Hệ thống lò nung dân gian miền Nam thời Tống có bốn đại thể hệ: Thứ nhất là lò Nhiêu Châu, đời sau gọi là lò Cảnh Đức Trấn; thứ hai là lò Long Quan, chuyên về đồ sứ xanh (thanh từ); thứ ba là lò Kiến Dương, chính là lò Kiến, nổi tiếng với chén đen; thứ tư là lò Cát Châu, có đôi chút tương tự với lò Từ Châu ở phương Bắc.
Nạn Tĩnh Khang
Sự phân bố chính trị thời Tống chia rõ rệt thành Bắc Tống và Nam Tống, với điểm mốc là năm 1127. Năm này xảy ra nạn Tĩnh Khang, là nỗi nhục quốc thể của người nhà Tống. Hai vị hoàng đế lớn nhỏ của Bắc Tống là Thái thượng hoàng và Hoàng đế, tức Tống Huy Tông và Tống Khâm Tông, bị người Kim bắt sống đưa đến Ngũ Quốc Thành, nay là Y Lan, Hắc Long Giang. Lúc bấy giờ, cha con Tống Huy Tông bị giam cầm ở Ngũ Quốc Thành, chịu đựng mọi sự nhục nhã ở đời. Họ là thiên tử cơ mà! Cảm xúc tâm lý của người thời Tống đối với đoạn lịch sử này vô cùng mãnh liệt, không thể chấp nhận được hiện thực đó. Thế nhưng không còn cách nào khác, với thực lực quân sự của nhà Tống lúc bấy giờ, hoàn toàn không thể cướp hai vị hoàng đế từ tay nước Kim về được. Bấy giờ, người Kim bắt hoàng đế, các thành viên hoàng thất, văn võ bá quan, nghệ kỹ, thợ thủ công vân vân, gần 10 vạn người áp giải về Hắc Long Giang. Ngoài nguyên nhân không yên tâm, họ đồng thời cần một số người phục dịch. Do người Kim ở thế yếu về khoa học kỹ thuật, nên tương đối coi trọng nhân tài kỹ thuật, đã gom toàn bộ thợ thủ công đi theo.
Trong bài Mãn Giang Hồng của Nhạc Phi có câu từ vô cùng đau đớn: "Tĩnh Khang sút, do vị tuyết. Thần tử hận, hà thời diệt?" Khi ông nhắc đến chuyện này, cảm xúc vô cùng nặng nề. Rất nhiều năm sau, người ta khi ngâm đọc bài từ này vẫn cảm thấy tâm trạng nặng nề.
Sau khi triều Tống dời đô về Nam, trong một khoảng thời gian ngắn đã quyết định định đô ở Lâm An, nay là Hàng Châu, bắt đầu phát triển trở lại. Vị hoàng đế đầu tiên của Nam Tống là Triệu Cấu, lúc đó 21 tuổi, đang độ tuổi thanh niên. Kể từ sau khi triều Tống dời đô về Nam, đồ sứ dân gian miền Nam có được sự phát triển nhanh chóng, điều này có mối quan hệ rất lớn với sự di dời về chính trị.
Lò Nhiêu Châu
Lò Nhiêu Châu, nay gọi là lò Cảnh Đức Trấn. Cảnh Đức Trấn từ thời nhà Hán đã bắt đầu nung đồ sứ, nhưng rất thô sơ. Niên hiệu Cảnh Đức triều Tống Tông, chính thức xây dựng trấn tại Cảnh Đức Trấn, sử sách có ghi chép. Niên hiệu Cảnh Đức kéo dài từ năm 1004 đến năm 1007, tổng cộng là bốn năm. Tính ngược từ năm 2007 lại đây tròn đúng một nghìn năm, chính là vào thời gian niên hiệu Cảnh Đức.
Cảnh Đức Trấn có một điều kiện vô cùng thuận lợi, đó là sở hữu cao lanh. Cái gọi là cao lanh, chỉ loại đất sét làm gốm được phát hiện ở vùng Cao Lnh. Tôi đã đến đó tận mắt nhìn thấy, đất đào lên đều trắng muốt, vô cùng đẹp đẽ. Cao lanh sau đó được thế giới công nhận là nguyên liệu tốt nhất để nung đồ sứ. Trước thế kỷ 18, người châu Âu không biết chúng ta dùng thứ gì để nung đồ sứ, cho nên vô cùng khó hiểu trước những món đồ sứ do Trung Quốc sản xuất vừa trắng tinh khiết lại vừa có độ cứng rất cao.
Cảnh Đức Trấn sau thời Bắc Tống, bắt đầu bước vào con đường đổi mới. Chúng ta đều biết, cục diện gốm sứ Trung Quốc đời Đường là nam xanh bắc trắng, hoặc là đồ sứ xanh, hoặc là đồ sứ trắng. Món đồ sứ mà Cảnh Đức Trấn đổi mới được gọi là sứ thanh bạch, nằm ở giữa sứ xanh và sứ trắng, màu sắc hơi ngả xanh.
Nhờ có đất sét làm gốm của Cảnh Đức Trấn tốt, chất lượng đồ sứ nung ra có thể gọi là tốt nhất từ trước tới nay. Độ trắng của đồ sứ rất cao, màu men cũng được phối vô cùng hoàn hảo. Tưởng Kỳ đời Nguyên trong cuốn Đào Ký từng nói: "Cảnh Đức Trấn có hơn ba trăm lò nung, đồ gốm sứ làm ra trắng sạch không tì vết. Cho nên đem bán ở nơi khác, đều có danh xưng là Nhiêu ngọc." Đồ sứ do Cảnh Đức Trấn chế tạo vô cùng trắng tinh, không có bất kỳ tì vết nào, bán nó đến bất cứ đâu, đều có danh xưng là Nhiêu ngọc. "Nhiêu" là tên địa danh, phủ Nhiêu Châu. Người Trung Quốc có cảm nhận vô cùng mãnh liệt đối với ngọc. Trong các vật liệu tự nhiên, sự tôn kính của người Trung Quốc đối với ngọc vượt xa các vật liệu khác, từ đó hình thành nên một nền văn hóa ngọc bích độc đáo. Tưởng Kỳ đã ca ngợi đồ sứ Cảnh Đức Trấn giống như ngọc khí vậy.
Bởi vì cảm nhận của người Trung Quốc về ngọc khác với cảm nhận về những thứ khác. Đặc biệt là trong các vật liệu tự nhiên, tâm lý tôn sùng ngọc của người Trung Quốc đã vượt qua các vật liệu tự nhiên khác. Cho nên, chúng ta có một nền văn hóa ngọc bích độc đáo. Sau này có lẽ khi giảng về ngọc khí, chúng ta sẽ đề cập đến những điều này. Ví dụ như chúng ta nói "ngọc thành việc này" nè, "đình đình ngọc lập" nè, những thứ được nói đến đều là những từ ngữ rất tốt đẹp.
Ảnh thanh
Lần đầu tiên tôi nhìn thấy men ảnh thanh đã vô cùng chấn động, khi ấy tôi mới tầm hai mươi tuổi. Không giống như ngày nay, rất dễ dàng nhìn thấy số lượng lớn các tác phẩm nghệ thuật, đồ cổ, di vật; thời bấy giờ xã hội vẫn chưa cung cấp những điều này nhiều lắm. Lần đầu tiên tôi nhìn thấy thứ này trong tay người khác, cảm thấy vô cùng kinh ngạc. Vô cùng mỏng, màu sắc vô cùng trong sáng, sau đó người ta nói với tôi, đây là đồ thời nhà Tống. Ban đầu tôi hoàn toàn không tin, tôi nói mỏng thế này, làm sao có thể bảo tồn đến tận ngày nay cơ chứ? Sau đó tôi mới biết, có một lượng lớn đồ sứ Cảnh Đức Trấn từ nghìn năm nay——vẫn được bảo tồn cho đến tận ngày nay.
Trong cuốn Thiên Công Khái Vật của Tống Ứng Tinh đời Minh, ông gọi ảnh thanh là "tố cơ ngọc cốt". Phần cơ cốt của nó chính là tố cơ ngọc cốt, đánh giá dành cho nó cực kỳ cao. Thực ra khi chúng ta nói về lò Sái, từng có người nói không biết lò Sái có phải là "xanh như trời, sáng như gương, mỏng như giấy, kêu như khánh" hay không. Trên thực tế, bốn phép ẩn dụ này miêu tả ảnh thanh là chuẩn xác nhất. Nó chính là "xanh như trời, sáng như gương, mỏng như giấy, kêu như khánh", vô cùng mỏng. Danh từ "Ảnh thanh" là cách gọi thông tục của chúng ta, hiện tại chúng ta cứ gọi như vậy. Trong các sách vở ghi chép, ghi chép sớm nhất gọi nó là "sứ thanh bạch". Vậy thì quá trình của nó đại khái là từ sứ thanh bạch chuyển thành ảnh thanh, cũng có người gọi là "ánh thanh", chính là chữ "ánh" trong phản ánh. Trông có vẻ vô cùng sáng——"ánh thanh". Bao gồm cả "ẩn thanh", chữ "ẩn" chính là chữ ẩn trong ẩn giấu——"ẩn thanh", đều có liên quan đến điều này, đều là một thứ cả.
Vậy thì, trong tất cả đồ sứ đời Tống, ảnh thanh là mỏng nhất, âm thanh là trong trẻo nhất, tức là khi bạn dùng tay gõ vào, âm thanh nghe cực kỳ hay. Tôi nghĩ tìm mấy chiếc bát là có thể gõ ra âm thanh âm nhạc rồi, rót thêm chút nước, âm cao âm trầm, đều có thể tìm ra được.
Do đặc tính đất sét làm gốm của Cảnh Đức Trấn, nó có thể mô phỏng đồ kim khí mà không tốn quá nhiều sức, cho nên phần lớn các sản phẩm thời kỳ đầu của nó đều được gò ra giống như đồ kim khí. Nhờ vào độ dẻo dai cực kỳ tốt của nó.
Trong ảnh thanh có rất nhiều hộp phấn. Chúng ta đều biết không phải con người ngày nay mới biết làm đẹp. Trong lịch sử Trung Quốc của chúng ta, từ đời Hán đời Đường việc trang điểm đã rất thịnh hành, người thời Tống ai cũng trang điểm. Cho nên có một lượng lớn hộp phấn ra đời, được khai quật. Bản thân tôi cũng sưu tầm rất nhiều hộp, lớn có nhỏ có, hộp bằng sứ ảnh thanh là đẹp nhất. Loại có hoa văn khắc chìm có mẫu đơn, có hoa cỏ, có hoa điểu, có loại để trơn, có những hoa văn vô cùng đẹp mắt, có những chiếc hộp bằng sứ được mô phỏng trông giống như được đan bằng mây vậy. Mưu cầu về thú vui cuộc sống của người thời Tống còn mãnh liệt hơn các triều đại khác, tức là người thời Tống đặc biệt chú trọng đến từng chi tiết của cuộc sống. Tôi từng viết một bài văn, tôi đều ước gì mình được sống vào thời nhà Tống, để ngắm nhìn sự tỉ mỉ ấy của người thời Tống.
Đồ thủy tinh và đồ sứ
Do sự xuất hiện của loại đồ sứ "mỏng như giấy, kêu như khánh" của Cảnh Đức Trấn này, đã dẫn đến việc một loại sản phẩm của Trung Quốc từ đây chấm dứt, đó chính là đồ thủy tinh.
Chúng ta so sánh một chút sẽ thấy rõ. Không phải người Trung Quốc không thể sản xuất đồ thủy tinh, vào thời Chiến Quốc, nhà Hán, nhà Đường đã có những món đồ thủy tinh vô cùng đẹp đẽ. Chúng ta đi viện bảo tàng ngắm nhìn, nhìn những chiếc bình thủy tinh ấy đều giống như đồ của thời nay, đôi khi bạn còn không dám tin, chiếc bình thủy tinh đó nhìn trông giống hệt như bây giờ. Tại sao sau thời Tống, các đời Tống, Nguyên, Minh, Thanh lại hầu như không có đồ thủy tinh. Đồ thủy tinh từ sau đời Thanh trở đi toàn là đồ để trưng bày, có màu sắc, hoàng đế thích thì bày ra ngắm chơi, hoàn toàn không phải để sử dụng. Đồ thủy tinh mang tính thực dụng kể từ sau thời nhà Tống là Trung Quốc không sản xuất nữa. Đồ thủy tinh số lượng lớn mà sau này chúng ta yêu thích đều được nhập khẩu từ châu Âu. Người châu Âu thích đồ thủy tinh, sản xuất đồ thủy tinh, là bởi vì họ không thể sản xuất được đồ sứ. Còn chúng ta ngày nay có thể sản xuất ra những món đồ sứ tuyệt mỹ nhường này, thì đồ thủy tinh liền không sản xuất nữa, chủ yếu dựa trên ba nguyên nhân.
Nguyên nhân thứ nhất, đó là chất liệu của đồ sứ tương đối cứng cáp hơn so với đồ thủy tinh. Điều tôi nói không phải là độ cứng theo khoa học, mà là độ bền chắc của nó trong quá trình sử dụng. Cơ hội chúng ta làm vỡ bát sứ thông thường ít hơn cơ hội làm vỡ cốc thủy tinh. Thông thường bạn va chạm bát thì bát sẽ không vỡ, nhưng cốc thủy tinh thì rất dễ bị va vỡ. Hơn nữa cốc thủy tinh có một vấn đề, chính là hiện tượng thông thường gọi là "nổ". Cốc thủy tinh đang lạnh, bạn vừa rót nước nóng vào là "pẹc" một tiếng liền nổ tung. Bát sứ cho dù mỏng hay dày đến đâu, nó cũng tuyệt đối không bị nổ. Cho nên, độ bền chắc khi sử dụng trong cuộc sống của nó thấp hơn đồ gốm sứ rất nhiều.
Vậy một khi nó xảy ra hư hỏng phạm vi nhỏ, ví dụ như mẻ một góc, đồ thủy tinh hầu như không thể dùng được nữa, nhưng đồ sứ thì có thể xài tạm. Chúng ta đều từng có trải nghiệm dùng bát mẻ rồi phải không? Cuộc sống bây giờ của chúng ta khá giả rồi, bát mẻ là vứt đi. Ngày xưa bát trong nhà dẫu có vành miệng sứt mẻ thì vẫn tiếp tục dùng, không sao cả. Nhưng cốc thủy tinh thông thường hễ vành miệng bị mẻ một cái, là không dám dùng nữa. Tại sao? Sẽ bị cào rách miệng. Nó sắc như dao vậy, cho nên đây chính là điểm yếu của nó.
Điểm thứ hai, chính là hệ số dẫn nhiệt của thủy tinh cao, tức là nó nhanh, dẫn nhiệt nhanh. Đồ sứ dẫn nhiệt chậm. Mọi người đều có kinh nghiệm sống này. Phải không nào? Cốc thủy tinh vừa rót nước nóng vào, là bạn không nhấc lên nổi. Bạn ngay lập tức không nhấc lên được, hận không thể chỉ hai giây thôi, là bạn không thể cầm nổi cái cốc thủy tinh đó nữa. Đồ sứ thì không sợ, đồ sứ có thể bưng trên tay, vô cùng thoải mái. Vậy thì, dẫn nhiệt nhanh sẽ có một nhược điểm, đó là nó nguội cũng nhanh. Bạn múc một bát cháo, lúc này vừa đi nghe một cuộc điện thoại quay lại là đã nguội ngắt rồi. Thời cổ đại tuy không có điện thoại, nhưng múc một bát cháo, bạn bước ra ngoài có việc nói chuyện với ai đó một câu, quay lại là đã nguội rồi. Cho nên đồ thủy tinh không thích hợp dùng làm những vật dụng ăn uống kiểu này.
Thứ ba là nguyên nhân lớn nhất, chính là chi phí của nó. Sự phát triển của một xã hội phần lớn đều có liên quan đến kinh tế, khái niệm quan trọng nhất trong kinh tế chính là chi phí. Chi phí của món đồ này, chi phí của đồ sứ thấp hơn chi phí của đồ thủy tinh, nó lại vừa đẹp nữa, thì chắc chắn tốc độ phát triển sẽ rất nhanh.
Cho nên sự xuất hiện của sứ ảnh thanh Cảnh Đức Trấn này, tức là sự xuất hiện của Nhiêu ngọc này đã đặt dấu chấm hết hoàn toàn cho việc sản xuất đồ thủy tinh của Trung Quốc. Kể từ sau triều đại nhà Tống, đồ thủy tinh của chúng ta không còn nữa, hầu như không còn nữa.
Ưu thế của Cảnh Đức Trấn
Sứ ảnh thanh Cảnh Đức Trấn sở hữu thành tựu cao như vậy, chủ yếu bắt nguồn từ những điều kiện vô cùng ưu đãi.
Điều kiện thứ nhất chính là điều kiện tự nhiên của nó. Chỉ có vùng đất đó mới có cao lanh, tập trung một lượng lớn củi thông. Tức là Cảnh Đức Trấn trong lịch sử là một khu vực có thảm thực vật cực kỳ tốt, tức là nó chặt một lượng lớn củi để có thể nung đồ sứ. Đồ sứ phương Bắc phần lớn dùng than đá để nung, còn nơi này dùng củi để nung. Về sau việc này gây ra sự tàn phá rất lớn, tức là tàn phá thiên nhiên rất nặng nề, bởi vì đốt quá nhiều cây cối mà.
Thứ hai chính là vị trí địa lý của nó. Bạn biết đấy trong lịch sử Trung Quốc, tất cả các khu vực kinh tế phát triển nhất định phải đi kèm với một con sông, nếu không thì không có cách nào vận chuyển. Không thể vận chuyển, thì món đồ này không thể chuyên chở ra ngoài được. Ngày nay cũng vậy, bạn không vận chuyển ra ngoài được thì bạn cầm chắc cái chết. Kinh tế của bạn không thể nào phát triển được. Cho nên nó nằm sát một dòng sông, gọi là sông Xương, thế nên Cảnh Đức Trấn còn có tên là Xương Nam Trấn, nó nằm ở phía nam sông Xương, cho nên gọi là Xương Nam Trấn, tên cổ của nó là Xương Nam Trấn, về sau mới đổi thành Cảnh Đức Trấn.
Thêm nữa chính là điều kiện nhân văn của Giang Tây. Chúng ta đều biết những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Giang Tây, đặc biệt là nhân vật nổi tiếng thời Tống nhiều vô kể. Mỗi một người tên tuổi đều vang như sấm dậy. Ví dụ như Âu Dương Tu, Vương An Thạch, Tăng Củng, Hoàng Đình Kiên, Dương Vạn Lý, những người này đều là người Giang Tây.
Cộng thêm việc nơi đây tụ hội rất nhiều thợ thủ công. Thợ thủ công chắc chắn sẽ đi theo hàng hóa, nơi nào của các bạn cần sản xuất, cần sức lao động, cần thợ thủ công, thì thợ thủ công sẽ tụ tập tới đó. Lại thêm cục diện của thời Tống lúc bấy giờ. Tức là sự đối đầu về vũ lực giữa phương Bắc luôn với nước Liêu——thời kỳ Bắc Tống đối đầu với nước Liêu, thời kỳ Nam Tống đối đầu với nước Kim, khiến cho tâm lý của rất nhiều thợ thủ công ở miền Nam cũng bất an, dần dần di dời đến Cảnh Đức Trấn. Điều này khiến cho nơi này nhân tài xuất hiện lớp lớp. Bấy giờ Cảnh Đức Trấn có câu cửa miệng như thế này: Thợ thuyền đến từ muôn phương, đồ vật làm xong đi khắp thiên hạ. Ý muốn nói là, thợ thủ công không phải người bản địa của tôi, người ở đâu cũng có, nhưng những món đồ tôi làm ra thì đi khắp thiên hạ, không biết trôi dạt đi đâu mất. Cho nên trong các di vật đồ sứ được khai quật trên toàn quốc, đặc biệt là trong các di vật sứ ảnh thanh của Cảnh Đức Trấn, xa đến tận Liêu Ninh, Nội Mông, Quảng Đông——tức là diện tích bức xạ tỏa ra từ Cảnh Đức Trấn vô cùng lớn——tứ Xuyên, đều có một lượng lớn sứ ảnh thanh được khai quật.
Loại đồ sứ cực kỳ mỏng này, bạn biết đấy việc vận chuyển vào thời cổ đại vô cùng khó khăn. Ở những nơi xa xôi nhường ấy mà vẫn có một lượng lớn đồ được khai quật, có thể thấy sức ảnh hưởng lúc bấy giờ lớn đến nhường nào.
Bình có quai và bình rượu
Nhờ vào chất đất sứ ưu việt, độ dẻo dai cực tốt của Cảnh Đức Trấn, nó có thể không mấy tốn sức để mô phỏng kiểu dáng đồ kim khí, cho nên rất nhiều đồ ảnh thanh thời kỳ đầu giống hệt đồ kim khí vậy. Ví dụ như bình có quai (chấp hồ), nhìn vào là biết không phải kiểu dáng của đồ sứ, mà là kiểu dáng của đồ kim khí. Nếu màu sắc của chúng ta biến thành giống như đồng thì ngay lập tức sẽ biến thành một chiếc bình đồng. Nó chính là mô phỏng đồ kim khí, chất đất sứ ưu việt đã tạo điều kiện cho nó làm ra hình dáng thế này. Có một số loại đất sét làm gốm không được, ví dụ như đất sét của lò Từ Châu đều rất dày, đều rất thô ráp, bạn mà làm thành hình dáng đó, thì sẽ không thể làm nổi. Nói một cách đơn giản thế này, vải lụa thì có thể may thành một chiếc áo lót, bạn mà lấy vải dạ để may một chiếc áo lót, thì sẽ không thể may được, đúng không? Cho dù có may thành công thì bạn cũng không mặc nổi, mặc vào cũng ngứa ngáy khó chịu.
Loại bình có quai này vào thời nhà Tống, thông thường có hai công dụng.
Thứ nhất là bình đựng rượu. Chúng ta đều biết rượu thời nhà Tống lúc bấy giờ đều là rượu lên men. Rượu lên men chính là loại rượu gạo, rượu hoàng tửu mà đôi khi nhà chúng ta hiện nay vẫn có thể tự làm, những thứ này đều thuộc về rượu lên men. Còn rượu trắng, rượu mạnh mà chúng ta uống gọi là rượu chưng cất. Rượu chưng cất phải từ sau đời Nguyên mới xuất hiện, đến đời Minh mới tương đối nhiều. Sau này chúng ta tất nhiên trong tiểu thuyết cũng có miêu tả, ví dụ như miêu tả trong Thủy Hử, Võ Tòng uống liền một lúc 18 bát, đó chính là rượu gạo. Bạn mà đặt rượu trắng của ngày nay vào đấy, đừng nói 18 bát, một bát là ngã gục luôn. Phải không nào? Thì không đánh được hổ nữa, mà biến thành mồi cho hổ ăn rồi. Loại bình này chính là thứ mà ngày nay chúng ta gọi là "chấp hồ" (bình có quai). Có một cái quai, gọi là "chấp trước" mà, nên gọi là "chấp hồ".
Nó vào thời Tống còn gọi là "chú tử", chú tử chính là dùng cho trà đạo, tức là dùng để uống trà. Vậy thì nó là điểm trà, bởi vì thói quen uống trà thời Tống không giống với đời Đường, đó là điểm trà, nó đòi hỏi vòi bình phải làm tương đối nhỏ, đòi hỏi tốc độ rót nước phải nhanh.
Rất nhiều sản phẩm trong sứ ảnh thanh lúc bấy giờ, chúng ta nhìn ngày nay, có lẽ đều là tác phẩm nghệ thuật, nhưng trong lịch sử thì nó lại là một vật dụng thiết thực. Ví dụ như chiếc mai bình này, có hoa văn hình xoáy ốc, chính là từng lớp xoáy ốc một, mai bình có hoa văn xoáy ốc giống như dòng nước xoáy vậy, chính là chiếc bình đựng rượu điển hình. Kích thước của những chiếc này tương đối lớn, cho nên bạn cũng có thể nhìn ra được, thứ đựng bên trong lúc bấy giờ chắc chắn là rượu lên men. Còn rượu chưng cất ở trong này, tôi đoán ở đây có thể đựng được từ năm đến mười cân. Đồ đựng rượu trắng của chúng ta ngày nay có loại từ năm đến mười cân không? Đều không có loại bao bì kiểu này.
Chiếc mai bình hoa văn xoáy ốc bằng sứ ảnh thanh của tôi được mua ở Hồng Kông. Thập niên những năm tám mươi của thế kỷ XX, khi tôi đến Hồng Kông nhìn thấy món đồ này liền vô cùng kích động, nhìn thấy món đồ này đẹp quá, thứ mà trước kia chỉ có thể nhìn thấy trong viện bảo tàng, trong sách vở nay lại có thể mua được, hơn nữa giá cả lại không hề đắt đỏ cho lắm. Bởi vì số lượng đồ sứ ảnh thanh Cảnh Đức Trấn được khai quật là vô cùng lớn——tức là số lượng đồ vật thời Nam Tống được khai quật là cực kỳ lớn. Lâm An lúc bấy giờ trong sử sách có ghi chép, trong thành Hàng Châu, tức là với tư cách là kinh đô của triều Nam Tống, có những cửa hàng chuyên bán sứ thanh bạch.
Lò Long Quan
Miền Nam ngoài Cảnh Đức Trấn ra, còn có một lò sứ xanh quan trọng nữa, đó là lò Long Quan. Khi giảng về lò Ca từng nói qua, người anh tên là Chương Sinh Nhất, người em tên là Chương Sinh Nhì, lò do người em nung chính là lò Long Quan, còn gọi là "đệ diêu" (lò của người em). Nhưng cái tên này thực ra không được dùng đến, chỉ có trong sách vở ghi chép, rất ít người chúng ta trong cuộc sống lại nói tôi mua một cái "lò của em". Tôi chưa từng nghe thấy ai nói như vậy cả, tức là tôi mua một món đồ Long Quan——lò Long Quan. Lò Long Quan chính là có màu sắc vô cùng xanh tươi mơn mởn, nó là đồ sứ xanh quan trọng nhất ở miền Nam.
Celadon
Chúng ta gọi là "thanh sứ Long Quan", nhưng người phương Tây gọi như thế nào? Có một cái tên cụ thể, gọi là "Celadon", nó xuất phát từ tiếng Pháp, tiếng Pháp gọi là Celadon.
Vào giai đoạn cuối thế kỷ 16, thanh sứ Long Quan lần đầu tiên được vận chuyển đến châu Âu, người châu Âu chưa từng nhìn thấy món đồ sứ nào đẹp đến thế, tất cả mọi người đều kêu lên kinh ngạc, nói sao lại đẹp thế này chứ. Lúc bấy giờ có ghi chép rằng có chuyện gì nhỉ? Giới quý tộc dùng đồ sứ xanh như thế này để thết đãi khách khứa, mở tiệc rượu xong xuôi là phải tìm người canh chừng chiếc đĩa, nếu không thì khách khứa sẽ lén cầm cái đĩa đi mất, dính đầy dầu mỡ cũng không sao cả, nhét vào người là mang chuồn mất luôn. Cho nên, có thể thấy được tầm quan trọng của loại hàng hóa này vào thời điểm đó. Khi ấy tầng lớp thượng lưu nước Pháp đang trình diễn một vở kịch, vở kịch này tên là Mục Dương Nữ (Cô gái chăn cừu), nam nhân vật chính trong đó mặc một chiếc áo dài vải xanh, nam nhân vật chính này tên là "Celadon". Họ không tài nào thốt lên được màu sắc này, cho nên đành phải nói rằng, món đồ sứ kia đẹp quá, đẹp đến mức giống hệt như màu sắc trang phục mà Celadon mặc vậy. Nói ra thì dài dòng rườm rà, cho nên mới được rút gọn lại thành "Celadon". Cho đến tận bây giờ, thanh sứ Long Quan Trung Quốc được toàn thế giới công nhận đều gọi là Celadon, phiên âm ra chính là "Celadon". Hãy nhớ kỹ từ này, nghe có vẻ hơi kỳ lạ. Tên Trung Quốc tại sao lại mang một cái tên kiểu ngoại quốc, chính là xuất phát từ nguyên nhân như vậy đấy.
Thanh sứ Long Quan sau này đã trở thành đại diện cho đồ sứ xanh của Trung Quốc. Thế kỷ 16, thế kỷ 17 được buôn bán, buôn lậu số lượng lớn sang châu Âu. Giới quý tộc châu Âu đều lấy việc sở hữu được thanh sứ Long Quan như thế này làm vinh dự.
Lò Long Quan thời Nam Tống
Thời kỳ tốt nhất của thanh sứ Long Quan không phải là Bắc Tống, mà trái lại chính là Nam Tống. Màu sắc thời Nam Tống vô cùng đồng đều, mặt men cũng không bị rạn nứt (khai phiến), vô cùng nhu hòa bóng bẩy. Chúng ta so sánh một chút sẽ có thể nhận ra, phần phôi của Bắc Tống thì dày, men thì mỏng, bị rạn nứt; đến thời Nam Tống, phôi mỏng, men dày, không rạn nứt, tức là quá trình tiến bộ của nó. Màu sắc của Bắc Tống là màu xanh đậu, đến Nam Tống thì bắt đầu xuất hiện màu phấn thanh, màu xanh vỏ mận (mê tử thanh), biến thành một sắc xanh biếc, vô cùng đẹp đẽ.
Lô đồ sứ được phát hiện ở Toại Ninh, Tứ Xuyên khi ấy là 1005 món. Trong một cái hố, lúc bấy giờ có người phỏng đoán là do chiến loạn, nên đã đem toàn bộ số đồ sứ này chôn chung vào một cái hố, lấy đất lấp lại. Trong một tình huống ngẫu nhiên, đã phát hiện ra nó, vừa phát hiện ra đếm lại thì có 1005 món, trong đó có bao nhiêu món đồ Long Quan nhỉ? Có 342 món, 342 món là thanh sứ Long Quan, lại ở tận Tứ Xuyên. Tứ Xuyên cách Chiết Giang cũng rất xa, ngày xưa toàn là vùng núi non hiểm trở, vùng núi nối tiếp vùng núi việc vận chuyển vô cùng khó khăn. Thanh sứ Long Quan ở nơi đó hầu như món nào cũng là quốc bảo, vô cùng đẹp đẽ, đều thuộc thời kỳ Nam Tống.
Vào thập niên những năm tám mươi của thế kỷ XX, lúc đó tôi mới ngoài hai mươi tuổi, tôi từng đến Long Quan. Biết được từ trong sách vở rằng, có một nơi gọi là Long Quan, sản xuất ra loại thanh sứ đẹp nhường này, tôi nhất định phải đến xem cho bằng được. Thời điểm đó, chúng ta nào có thịnh hành chuyện sưu tầm đồ gốm sứ gì đâu, hỏi ai người nấy cũng chẳng rõ, tôi liền một mình phóng xe đến Long Quan.
Tôi ấn tượng sâu sắc lắm, lúc bấy giờ nếu xuất phát từ Hàng Châu thì phải đi mất 12 tiếng đồng hồ. Hôm nay thì hình như tôi có hỏi qua, ngày nay chắc chỉ mất chừng hai, ba tiếng là đường cao tốc đã đến nơi rồi, rất gần. Hồi đó phải đi mất 12 tiếng, giữa đường bởi vì một ngày không đi hết nổi, tôi quên mất là ở huyện nào rồi, đã ngủ lại một đêm trong một nhà nghỉ nhỏ của nông dân. Tôi nhớ rất rõ, hồi đó ở trọ một đêm là một đồng ba hào tiền. Lúc bấy giờ tôi còn mang theo một chiếc máy ảnh rất lớn. Khi ấy vì sự an toàn của chiếc máy ảnh, tôi đã nói với bà cụ rằng, tôi có thể bao trọn căn phòng này lại hay không. Sau đó bà cụ nhìn tôi với ánh mắt vô cùng kinh ngạc và hỏi rằng, cậu bao trọn lại để làm gì cơ chứ? Tôi cũng chẳng biết phải nói sao, tôi sợ bị mất đồ mà. Thế là tôi đành bỏ ra ba đồng chín để bao trọn cả ba cái giường —— trong phòng không phải là hai chiếc giường, mà là ba chiếc giường. Sau đó bà cụ đối xử với tôi tốt vô cùng tận. Bạn thử nghĩ xem một người lại đi bao trọn cả hai chiếc giường trống mà vẫn trả tiền, cảm thấy rất kỳ lạ. Hồi đó nào có khái niệm này đâu, toàn là ngủ chung một phòng với người lạ mà thôi. Căn phòng đó không có thiết bị rửa mặt, chẳng có cái gì cả. Bà cụ liền múc một chậu nước ấm nhất quyết đòi đến rửa chân cho tôi. Hồi đó cả nước cũng chẳng có dịch vụ mát-xa lòng bàn chân nào cả, bàn chân ngoài bản thân tự sờ ra, chưa từng để người khác sờ vào bao giờ. Tự dưng có một người xa lạ cứ đòi rửa chân cho bạn, khiến bạn cảm thấy toàn thân không được tự nhiên cho lắm. Hồi đó lại còn trẻ tuổi, nói thế nào cũng không chịu được. Bà cụ cứ nhất quyết đòi rửa chân cho bạn để thể hiện sự nhiệt tình. Thế rồi tôi rời khỏi nơi đó, sáng sớm hôm sau lại đón xe khách đường dài để đến Long Quan.
Trong vùng núi non của Long Quan, đã nhìn thấy rất nhiều thanh sứ vào thời điểm đó. Hồi ấy cũng là lúc bắt đầu có công cuộc xây dựng, có đồ vật được khai quật, đã xem qua rất nhiều. Cảm nhận đối với thanh sứ Long Quan vô cùng mãnh liệt, lúc quay về còn mua rất nhiều mang theo sau lưng, sợ dọc đường bị va đập mẻ mất. Thời đó không giống bây giờ còn có phương tiện vận chuyển nào tốt, lúc bấy giờ toàn là chen chúc trên những chuyến xe khách đường dài. Xe khách đường dài cực kỳ đông đúc, hồi đó cũng cậy mình còn trẻ tuổi, chịu được chút ít khổ cực, cho nên vẫn cảm thấy vô vàn niềm vui thích.
Lò Kiến Dương
Miền Nam còn có một loại đồ sứ đen quan trọng, đó là lò Kiến Dương ở Phúc Kiến, còn gọi là lò Kiến.
Sản phẩm chính mà lò Kiến Dương sản xuất chính là chiếc chén dùng để uống trà. Bây giờ chúng ta nhắc đến thì nó chính là một cái bát uống trà, nó được ghi chép trong sử sách với tên gọi "Ô nê diêu" (Lò bùn đen). Thế nào là "Ô nê diêu"? Tức là phần phôi có màu đen, đặc biệt đen. Việc sản xuất đồ sứ đen có mối quan hệ trực tiếp với thói quen uống trà thời Tống.
Những ghi chép về việc uống trà thời Tống cực kỳ nhiều. Các tài liệu khác như thơ ca, từ khúc cũng vô cùng nhiều. Đào Cốc trong cuốn Thanh Dị Lục có ghi chép thế này. Ông nói: "Miến trung tạo thành trản, hoa văn trà mi điểu ban điểm, thí trà gia trân chi." Nghĩa là cái vùng Mân Trung ấy——chính là Phúc Kiến, lò Kiến Dương mà chúng ta nói đến nằm ở Phúc Kiến——nó chế tạo chén uống trà. Trà mi điểu ban (vằn chim trĩ) là gì nhỉ? Là lông của một loài chim. Trà mi là một loài chim, trên lông của nó có rất nhiều đốm nhỏ, vô cùng đẹp đẽ, chiếc chén uống trà đã mô phỏng lại hình thức mô phỏng sinh học này. Chén uống trà phỏng sinh là loại cực kỳ phổ biến trong chén lò Kiến, ví dụ như chén Thỏ Hào (lông thỏ), trông giống như lông thỏ vậy, chính là thỏ hào mà. Tống Huy Tông trong cuốn Đại Quan Trà Lục cũng có ghi chép như thế này. Ông nói: "Trản sắc quý thanh hắc, ngọc hào điều đạt giả vi thượng." Ý ông là chén này có màu xanh đen là tốt nhất, loại có những đường vân gọi là "thỏ hào" ấy là thượng phẩm.
"Chén lò Kiến" là cách gọi của chúng ta, trước kia còn có một cách gọi khác mà sau này chúng ta không dùng nữa, người Nhật Bản đang dùng. Bạn sang Nhật Bản mà xem, họ gọi nó là "Diệu Biến" (Yōhen). Trong các tác phẩm ghi chép tản mạn của người đời Minh từng có một đoạn thuyết pháp mang tính mê tín, ông nói khi lò Kiến được mở ra, bắt buộc phải lấy máu tươi của đồng nam đồng nữ để tế cúng. Sau đó hắt một gót vào trong đó, thì tinh khí ấy sẽ ngưng kết lại ở bên trên, cho nên gọi là "Diệu Biến".
Cái từ "Diệu Biến" này sau đó người Trung Quốc không mấy khi dùng nữa, mà dùng ở Nhật Bản. Bạn tra cứu sách gốm sứ của Nhật Bản chắc chắn sẽ định rõ hai chữ "Diệu Biến" này. Sau đó rất nhiều người cho rằng, từ này là của người Nhật Bản. Thực ra không phải, nó là của chính chúng ta, sau đó truyền sang Nhật Bản, rồi chúng ta không dùng nữa. Vậy thì người Nhật Bản gọi nó là gì? Gọi là "Diệu Biến".
Lại có một cách nói thú vị hơn nữa, họ gọi là "Thiên Mục". Chữ "Thiên" trong bầu trời, chữ "Mục" trong con mắt——"Thiên Mục". Nguồn gốc của cái tên "Thiên Mục" này ra sao? Nó có vô số loại giả thuyết. Nhưng giả thuyết sát với sự thật lịch sử nhất hoặc là dễ khiến người ta tâm phục khẩu phục nhất, chính là các vị tăng lữ Nhật Bản năm xưa khi đến Trung Quốc, mang bộ trà cụ trở về được mang về từ núi Thiên Mục ở Chiết Giang, cách nói này mang tính thuyết phục tương đối cao, dễ khiến người ta tâm phục khẩu phục. Vị tăng lữ người Nhật Bản này khi mang phương pháp uống trà cũng như trà cụ của Trung Quốc về Nhật Bản, món đồ này một cách thuận lý thành chương được gọi là "Thiên Mục". Bây giờ mở rộng ra, phàm là đồ sứ màu đen, đồ sứ màu đen thời Tống đều được gọi là "sứ Thiên Mục".
Uống trà thời cổ đại
Việc uống trà thời Tống dùng chén trà màu đen, hoàn toàn khác với cốc trà ngày nay. Muốn hiểu được nguyên nhân hình thành của nó, trước tiên phải hiểu được sự khác biệt về thói quen uống trà giữa đời Đường và đời Tống. Vậy thì, người đời Đường, là đun trà (tiễn trà); còn người đời Tống là đánh trà (điểm trà). Điều này có gì khác biệt nhỉ? Người đời Đường khi uống trà, họ lấy một khối trà bánh xong, phải đem nung nóng nó lên, rồi nghiền nó thành bột mịn, dùng cối xay trà để nghiền ở đây. Nghiền xong rồi phải rây qua cái rây, rây xong rồi thì đem đi đun, nước phải đun sôi ba dạo, sôi sùng sục không ngừng. Đun xong rồi, đun chuẩn rồi thì múc vào trong bát, có người còn cho thêm muối, gừng, cho thêm một số gia vị, cứ thế mà uống. Nghe qua thì thấy thế nào chứ, tôi thì chưa từng uống bao giờ, nhưng tôi cảm thấy nó có hình dáng giống như một bát cháo rau vậy. Bạn thử nghĩ xem nó vừa cho gia vị, vừa cho muối, phải không nào? Nó chính là cháo rau. Nó là một thứ tương tự như cháo rau vậy. Cho nên chúng ta mới có một cách gọi rất cổ xưa, gọi là "ăn trà" (tác trà), chính là xuất phát từ đó. Họ không gọi là uống trà, mà gọi là ăn trà. Giống như trong Thủy Hử hay Hồng Lâu Mộng đều nói là ăn trà vậy.
Người đời Tống thì khác hẳn, người đời Tống là điểm trà. Họ chỉ đun nước cho nóng lên, chứ không đem nấu trong nồi. Sau đó trà cũng được nghiền nát rồi trực tiếp dùng nước——nước sôi——chế vào. Khá giống với cách pha trà của chúng ta hiện nay. Nhưng họ uống cả trà lẫn nước. Họ không uống theo kiểu giống như chúng ta bây giờ. Kiểu chế nước này của họ, thứ được chế vào gọi là "điểm trà". Nó đại khái là thế này, tức là căn cứ vào kích thước của chén trà, sắp xếp cho ổn thỏa, đem phần bột của lá trà khuấy đều lên, gọi là "điều cao", khuấy xong rồi chế một dòng nước vào, ào một cái là tan ra. Bây giờ tôi nhớ lại thì thấy có hơi giống kiểu chúng ta pha sữa bột vậy, chính là cái kiểu như thế.
Chúng ta so sánh một chút, người đời Đường khi uống trà có thêm các nguyên liệu phụ vào, nói cách khác là gừng, muối này nọ; còn người đời Tống thì chủ trương uống trà thuần chất, không cho gia vị nữa. Đây chính là một sự tiến bộ nếu nhìn nhận từ góc độ của ngày nay. Do thói quen uống trà không giống nhau, cho nên trà cụ của họ cũng khác nhau. Tại sao phải dùng chén lò Kiến? Chính là để giữ ấm. Loại bùn màu đen này dẫn nhiệt cực kỳ chậm——giữ ấm rất tốt.
Phương pháp uống trà hiện nay của chúng ta tương truyền là do người con trai thứ mười bảy của Chu Nguyên Chương tên là Chu Quyền phát minh ra. Lúc bấy giờ ông không muốn tranh giành chuyện chính trị với người anh cả là Chu Đệ, tức là vua Vĩnh Lạc, cho nên ông đã trốn đi, trốn vào trong núi sâu để nghiên cứu việc uống trà, làm những việc tao nhã. Chính là phương pháp uống trà do ông phát minh ra. Phương pháp uống trà kiểu này ấy, thuật ngữ chuyên môn gọi là "ược ẩm". Cách thức của ông ấy chính là, gạt bỏ lá trà đi, chỉ lấy nước cốt. Tức là tôi gạt bỏ lá trà đi, thưởng thức phần nước này. Bấy giờ Chu Quyền vào năm Hồng Vũ thứ 24 đã viết một cuốn Trà Phổ, viết một cuốn sách như vậy, rồi việc này còn có một nguyên nhân chính trị lớn hơn nữa, chính là lúc bấy giờ Chu Nguyên Chương hạ lệnh, ông xem xét từ góc độ kinh tế, ông hạ lệnh là "phế đoàn cải tán", trà bánh——đổi trà bánh thành trà rời cho đỡ phiền phức. Chính vì đổi thành trà rời mà Chu Quyền đã phát minh ra phương pháp uống trà này, tính cho đến nay cũng được khoảng sáu trăm năm rồi.
Thói quen ngày nay của chúng ta là do người đời Minh định hình, cho nên việc ăn trà hay nói cách khác là uống trà của chúng ta đã trải qua nhiều lần thay đổi. Trà xanh dạng bột (mạt trà) của Nhật Bản trông giống với phương pháp uống trà của thời Tống hơn.
Đấu trà và trà cụ
Trà cụ như chén lò Kiến, chính là vì phong trào đấu trà thời Tống mà ra đời. Trực tiếp nhìn vào chiếc bát trà là có thể thấy ngay phong trào đấu trà của người thời Tống. Thái Tương từng nói: "Trà sắc quý bạch, dĩ thanh bạch thắng hoàng bạch." Chúng ta cũng không nói rõ được màu sắc là gì, bởi vì chúng ta không sống ở thời nhà Tống, cho nên không nhìn thấy rốt cuộc giữa thanh bạch và hoàng bạch có sự khác biệt lớn nhường nào. Nhưng điều ông nói chính là màu sắc của nước trà, tiêu chuẩn quyết định nước trà đậm hay nhạt chính là nhìn vào vệt nước đọng lại ở thành chén trà, xem tốc độ của vệt nước bám lại đó nhanh hay chậm. Thời điểm xuất hiện vệt nước sớm hay muộn chính là yếu tố quyết định thắng bại của bạn, vệt nước của bạn xuất hiện càng sớm, thì trà của bạn càng kém, xuất hiện càng muộn thì càng tốt, cho nên xuất hiện muộn hơn sẽ là bên chiến thắng. Đấu trà chính là hai chúng ta uống trà xong nhìn lại xem, chén của bên anh đã xuất hiện vệt nước rồi, chén của tôi vẫn chưa xuất hiện, anh thua rồi, tôi thắng. Vệt nước nếu bám chặt lấy thành chén trà, lâu ngày không tan thì được gọi là "giảo trản" (cắn chén), những thứ này đều vô cùng chuyên nghiệp. Nhưng chúng ta có thể so sánh trong cuộc sống, loại bia nào là ngon? Nhất định là loại bám vào thành cốc ngon rồi. Bia của bạn vừa rót ra mà chẳng nổi chút bọt nào, thì chắc chắn là thứ bia hôm qua mở nắp bị người ta uống rồi pha thêm nước vào rồi, chắc chắn là như thế. Độ ngon dở của bia dường như có điểm gì đó hơi tương đồng với việc này, chính là nếu nó có bám một chút ở thành cốc, bọt trắng, thì đó chính là một tiêu chuẩn của nó.
Thái Tương đời Tống trong cuốn Trà Lục có ghi chép một đoạn thế này, ông nói: "Trà sắc bạch, nghi hắc trản. Kiến An sở tạo giả, cạm hắc, văn như thỏ hào, kỳ phôi vi hậu, tiết chi cửu, nhiệt nan lãnh, tối vi yếu dụng. Xuất tha xứ giả, hoặc bạc hoặc sắc tử, giai bất cập dã. Kỳ thanh bạch trản, đấu thí gia tự bất dụng." Cái câu "tiết chi cửu, nhiệt nan lãnh" mà ông ấy nói, chữ "tiết" ở đây chính là hơ nóng. Ngày xưa uống trà rất xem trọng việc làm ấm cốc, chiếc cốc này phải được làm ấm trước. Bây giờ chúng ta thì bất kể chiếc cốc lạnh cỡ nào, rót nước sôi vào ấm trà, rồi thắc mắc sao mãi không sôi thế, đó là do cốc của bạn quá lạnh mà thôi. Cốc của bạn phải làm nóng trước một chút, hơ cho nóng lên đã, cuộc sống là phải có sự tinh tế mà. Ngay từ đầu chúng ta đã nói rồi, cuộc sống của người thời Tống rất tinh tế, họ phải làm ấm cốc trước. Cho nên loại chén màu đen này có tính giữ ấm cực kỳ tốt, cho nên rất lâu sau vẫn không bị nguội lạnh, điều này mang lại lợi ích rất lớn cho trà. Thế nên bên dưới chén lò Kiến có khắc chữ "cung ngự" (tiến dâng ngự dụng), có khắc chữ "tiến trản", điều đó cho thấy lúc bấy giờ đều là vật phẩm tiến cúng, dùng cho hoàng thượng.
Chúng ta hãy xem có những chủng loại nào nhé? Thứ nhất chính là "thỏ hào" (lông thỏ), chén lò Kiến điển hình đều là thỏ hào, bên trong trông giống như lông thỏ vậy; tiếp đến nữa chính là "du tích" (giọt dầu), từng giọt từng giọt giống như giọt dầu vậy; ngoài ra còn có giống như đồi mồi, vằn chim trĩ.
Nhật Bản có một món đồ lò Kiến nổi tiếng, hoa văn vô cùng kỳ lạ, không phải giọt dầu, cũng chẳng phải đồi mồi, nó được gọi là "Diệu Biến Thiên Mục Trản", được xem là quốc bảo.
Tôi từng nhìn thấy thái độ của người Nhật Bản đối với chén lò Kiến ở Nhật Bản, hoàn toàn khác với chúng ta. Chúng ta có lẽ đã quen nên thấy lạ lùng gì nữa đâu, người Trung Quốc thông minh biết bao, những thứ từng thấy nhiều lắm rồi, nhìn thấy món đồ này chẳng có gì là mới mẻ cả, chẳng phải chỉ là một cái chén trà màu đen hay sao? Có gì mà phải ghê gớm chứ, đều là thái độ này cả. Người Nhật Bản đến đó trước tiên là khom lưng cúi đầu, bưng nâng món đồ đều vô cùng cung kính cẩn trọng, hoàn toàn không phải là một thái độ giống như chúng ta. Cho nên tôi cảm thấy, chúng ta có lẽ là vì gia nghiệp lớn quá nên quá giàu có, cho nên xem cái gì cũng chẳng coi là to tát, sự thấu hiểu đối với những món đồ này cũng chưa đủ sâu sắc. Nhưng người Nhật Bản do lãnh thổ của họ chật hẹp, văn hóa trước kia đều là từ bên ngoài du nhập vào, cho nên đối với nền văn hóa này ngược lại họ lại vô cùng tôn trọng. Lúc bấy giờ tôi nhìn thấy cảnh tượng đó mà vô cùng xúc động.
Lò Cát Châu
Các lò nung ở phương Nam đời Tống, cái cuối cùng chính là lò Cát Châu. Lò Cát Châu trong sách vở ghi chép trước kia rất ít, cũng chẳng mấy ai quan tâm. Về sau phát hiện ra nó cũng có sở trường riêng của nó, ví dụ như nó có một lượng lớn đồ sứ là mô phỏng theo hệ thống lò Từ Châu. Nó vô cùng gần gũi với hệ thống lò Từ Châu, bao gồm cả thú vui cuộc sống cũng rất gần gũi với lò Từ Châu. Có người cho rằng đó chính là lò Từ Châu ở phương Nam, là do triều Tống dời đô xuống phương Nam đã mang theo một lượng lớn thợ thủ công ở phương Bắc đi theo, đến đó tìm một mảnh đất rồi xắn tay áo lên là bắt tay vào làm ngay, cho nên phong cách, bao gồm cả những món đồ nó làm ra đều gần như tương tự nhau.
Nhưng dẫu sao nó cũng là một nền văn hóa phương Nam, nó có một số khoảng cách vi tế so với nền văn hóa phương Bắc. Khoảng cách của nó nằm ở những điểm nào chứ? Chủ yếu nằm ở nội dung mà nó thể hiện, chúng đều tương đối tinh xảo, nét vẽ tương đối mảnh mai. Bạn ví dụ như những chiếc mai bình thế này, vẽ vô cùng tỉ mỉ, người phương Bắc rất ít khi vẽ đồ vật tỉ mỉ đến thế, vẽ toàn là đại khái qua loa, ý tứ đủ là được rồi. Trong đặc điểm thủ công của nó, để nâng cao hiệu suất, nó cũng sản xuất ra một lượng lớn chén trà, ví dụ như nó dùng giấy cắt dán, đây là ba con phượng hoàng, làm ra loại chén trà kiểu này.
Lò Cát Châu có địa vị tương đối thấp trong các hệ thống lò nung ở miền Nam, nhưng cũng là một hệ thống lò nung vô cùng quan trọng. Do trước kia không có ai coi trọng nó, cho nên giá cả của nó vẫn luôn không cao. Thực ra nó đại diện cho một nhánh vô cùng quan trọng trong sự dung hợp giữa văn hóa phương Nam và văn hóa phương Bắc. Cho nên tôi cảm thấy, người sưu tầm hiện nay cứ hay nói không còn cơ hội nữa, thực ra vẫn có rất nhiều cơ hội, giống như những món đồ thế này đều là cơ hội rất tốt.
Đồ sứ thời Tống là tình trạng như thế, đồng thời với thời Tống còn có các chính quyền dân tộc thiểu số như Liêu, Tây Hạ, Kim, thậm chí cả nhà Nguyên sau này. Văn hóa của các dân tộc thiểu số tồn tại sự khác biệt so với văn hóa Hán. Do sự khác biệt này, nó phản ánh lên đồ sứ cũng có những điểm khác biệt, vậy thì bài giảng tiếp theo của chúng ta sẽ nói về đồ sứ trong thời kỳ các dân tộc thiểu số.