nghe thấy mồn một. Một món đồ sứ có thể nứt rạn trong bao lâu? Có thể nứt rạn ròng rã suốt hai năm trời. Tôi từng mua một chiếc bình Ca diêu mới làm về đặt trong nhà, đêm thanh vắng tĩnh mịch, thi thoảng lại nghe thấy một tiếng "bóc", rồi lại một tiếng "bóc", hiện tượng ấy kéo dài suốt một hai năm trời, đây là điều mà rất nhiều người không thể tưởng tượng nổi.

Ca diêu sở dĩ có thể tạo nên hiện tượng kim ti thiết tuyến, nguyên nhân chính là vì nó phải nứt rạn suốt hai năm như thế. Khi vừa ra lò và để nguội bớt, ngày xưa người ta ngâm thẳng vào nước bột than đen, ngày nay thì nhúng thẳng vào mực tàu, vớt ra một cái là trên thân đồ sứ lập tức hình thành nên những đường rạn to màu đen nhánh, vô cùng sắc nét. Còn những đường rạn cực kỳ nhỏ li ti, do khe nứt quá hẹp nên sắc đen không thể ngấm vào được. Cứ để mặc như vậy, qua năm tháng dài lâu, các chất khí len lỏi vào bên trong sẽ dần bị oxy hóa chuyển thành màu vàng. Kim ti thiết tuyến được hình thành chính là nhờ như vậy, đó là dấu vết do thời gian tạc nên. Dựa vào điểm này chúng ta có thể phán đoán, nếu không có đường chỉ vàng thì niên đại nung đốt của nó ắt còn rất mới. Vậy thì, hễ có đường chỉ vàng thì chắc chắn là đồ cổ xưa chăng? Chưa hẳn. Ngày nay người ta đã có cách đẩy nhanh quá trình oxy hóa của đường chỉ vàng. Có người chỉ mất vài tháng, dùng phương pháp hun khói để cưỡng bức quá trình oxy hóa. Cho nên khi bạn nhìn thấy một món đồ có kim ti thiết tuyến toàn mỹ tuyệt đối, chưa chắc nó đã là đồ thật.

Cách gọi "kim ti thiết tuyến" vốn không phải có từ xa xưa, mãi tới thời Thanh mới xuất hiện cách nói này. Sách "Xử Châu phủ chí" có ghi: "Kỳ huynh danh Chương Sinh Nhất, sở chủ chi diêu, giai kiêu bạch đoạn văn, hiệu bách cực toái, diệc quan tuyệt đương thế." Khi ấy ghi chép về Ca diêu đều khen ngợi những đường rạn li ti này là tuyệt đỉnh đương thời. Kỹ nghệ của Ca diêu đã chuyển biến từ chỗ không thể kiểm soát ban đầu, tiến tới chỗ có thể chủ động điều khiển, quá trình này đã biến thành một sự theo đuổi mang tính chủ quan.

Xoay quanh những vết rạn của Ca diêu còn lưu truyền rất nhiều truyền thuyết. Có thuyết kể rằng hai anh em Chương Sinh Nhất, Chương Sinh Nhị cùng làm đồ sứ men xanh, mỗi người đều có thành tựu riêng. Người anh tính tình đôn hậu thật thà, đồ sứ bán rất chạy, người em bèn nảy lòng ghen ghét đố kỵ, liền bốc một nắm đất sét ném vào vại men, cốt để khi mở lò men sẽ bị nứt toác ra. Vốn tưởng nứt men là một khuyết tật hỏng hóc, nào ngờ món đồ lại được đẩy lên vị thế tột đỉnh, ngược lại càng bán đắt như tôm tươi. Lại có truyền thuyết kể rằng người em trước khi mở lò đã hắt nước lạnh vào trong, khiến lớp men bị sốc nhiệt mà rạn vỡ. Những chuyện này thực chất đều là lời đồn đại của những kẻ ngoại đạo. Kẻ ngoài nghề đâu thấu được kỹ thuật nung tạo, ngón nghề này vốn chẳng hề đơn giản như họ tưởng tượng.

Khiếm khuyết ấy của Ca diêu đã được giới văn nhân khoác lên một sự mưu cầu mỹ cảm, gọi là vẻ đẹp của sự khiếm khuyết. Trong phần "Đồ gia cụ" tôi từng giảng qua, tầng thứ cao nhất của thẩm mỹ chính là cái đẹp phi thường thái, mang tính bệnh trạng mà chúng ta thường nói tới. Vẻ đẹp khiếm khuyết được tôn sùng lên ngôi vị chí cao vô thượng, và Ca diêu chính là được hoài thai trong một vị thế tột bực như thế.

Đặc trưng thứ hai của Ca diêu là tử khẩu thiết túc, Quan diêu cũng mang đặc trưng này. Tào Chiêu thời Minh trong cuốn "Cách cổ yếu luận" có viết: "Cựu Ca diêu sắc thanh, nồng đạm bất nhất, diệc hữu tử khẩu thiết túc." Tào Chiêu là người Tùng Giang, tức khu vực ngoại thành Thượng Hải ngày nay. "Cách cổ yếu luận" là một trước tác văn hiến vô cùng trọng yếu viết về đồ cổ, được hoàn thành vào đầu thời Minh.

Bí ẩn giữa Quan và Ca

Chúng ta vừa nói, Ca diêu có rạn men, Quan diêu cũng có rạn men; Ca diêu có tử khẩu thiết túc, Quan diêu cũng có tử khẩu thiết túc. Vậy liệu có khả năng chúng vốn dĩ chỉ là một thứ hay không? Quả thực có người nhận định như vậy. Bởi vì trong cách phát âm của phương ngôn Ngô ngữ ở miền Nam, âm "quan" và "ca" không phân biệt rõ ràng, người phương bắc nghe vào đều thấy y hệt nhau. Trong tiếng Ngô, người ta gọi Quan diêu là "guoya", người phương bắc nghe lỏm lại ngỡ là "Ca diêu". Cho nên có người cho rằng bản thân chúng vốn cùng một loại sứ, chính là Quan diêu thời Tống, chỉ vì sự sai lệch trong ngôn ngữ Nam - Bắc mà bị người đời khiên cưỡng chia tách thành hai lò riêng biệt là Quan và Ca.

Nghi vấn thứ hai: Có học giả cho rằng, Ca diêu không được sáng lập vào thời Tống, mà mãi tới thời Nguyên mới bắt đầu nung tạo, chẳng qua chỉ là phỏng chế theo đồ Quan triều Tống mà thôi. Nói cách khác, vị học giả này nhận định Ca diêu là đồ sứ do người thời Nguyên phỏng làm theo người thời Tống. Căn cứ cho luận điểm này là ghi chép sớm nhất về Ca diêu chỉ xuất hiện vào khoảng cuối Nguyên đầu Minh. Sách "Tĩnh Trai Chí Chính trực ký" của Khổng Tề cuối thời Nguyên có chép: "Ất Mùi đông tại Hàng Châu thời, thị Ca Ca Động diêu khí giả nhất hương đỉnh, chất tế tuy tân, kỳ sắc oánh nhuận như cựu tạo, thức giả do nghi chi. Hội Kinh Khê Vương Đức Ông diệc vân, cận nhật Ca Ca diêu tuyệt loại cổ quan khí, bất khả bất tế biện dã." "Ất Mùi đông", tức mùa đông năm 1355, năm Chí Chính thứ mười lăm triều Nguyên, ở chợ phiên Hàng Châu có người mua được một chiếc đỉnh trầm hương của "Ca Ca Động diêu". Cốt gốm mịn màng tuy thấy còn mới, nhưng sắc men óng ả nhuận sắc hệt như đồ cổ nung thuở trước, những người sành sỏi trông thấy vẫn bán tín bán nghi. Đúng lúc gặp một cụ già tên là Vương Đức Ông người Kinh Khê cũng bảo rằng: Dạo gần đây đồ Ca Ca diêu nung giống hệt đồ Quan cổ xưa, không thể không cẩn trọng xem xét phân biệt cho tường tận.

Thế thì, căn cứ từ đoạn ghi chép này, Khổng Tề cho rằng Ca diêu là đồ phỏng chế xuất hiện vào cuối thời Nguyên. Nhưng cá nhân tôi lại không nghĩ như vậy, tôi cho rằng Ca diêu vẫn là sản phẩm của thời Tống chứ không phải thời Nguyên. Nguyên do nằm ở mấy điểm sau: Thứ nhất là dáng hình. Dáng dấp của Ca diêu và Quan diêu mà chúng ta thấy được ngày nay không có sự khác biệt lớn. Chưa từng thấy một món Ca diêu nào có kiểu dáng kỳ dị đặc thù vượt ra ngoài khuôn khổ giới hạn của lịch sử. Không có lấy một món Ca diêu nào mang đặc trưng tạo hình của thời Nguyên cả, toàn bộ đồ Ca diêu còn tồn thế đều mang kiểu dáng nhất quán với thời Tống.

Thứ hai là màu men. Màu men của Ca diêu hoàn toàn không phù hợp với quan niệm thẩm mỹ của người thời Nguyên. Người Mông Cổ thời Nguyên chuộng sắc trắng, chuộng sắc lam, chứ không mặn mà gì với thứ men xanh thanh đạm này của Quan diêu và Ca diêu.

Thứ ba là bối cảnh thời đại. Người thời Nguyên chuộng cảm giác gươm khua ngựa hý, tung hoành phi nước đại ngàn dặm, chứ chẳng hề ưa chuộng phong vị cầu nhỏ nước chảy êm đềm của người thời Tống. Phán đoán từ bối cảnh xã hội vĩ mô như thế, tôi cảm thấy khả năng thời Nguyên đi mô phỏng chế tác đồ sứ thời Tống là vô cùng nhỏ nhoi.

Bài học nhớ đời khi mua Ca diêu

Lượng đồ Ca diêu còn lưu lại trên thế gian tương đối nhiều. Thời Ung Chính, Càn Long được nung tạo với số lượng rất lớn, phần lớn đồ Ca diêu chúng ta bắt gặp đều là hàng phỏng chế thời Thanh. Thuở hàn vi tôi từng mua một món tại khu chợ đồ cổ Bắc Kinh ngày nay. Khi ấy chợ búa ở Bắc Kinh không được khang trang bài bản như bây giờ, bấy giờ chỉ toàn là những dãy lán gỗ quây bằng lưới thép gai. Tôi còn nhớ rất rõ, hôm ấy tôi dạo quanh một vòng mà chẳng mua được món nào. Lúc chuẩn bị ra về, có một người phụ nữ tay bế đứa con nhỏ chạy xộc tới, bảo với tôi: "Bác Mã ơi, chiếc bình này bác lấy hộ em đi." Bởi lúc nãy tôi đã liếc qua một lượt, nhưng chê đắt nên không mua. Chị ta liền bảo: "Em bớt cho bác một tí, bác cũng thêm cho em một tí, bác lấy giùm em đi, mẹ con em sống ở đây chật vật khó khăn quá." Trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, tôi đã mua chiếc bình nhỏ Ca diêu kia.

Thế nhưng biến cố xảy ra sau đó lại hơi trớ trêu, chẳng giống như những gì tôi mường tượng. Hôm ấy đi dạo chợ, tôi có mượn tạm chiếc cặp sách của người khác. Khi ấy sự nâng niu trân quý đối với tác phẩm nghệ thuật cũng chẳng được như bây giờ, ngày nay mua thứ gì người ta cũng đóng gói cẩn thận trang trọng vô cùng, thời ấy thì bạ đâu hay đấy, tiện tay vớ tờ báo gói vội rồi nhét tọt vào cặp sách. Tôi đeo chiếc cặp bước ra ngoài, đang đứng bên lề đường chuẩn bị vẫy xe taxi thì bỗng nhiên thấy vai nhẹ bẫng, chiếc cặp rơi đánh "bịch" xuống đất. Do chiếc cặp không phải của mình nên tôi đâu biết quai đeo của nó có tì vết, một chiếc khoen sắt hình bán nguyệt đã tuột phăng ra khỏi quai đeo từ lúc nào. Giây phút ấy, tôi nghe thấy một âm thanh vô cùng chẳng lành vang lên rất rõ ràng, nhưng cũng không đến mức vỡ vụn tan tành. Tôi ngồi bệt xuống vệ đường, chẳng dám mở ra xem, cứ ngồi thừ người ra đó mà ủ rũ rầu rĩ. Tôi nhớ có người đi qua thấy vậy liền giục: "Mở ra xem thử đi, mở ra xem sao nào." Đoạn tôi lấy tay bóp nhẹ vào bọc báo, chỉ nghe thấy những tiếng lạo xạo ken két rợn người. Đồ Ca diêu quả thực rất kỳ lạ, dưới một chấn động vừa vặn khéo léo, nó không hề vỡ nát ra, nhưng toàn bộ cốt thai bên trong đã rạn xốp vụn rã cả rồi. Về sau tôi cẩn thận từng li từng tí đặt nó lên nóc tủ ở nhà, suốt bao nhiêu năm ròng chẳng bao giờ tôi dám động tay vào, mỗi lần cầm lên đều có cảm giác nó sắp tan tành ra từng mảnh vụn.

Từ câu chuyện này chúng ta nên thấu hiểu một điều rằng, có được một món văn vật cổ xưa thật chẳng dễ dàng gì. Món Ca diêu ấy, tôi nhẩm tính niên đại phải trên hai trăm năm mươi năm, thế mà chỉ vì một thoáng bất cẩn của tôi đã khiến nó bị tổn thương hư hại. Cho nên nói tìm được đồ đã khó, giữ được đồ lại càng phải nâng niu cẩn trọng hơn. Ngày nay kể lại nghe như một câu chuyện tiếu lâm, nhưng lúc bấy giờ tôi đã phải vã mồ hôi hột ngồi chết lặng bên vệ đường. Về sau tôi đã đặt ra vô vàn giả thiết: giá như mình bọc thêm vài lớp báo dày; giá như không mượn cặp của người khác; giá như kiếm một chiếc hộp xốp đựng vào; giá như ôm chặt nó trong lòng, thì làm sao có thể xảy ra cơ sự ấy được. Nhưng ngặt nỗi tất cả những chữ "giá như" ấy đều không thành, rốt cuộc đã làm tổn thương món cổ vật. Biến cố này đã mang lại cho tôi một bài học vô cùng đắt giá về sau, đó là mỗi khi mua được một món đồ nào, tôi đều hết sức cẩn trọng nâng niu, chỉ sợ sơ sẩy một chút lại xảy ra chuyện bất trắc trong tay mình. Bài học đau thương là của riêng cá nhân tôi, nhưng kinh nghiệm rút ra xin được sẻ chia cùng mọi người.

Tổng kết về hai lò Quan và Ca

Một là, dân gian có câu "Quan Ca bất phân", đủ thấy mức độ tương đồng giữa chúng là cực kỳ lớn. Trên thực tế người ta vẫn có cách phân biệt, cách nói thông thường là: rạn mảng to là Quan, rạn mảng nhỏ là Ca. Đây là một quy tắc phán đoán đơn giản mang tính kinh nghiệm.

Hai là, cả hai lò Quan và Ca đều cùng thuộc hệ thống đồ sứ men xanh trong dòng Quan diêu, lấy màu men và đường rạn làm hình thức biểu đạt nghệ thuật. Nó vừa phải đạt đến vẻ đẹp kiều diễm của sắc men, lại vừa phải phô diễn được nét mỹ lệ của những đường rạn, lấy tiêu chuẩn kép ấy làm thước đo chuẩn mực cho sự biểu đạt nghệ thuật của mình.

Ba là, Quan diêu và Ca diêu đại diện cho tiêu chuẩn thẩm mỹ đỉnh cao nhất của cung đình triều Tống.

Trong ngũ đại danh diêu thời Tống, chúng ta đã tìm hiểu xong ba lò Nhữ, Quan, Ca. Hai lò nung còn lại là Quân diêu và Định diêu, so với ba lò kể trên, xét về mặt màu men thì có những nét khác biệt rất lớn. Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ đi sâu tìm hiểu về Quân diêu và Định diêu.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.