Đứa trẻ hoa
—— Tên của bạn.
—— Ngày sinh.
Ngày 2 tháng 3 năm 1979.
—— Nơi sinh.
Shaq, Croatia.
—— Nghề nghiệp.
Học sinh. Chuyên ngành địa chất.
—— Gia đình có mấy người.
Một người em trai. Cha tôi từng phục vụ trong quân đội Cộng hòa Nam Tư. Năm nay năm mươi ba tuổi. Khi ông làm lính, e rằng đó là chuyện từ rất lâu rồi. Tôi cũng chẳng biết ông đã đánh những trận gì.
—— Nghề nghiệp của cha mẹ.
Cha tôi là thợ sửa ống nước. Mẹ tôi ở nhà chăm sóc con cái.
—— Lần đầu tiên bị đòn.
Khoảng hai đến ba tuổi. Là mẹ đánh tôi.
—— Bạn có đánh nhau không.
Rất ít. Lần đầu tiên, khoảng năm lớp 4 lớp 5, tôi mười hoặc mười một tuổi. Lần thứ hai, tôi mười bảy tuổi, học lớp 11.
—— Khi chiến tranh ở Croatia nổ ra, bạn có biết không.
Lúc đó tôi học lớp tám, không biết nhiều lắm. Tôi cùng gia đình chạy xuống hầm trú ẩn.
—— Người nhà bạn có ai bị thương không.
Không. Lúc đó ở Shaq không có chiến tranh quá ác liệt, chỉ có pháo kích lác đác. Tôi có một người anh họ, vì quân đội quốc gia Croatia và Nam Tư giao chiến, anh ấy vốn ở Belgrade, nhưng vì là người Croatia nên rất nguy hiểm, vì vậy anh ấy đã sang Đức.
—— Khi nào bạn bị gọi nhập ngũ.
Mười tám đến mười chín tuổi. Nhưng tôi phản đối chiến tranh, phản đối làm lính, nên đã yêu cầu trở thành người phản chiến vì lý do lương tâm, chỉ làm công việc văn phòng, không mang vũ khí.
—— Bạn sẽ nói quốc tịch của mình là gì.
Tôi sẽ không nêu rõ quốc tịch của mình.
—— Tại sao. Tôi là một người theo chủ nghĩa vô chính phủ.
Trên giấy tờ, tôi là người Croatia, nhưng điều này chẳng có ý nghĩa gì. Trên thực tế, tất cả mọi người đều như nhau.
—— Nhưng còn khi hát quốc ca thì sao.
Bạn sẽ làm thế nào. Tôi sẽ đứng lên giống như những người khác. Nhưng điều đó chẳng biểu thị cái gì cả.
—— Bạn có phải là một người theo chủ nghĩa cộng sản không.
Tôi không phải.
—— Có đồng tình với chủ nghĩa cộng sản của Nam Tư không.
Nam Tư là một quốc gia xã hội chủ nghĩa, không hẳn là cộng sản. Hồi tôi còn nhỏ, Nam Tư vẫn mang chút ít tính xã hội chủ nghĩa, bây giờ thì chẳng còn gì nữa.
—— Bạn đồng tình với nước Nam Tư hiện tại, hay nước Nam Tư theo chủ nghĩa xã hội.
Cả hai chế độ tôi đều không đồng tình. Cả hai chế độ đều không đảm bảo đầy đủ các quyền công dân cá nhân.
—— Bạn có thích mặc đồng phục không.
Không.
—— Bạn có tập thể thao hay thích hoạt động thể chất nào không.
Đá bóng. Bóng ném.
—— Bạn có nghĩ rằng thể thao có thể hóa giải xu hướng bạo lực của con người không.
Không. Thể thao có thể giải tỏa năng lượng, nhưng không thể hóa giải xu hướng bạo lực của con người.
—— Bạn hóa giải xu hướng bạo lực của mình thế nào.
Tôi chẳng có xu hướng bạo lực nào cả. Tôi chưa bao giờ cảm thấy bên trong mình có sự bạo lực.
—— Bạn có tự do không.
…… Câu này có ý gì.
—— Tùy bạn hiểu thế nào cũng được.
Bạn có thể hỏi chính xác hơn chút được không.
—— Bạn cứ trả lời tùy ý đi.
Cái này…… Tôi nghĩ mình tự do.
—— Bạn có hài lòng với cuộc đời mình không?
Phương diện nào cơ.
—— Mọi phương diện. Học tập nhé. Gia đình. Tình yêu. Tình dục. Tương lai. Công việc. Kinh tế.
Không hài lòng. Tôi không hài lòng với toàn bộ hệ sinh thái. Tôi không hài lòng với cách vận hành của xã hội, tôi cũng không hài lòng vì ở Croatia ngày càng có nhiều tên tiểu Hitler.
Những đứa con ưu tú của Đại tướng Tito
Michael Leyton. Tôi sinh ra ở tiểu bang Georgia, Mỹ. Cha mẹ tôi đều là người Nam Tư. Ở nhà, chúng tôi nói tiếng Anh, nhưng họ ép tôi học tiếng Nam Tư, lại ép tôi xem các bộ phim tài liệu về Thế chiến thứ hai, xem Tito đã dẫn dắt Nam Tư trở thành một nước cộng hòa như thế nào. Sau đó tôi đến Belgrade dạy học. Năm 1991, Nam Tư và Croatia nổ ra chiến tranh, tiếp theo đó là Bosnia. Tôi lưu lạc đến Sarajevo, vừa đúng lúc thành phố bị bao vây. Tôi ở đó ba năm bảy tháng, phạm vi hoạt động chỉ xoay quanh nhà tôi và văn phòng của tôi tại tòa nhà Ngân hàng Trung ương trong thành phố. Sau khi chiến tranh nổ ra, tôi bỗng cảm thấy rất quen thuộc, như thể đã từng thấy ở đâu rồi. Nghĩ kỹ lại thì giật mình kinh hãi, hóa ra tôi đã từng thấy trong bộ phim tài liệu về chiến tranh Nam Tư thời Thế chiến thứ hai mà cha mẹ ép tôi xem, chỉ có điều, lần này âm thanh rất to, rất thật, không hiệu ứng âm thanh nào có thể tạo ra cảm giác rợn tóc gáy đến thế, hơn nữa, phim tài liệu là phim trắng đen, còn thứ tôi thấy lần này là phim màu! Cho nên có thể nhìn thấy màu của máu. Daniel. Tôi là người Macedonia. Năm nay hai mươi ba tuổi. Macedonia mãi đến năm 1992 mới lần đầu tiên trở thành một quốc gia độc lập. Dân số chỉ có hai triệu người. Hồi nhỏ tôi từng nghe một câu chuyện cười. Chuyện kể rằng thủ tướng Trung Quốc, tôi không biết là ai, đã hỏi Tito rằng Macedonia nằm ở đâu, có bao nhiêu người. Tito đáp, ở phía nam Nam Tư, là một trong các nước cộng hòa. Dân số có hai triệu người. Thủ tướng Trung Quốc nói, việc này dễ thôi, có thể mời tất cả bọn họ đến Trung Quốc, tôi sẽ sắp xếp cho họ ở khách sạn. Lúc đó tôi mới biết, Trung Quốc có dân số lên tới hàng tỷ người.
Hồi nhỏ tôi là đội viên thiếu niên tiên phong, đội một chiếc mũ ngôi sao đỏ, quàng khăn đỏ, là đứa con ngoan của Tito.
Tito mỗi năm đều đến thăm các nước cộng hòa và khu tự trị. Tôi nhớ, khi ông đến Macedonia, mẹ tôi lúc đó đang mang thai chín tháng, dắt theo tôi và anh trai, vì muốn đợi gặp Tito một lần, đã đứng trên đường suốt mười sáu tiếng đồng hồ. Tôi cứ khóc mãi, rất lạnh, rất đói, tôi buồn ngủ. Tôi không hiểu tại sao mẹ lại thích Tito đến vậy.
Ngày 4 tháng 5 năm 1980, Tito qua đời. Mẹ tôi khóc dữ dội lắm. Tất cả người lớn đều đang khóc, rất đáng sợ.
Cho đến tận năm 1991, cứ vào lúc 3 giờ chiều ngày 4 tháng 5 hàng năm, tức là thời điểm Tito qua đời, mọi người đều dừng xe lại, đứng ra ngoài, chào và mặc niệm trong một phút.
Chiến tranh Nam Tư đã nổ ra. Gần đến lúc này, tôi mới hiểu tại sao khi Tito qua đời, lại có nhiều người khóc đến thế.
Xinjia. Tôi là đảng viên cộng sản, sinh ra ở Sarajevo, Bosnia, hiện đã về hưu, trước kia là một nhà kinh tế học, làm việc trong bộ phận kế hoạch. Tôi cũng là một người theo đạo Hồi, nhưng tôi chưa bao giờ đến nhà thờ Hồi giáo cầu nguyện. Tôi là đảng viên cộng sản, thế nên tôi không cầu nguyện. Chủ nghĩa xã hội của Tito là một chủ nghĩa xã hội tự do. Nghĩa là, có thể vừa là đảng viên cộng sản vừa là người theo đạo Hồi.
Tôi đã sinh sống trong ngôi nhà này được ba mươi năm. Chúng tôi là một quốc gia xã hội chủ nghĩa, ai nấy đều có nhà để ở, có sách để đọc, ốm đau có bác sĩ khám, các dân tộc đều hưởng quyền công dân bình đẳng, Nam Tư chia thành sáu nước cộng hòa, Kosovo nơi người Albania sinh sống, vùng Hasazhdiana nơi người Hungary sinh sống, đã trở thành các khu tự trị. Sarajevo lúc bấy giờ là một nồi lẩu thập cẩm, âm nhạc trong các quán cà phê vang lên rộn rã, tất cả mọi người đều ở đây, ngày ngày chuyện trò, phim ảnh, âm nhạc, nghệ thuật, kịch nghệ, văn học của bán đảo Balkan đều được công chiếu và xuất bản tại đây, sinh viên Đông Âu đều đến Đại học Sarajevo để học tập. Mùa hè, chúng tôi đến bờ biển Croatia nghỉ mát, mấy năm lại đi Italy mua quần áo một lần.
Khi Tito qua đời, tôi đã khóc, khóc rất nhiều. Ông là một anh hùng, đã mang lại cho chúng tôi lòng tự tôn dân tộc. Ông dẫn dắt chúng tôi chống lại phát xít Đức, sau đó lại từ chối sự kiểm soát của Liên Xô.
Khi thành phố bị bao vây, nhà cửa đều bị oanh tạc tan nát. Sau chiến tranh, chúng tôi từ từ sửa sang lại nhà cửa. Trông có vẻ vẫn thoải mái như ba mươi năm trước. Nhưng tôi biết rằng mọi thứ đã khác rồi. Đầu tóc tôi đã bạc trắng, mà khắp thành phố toàn là binh lính Mỹ và các nước phương Tây.
Bạn bè người Serbia của tôi đều đã rời khỏi Sarajevo. Con trai tôi bị bắt vào trại tập trung, bặt vô âm tín, sợ rằng đều đã chết cả rồi.
Alin. Tôi sinh ra, lớn lên và học đại học ở Pec, Kosovo. Các bạn sẽ thích Pec, đây là một thành phố cổ kính và xinh đẹp. Trong thành phố, nhà thờ Hồi giáo đứng sát cạnh nhà thờ Chính thống giáo và nhà thờ Thiên Chúa giáo, nơi đây vẫn còn lưu giữ phòng tắm kiểu Thổ Nhĩ Kỳ. Tôi học hóa học, sau khi tốt nghiệp, tôi đến nhà máy rượu làm kiểm nghiệm viên, giữa công đoạn chưng cất lần thứ nhất và lần thứ hai của rượu, tiến hành kiểm tra hàm lượng đường và nồng độ cồn trong rượu. Kosovo dưới sự cai trị của Tito là một khu tự trị, người Albania có báo chí, đài phát thanh và trường học của riêng mình. Năm 1987, Tổng thống nước Cộng hòa Serbia Milosevic đến Kosovo, có bài phát biểu nổi tiếng nói rằng người Serbia ở Kosovo không thể tiếp tục bị bắt nạt nữa, lúc đó tôi đang học năm cuối đại học. Sau khi tốt nghiệp, tôi làm việc ở nhà máy rượu này.
Năm 1990, họ sa thải tôi. Cả nước bước vào tình trạng khẩn cấp, tất cả người Albania đều mất việc làm. Anh họ tôi ở thành phố Leeds, Anh quốc, thế là tôi sang Leeds, làm lao động chui, việc gì cũng làm, từ xây dựng, sửa xe, nhân viên bơm xăng ở trạm xăng, cắt cỏ, cho đến sơn tường. Tôi rất thích nước Anh, khí hậu ôn hòa, không giống như vùng Balkan, mùa hè nóng đến phát hỏa, mùa đông lại rất lạnh, âm hai mươi độ, tận tháng Sáu vẫn còn có tuyết. Người Anh lại vô cùng lịch sự, ôn hòa, chỉ có điều cảnh sát và nhân viên di trú của họ vẫn trục xuất tôi về nước.
Trở về Kosovo, tôi ra chợ bán hàng. Mua một ít hàng hóa ở Bulgaria rồi đem ra chợ bán.
Tôi rất muốn quay lại nhà máy làm việc, bởi vì đó mới là chuyên môn của tôi. Tôi không thích ra chợ bán hàng chút nào.
Tháng 2 năm 1999, cảnh sát Serbia lần đầu tiên đến nhà tôi, bảo tôi và gia đình rời đi. Chẳng bao lâu sau thì chiến tranh bùng nổ.
Svijega. Đó thực sự là quãng thời gian hoàng kim của tôi. Lúc đó tôi vẫn là một vũ công ballet. Hơn nữa lại đang yêu.
Năm 1980, chính là năm Tito qua đời, tôi nhớ rất rõ, đứa con gái thứ hai của tôi ra đời. Nhưng thực ra tôi cũng biết rằng, tôi sẽ phải sống một mình đến hết phần đời còn lại.
Cha của đứa con gái thứ hai không phải là chồng tôi.
Anh ấy là một người đàn ông rất hấp dẫn, rất thông minh. Nhưng anh ấy sinh năm 1931, bạn có thể tưởng tượng những người đàn ông sinh ra vào thời đại đó có kỳ vọng thế nào đối với phụ nữ.
Nhưng tôi đã không rời xa anh ấy. Tôi thật ngốc nghếch. Dù tôi biết rằng cuối cùng mình vẫn sẽ chỉ có một mình. Nhưng tôi lại không biết bằng cách nào, và tại sao.
Giống như một cuốn tiểu thuyết nhạt nhẽo, anh ấy viết cho tôi một bức thư nói rằng anh ấy đã bí mật kết hôn rồi.
Năm Tito qua đời, tôi nhớ rất rõ, tôi đã hai mươi chín tuổi. Đã là một phụ nữ lớn tuổi rồi. Tôi đã giải nghệ, không khiêu vũ nữa.
Nida. Năm 1994, lần đầu tiên tôi đến Kosovo. Tôi cảm thấy vô cùng chấn động.
Tôi chưa bao giờ biết Kosovo lại nghèo đói đến thế, không có nước, không có điện, và hóa ra người Serbia với người Albania lại cách ly lẫn nhau.
Lần đó, tôi cùng một vài nhân viên công tác nhân quyền của các tổ chức nhân quyền châu Âu đến Kosovo khảo sát. Tôi làm thông dịch viên. Sau khi công việc hoàn tất, buổi tối chúng tôi muốn ra ngoài ăn gì đó. Chúng tôi tìm đến một tiệm pizza. Vừa bước vào quán, tất cả bọn họ đều nhìn tôi. Tôi cảm thấy rất kỳ lạ, bèn hỏi họ rằng quán có mở cửa không. Có đồ ăn không.
Tôi nói tiếng Anh với mấy người đồng nghiệp. Hóa ra những người trong quán là người Albania. Khi chúng tôi gọi đồ ăn thì nói tiếng Anh. Sau đó đồng nghiệp của tôi đi vệ sinh, còn lại một mình tôi, tôi muốn uống chút gì đó liền nói tiếng bằng tiếng Serbia với họ. Cậu thanh niên người Albania ngẩn người ra. Sau đó cậu ta hỏi, cô từ đâu tới. Tôi nói, tôi từ Belgrade tới. Cậu ta nói, hèn chi.
Người Serbia sống ở Kosovo không bao giờ đặt chân đến các quán ăn do người Albania mở. Người Albania cũng không đến các quán của người Serbia. Kể từ sau khi Tito qua đời, Kosovo bắt đầu bị phân rỗi chủng tộc. Sau đó xảy ra chiến tranh cũng là điều không có gì lạ.
Tháng 3 năm 1999, quân đội NATO bắt đầu oanh tạc trường học, bệnh viện, nhà máy của chúng tôi, nói rằng chúng tôi đang bức hại người Albania ở Kosovo. Nhưng tôi chỉ đến Kosovo có một lần duy nhất, và cảm thấy vô cùng kinh ngạc.
Bây giờ tôi muốn sinh con. Nhưng những quả bom họ thả xuống lại có chất phóng xạ.
Tôi không biết mình có nên liều lĩnh sinh con hay không.
Mỗi ngày tôi đều nghĩ về mìn.
Tôi chỉ đi đến những nơi mà loài dê có thể tới. Nơi cỏ dại mọc um tùm thì đừng bước chân vào.
Nếu cửa nhà đang đóng, đừng có mở ra.
Bạn không thể phân biệt được đâu là cỏ, đâu là dây kích nổ mìn.
Mỗi ngày bạn đều đi trên cùng một con đường mòn. Mỗi ngày bạn có thể chỉ là gặp may. Điểm kích hoạt của mìn nhỏ như vậy đấy, chỉ to bằng một chiếc nhẫn.
Bạn sẽ không nhìn thấy mìn đâu. Đến lúc bạn nhận ra thì đã quá muộn rồi.
Prorom-1 và prom-1p, khi kích hoạt có thể văng lên cao tới một mét, phạm vi sát thương sáu mươi lăm mét. Đó là loại mìn sát thương nguy hiểm nhất và phổ biến nhất. Mìn thả từ trên không kb-1 và kb-2, đường kính chỉ có bốn mươi milimét, cao tám mươi lăm milimét, to bằng một chai nước hoa, chứa ba mươi lăm gram thuốc nổ TNT + RDX. Phạm vi sát thương là hai mươi lăm mét.
Mìn biết di chuyển. Vào mùa đông, có tuyết rơi. Mìn nổi lên theo tuyết, khi tuyết tan, chúng rơi xuống những nơi mới như hạt giống, lặng lẽ chờ đợi. (Cho nên đừng tin vào bản đồ mìn. Sau một mùa đông, mìn sẽ dịch chuyển nổi lên. Bãi mìn đã được rà phá hoàn toàn có thể lại bị mìn lấp đầy trở lại).
Mìn rất nhạy cảm. Mìn chống tăng như TMA-4, áp lực khoảng một trăm kilogram là có thể phát nổ. Nếu bạn lái xe, dù nhỏ như chiếc Fiat, hoặc xe hơi mác Nam Tư, chỉ cần chạm phải là mìn chống tăng sẽ phát nổ.
Tất cả các loại mìn chống tăng đều có thể phá hủy hoàn toàn ô tô thông thường (bạn sẽ không có cơ hội sống sót), và phá hủy nghiêm trọng xe tăng.
—— Mìn sát thương có loại kích hoạt bằng áp lực, hoặc kích hoạt bằng dây kéo.
PMA-1a chỉ cần áp lực ba kilogram là phát nổ. Ba kilogram, có thể là một con gà, có thể là một con mèo, có thể là túi cà chua mà bạn đặt xuống. Loại kích hoạt bằng dây kéo thì chỉ cần lực kéo một kilogram.
Thứ mìn dữ dội mà lại tĩnh lặng. Khi chờ đợi thì tĩnh lặng, lúc phát nổ lại vô cùng dữ dội.
Thậm chí còn bị chôn vùi sâu dưới lòng đất. Chôn sâu quá mức thì sẽ chết. Đây là kiểu chết hiếm hoi do mìn.
Mìn không bao giờ chết. Những quả mìn bị chôn từ thời Chiến tranh thế giới thứ nhất ở Pháp đến nay vẫn có thể phát nổ.
Vào tháng Tám, các bãi mìn nở rộ những bông hoa hướng dương to bằng khuôn mặt người. Hoa hướng dương mọc đầy ở những nơi không có bóng người (đến loài dê cũng chẳng thèm bén mảng tới).
Tôi luôn nghĩ về mìn. Nghĩ đến sự nhạy cảm, tàn khốc, ẩn giấu của mìn (cùng với những đóa hướng dương nở rộ). Nghĩ đến những bàn chân nhỏ, bàn tay nhỏ bị bom xé nát, giống như những cánh hoa hồng.
Lúc đó tôi mới biết, hóa ra xương cốt cũng có thể bị đốt cháy thành màu đen.
Bạn bắt buộc phải tôn trọng mìn. Tôi chưa bao giờ đùa cợt.
Khoảnh khắc tiếp cận mìn. Ngay cả tu viện u ám nhất cũng không tĩnh lặng bằng. Tâm hồn tôi trong suốt. Không vương chút suy nghĩ.
Nếu nỗi nhớ nhung trên cõi đời này vô tình thoáng qua, tôi sẽ lập tức rời khỏi bãi mìn.
Bởi vì ở bãi mìn, bạn không được phép sai lầm. Chỉ một lần thôi là đánh đổi bằng sinh mạng hoặc đôi chân của bạn.
Máy dò kim loại kêu bíp bíp. Có thể chỉ là một chiếc nắp hộp đồ hộp, có thể là chiếc chìa khóa nhà. Đương nhiên cũng có thể là cây kim hỏa cực kỳ nhỏ bé.
Tôi nhẹ nhàng làm sao, người tình còn chẳng nhẹ nhàng bằng. Ở góc ba mươi độ, cây kim dò mìn khẽ chạm xuống mặt đất, tạo với mặt đất một góc ba mươi độ, lần nào cũng chính xác tuyệt đối (bạn không thể không chính xác. Bạn không được phép sai dù chỉ một lần).
Nếu tôi chạm phải mìn (nhẹ nhàng biết bao, dịu dàng biết bao, chính xác biết bao) (góc ba mươi độ dịu dàng). Góc ba mươi độ là góc sẽ không kích hoạt mìn.
Nếu không thể tháo ngòi nổ của mìn, hoặc việc di chuyển mìn quá nguy hiểm, hãy cho nổ ngay tại chỗ.
Mỗi lần kim dò mìn chỉ dịch chuyển hai centimet. Hai centimet, nhỏ bé biết bao, dày đặc biết bao (khi tiếp cận mìn, bạn tuyệt đối không được sơ sẩy).
Nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ đến cái chết. Chết rồi thì cũng chẳng có ai khóc thương cho tôi.
Nhưng nói gì đây, kẻ đặt mìn là tôi, mà người gỡ mìn cũng chính là tôi.
Thành phố Sarajevo của tôi
Và tôi chẳng qua chỉ là một chuyện cỏn con trong cuộc đời anh
Tháng 4 năm 1992
Một người phụ nữ Croatia
Đi từ đầu bên này cầu sang đầu bên kia
(Cây cầu luôn xảy ra nhiều chuyện nên đã bị thiêu cháy gãy đôi)
Từ đầu này Sarajevo đến đầu kia.
Từ ngọn núi này sang ngọn núi khác
Một trạng thái của cuộc sống, và một trạng thái khác.
Cô ấy đã không bước qua
Dòng sông Margasica từng xanh ngắt màu ngọc bích ngày trước
Tiếng súng này
Đã khơi mào cho những năm tháng bị bao vây
Chúng ta bước ra đường mới thân thiết làm sao.
Hai mươi vạn người, từ đây thấu hiểu thế nào là hòa bình
Bánh mì, và nước
Một quán cà phê sẽ là ký ức đau buồn
Thơ ca, đội bóng Sao Đỏ mà anh yêu thích, dồi trường, những chiếc ga giường sạch sẽ, ánh nắng và sương mù, chiếc xe Volkswagen con bọ cuối cùng anh lái
Hóa ra trong đời có muôn vàn, những chuyện nhỏ nhặt
Ngoài điều đó ra
Tôi chẳng thể hiểu nổi
Trong thành phố vẫn còn có chim bồ câu
Nếu cô ấy rời đi
Chim bồ câu Sarajevo sẽ nhắn nhủ với con chim bồ câu khác
Ví như tin tức bình an của chim bồ câu Serbia chẳng hạn
Những người hàng xóm trên núi của chúng ta
Người cùng tôi đá bóng, uống bia, đánh chung một màu son môi đã trở thành những kẻ cưỡng hiếp chúng ta thế nào
Mùa hè năm 1992
Mùa hè năm nay đặc biệt nóng
Mùa đông đặc biệt lạnh hoặc có lẽ không phải thế
Hoặc có lẽ đó chỉ là cảm giác của tôi mà thôi
Chiến tranh Bosnia năm 1992 là lần đầu tiên của tôi anh vẫn không tin
"Mọi chuyện hãy còn xa lắm." Anh nói.
"Sao lại có thể như vậy được."
"Chúng ta đã sống chung với nhau bao nhiêu thế kỷ rồi. Serbia, Croatia, Bosnia."
"Sarajevo là thành phố của chúng ta, là thành phố xinh đẹp."
"Bà nội tôi còn tưởng rằng Tito đang đánh chiến tranh du kích."①
"Lâu vậy rồi cơ à." Bà nội tôi nói.
"Cuộc chiến này vẫn chưa đánh xong."
Hoa hồng mùa hè năm nay rực rỡ đặc biệt
---❊ ❖ ❊---
① Từ năm 1941 đến năm 1945, Tito dẫn dắt Nam Tư đánh chiến tranh du kích, sau đại chiến thành lập nước Cộng hòa Nam Tư lần thứ hai. Chiến tranh Balkan năm 1912 đến 1913 khiến bán đảo Balkan thoát khỏi sự thống trị của Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng lại châm ngòi cho các nước Trung Âu tranh giành đất đai ở Balkan, châm ngòi cho Chiến tranh thế giới thứ nhất. Sau đại chiến, nước Cộng hòa Nam Tư lần thứ nhất được thành lập, đến chiến tranh thế giới năm 1941 thì sụp đổ.
Xe tăng chĩa vào xe tăng đạn pháo nở hoa trên vỉa hè thành phố có nhiệt có quang, rực đỏ là máu trái tim tôi khẽ rung lên
Liệu có phải lần này? Có phải là tôi?
— Nếu không phải lần này? Là lần đó ư?
— Nếu không phải tôi, thì là ai?
— Khi nào, ở đâu? Và xin hỏi…… tại sao?
Tôi vẫn ra ngoài đi làm bình thường mỗi ngày chẳng có gì để làm
Ngoài việc nghĩ xem những mảnh lựu đạn nhỏ xíu đã xé nát xương của Nilly thế nào
Nóng làm sao,
Nằm bên lề đường gần như có thể dùng để sưởi ấm
Cái xác đã năm ngày cũng giống như những rác rưởi khác
Không ai dọn dẹp
Tôi vẫn mặc đôi giày thể thao Le Coq Sportif đeo một cái túi lớn bên trong có kem đánh răng, giấy vệ sinh, quần lót sạch (Mẹ tôi dặn: Con nhất định phải có quần lót sạch)
Tôi thấy trên báo rồi
Tờ báo thời chiến chỉ có một tờ
Tania nhà bên cạnh
Bị nổ mất chân trông thảm hại làm sao
Cô ấy mặc chiếc quần lót rách lỗ chỗ của bố mình
Mỗi tối lúc bảy giờ chúng tôi đi giày thể thao cắm cổ chạy vụt qua làn đạn và đạn pháo để đến vũ trường của Khách sạn Bosnia nhảy nhót
Thay giày cao gót tầng hầm chật ních người
Đông hơn cả trước kia
Bùm! Bùm! Bùm!
Bọn chúng đang oanh tạc thành phố
Tiết tấu mạnh mẽ cũng tàm tạm
Chín giờ năm mươi phút
Nếu quyết định thì biến mất ngay lập tức
Vội vã xỏ lại giày thể thao
Nếu không đi thì sẽ ở lại đến sáng hôm sau
—— Đúng mười giờ giới nghiêm: Đây là một đêm dài đằng đẵng giống như bao đêm khác
Đôi khi chúng tôi ăn mừng sinh nhật ở góc đường trốn đạn pháo cùng năm người đàn ông xa lạ
Cứ như là tránh mưa vậy chúng tôi nói về Socrates trong vòng năm tiếng đồng hồ
Tôi đã yêu năm người đàn ông (Cho nên mẹ tôi mới nói, con nhất định phải có quần lót sạch)
Thậm chí còn kết hôn
Với một người Serbia
Đường một trăm mark một ký
Ăn chiếc bánh ngọt vị hơi ngọt cùng rượu anh đào mật
Đồ hộp cứu trợ nhân đạo của Mỹ
Thịt bò nướng thơm phức
Niwon anh em tốt của tôi đã trộm chiếc ắc-quy ô tô
Chưa từng có đám cưới nào phong phú và vui vẻ đến thế
Dây đồng nối liền dây đồng
Chúng tôi reo hò vì đã có —— điện!
Đôi khi tôi cũng nghĩ đến cái chết
Nhưng nghĩ đến nước nhiều hơn
Mỗi lần xách hai mươi lít
Tôi chưa từng biết sức mình lớn đến thế
Dùng hai mươi ngày ba mươi ngày rửa mặt đánh răng lau người tốn hết nửa bình
Nếu tôi quyết định giật nước bồn cầu
Đây là quyết định quan trọng mà cũng khó khăn nhất của tôi
Hàng xóm Di trong lúc xếp hàng lấy nước đã bị bom thổi bay tan xác
Chị họ Nitania của tôi
—— Uống hay không uống đó là vấn đề uống
Liều mạng chịu nguy cơ mắc bệnh thương hàn không uống
Khô héo như hạt dẻ
Nghĩ đến vấn đề triết học hóc búa này
Bỗng nhiên nằm trong bệnh viện
Hóa ra xương cốt cũng có thể bị đốt cháy thành màu đen
Cô ấy vẫn chưa suy nghĩ thấu đáo: Rốt cuộc nước quan trọng hơn, hay sinh mạng quan trọng hơn
Nhưng xin hãy tin tôi tháng 8 năm 1993 mùa táo chín
Táo chín mọng chim bồ câu gầy gò
Nhưng chim bồ câu vẫn là chim bồ câu
Chị họ Nitania của tôi chỉ còn lại một chân
Không có pháo kích thì vẫn dắt chó đi ị như thường
Tôi không còn nghĩ đến cái chết nữa
Hay nước nữa
Cha tôi già thế rồi bốn mươi lăm tuổi ngày nào cũng vác súng tự động ra trận đánh giặc chẳng hề nghĩ đến cái chết
Cũng không chết chỉ là bị điếc
Cho nên sáng hay nửa đêm dù có oanh tạc hay không đều ngủ rất ngon giấc tỉnh dậy liền cất cao giọng nói: Sanja, con hãy nhớ lấy: Phải sống. Hãy ghi lại những chuyện nhỏ nhặt.
Tôi là một người con có trách nhiệm cho nên tôi vẫn sống
Và ghi lại những chuyện nhỏ nhặt trong đời
"Sinh mạng quan trọng hơn? Hay tự do quan trọng hơn?"
Niwon nói: "Đến nước còn chẳng quan trọng nữa là."
Marian và Xinjia đem từng giọt nước mà họ có tưới hết cho cây cần sa
Ai mà thèm quan tâm chứ
Ở đường hầm ngầm người qua kẻ lại đã là tháng tám rồi
Vẫn có người bán hoa hồng nở muộn cây cần sa trong biển lửa vẫn cứ sinh trưởng đã được một năm ba tháng rồi
Đều như nhau cả thôi
Niwon đến đạn pháo cũng chẳng thèm nghĩ tới nữa
Cái đầu của anh to thế đấy
Cảnh sát dưới đường hầm vẫn đang điều tiết giao thông
Một tuần có bảy ngày
Niwon, Marian và Xinjia
Ngồi ngay cạnh cảnh sát hút cần sa
Đàn bản nhạc rock: "Thứ anh cần chỉ là tình yêu, cưng ạ."
Chúng tôi không thể rời khỏi Sarajevo
Không thể qua đường
Không thể có ngày tháng; quá khứ, tương lai
Nhưng xin anh hãy tin tôi
Chúng ta chưa bao giờ thân thiết như thế tự do như thế
Cây dẻ ở Sarajevo đã bị thiêu trụi
Thế là lại nghĩ đến giày
Quần jean thắt nút
Có thể đốt được nửa đêm
Đốt đến chiếc tủ gỗ gụ của bà nội tôi
Mùa đông này vẫn chưa qua hết
Xác chết chất cao ngang giường
Chỉ đành chôn cất anh em vợ con
Ở khoảng không gian thân mật giữa các ngôi nhà với nhau
Khắp thành phố đã chẳng còn ai khóc lóc
Trừ người chết ra
"Người chết cứ về với người chết. Người sống thì cứ sống."
Cha tôi hét lớn
Mẹ tôi mặc chiếc quần lót sạch sẽ
Tuyết mới vừa tan lại ra bờ sông giặt quần áo
Đầu và giày trôi nổi bồng bềnh
Bởi vì người chết cứ về với người chết. Người sống thì cứ sống.
"Kính mừng Maria"
Mẹ tôi làm dấu thánh rồi vứt cái đầu của ai đó sang một bên
Thời gian trôi đi tôi cũng sẽ nhớ nhung căn phòng có cửa sổ của mình
Cái giường cao ngất ngưởng ngang xác chết
O o quác quác
Phòng vệ sinh thực sự có người giống như tôi
Sống ở tầng cao trong những căn hộ chung cư ở khu Dubravia
Đứng nhìn ra từ ô trống do đạn pháo thổi bay
Có thể nhìn thấy gương mặt của lính bắn tỉa trên núi
Nếu hắn không bịt mặt thì rất có thể đó là anh họ Boqin của tôi
Trước khi một quả đạn pháo khác thổi bay bọn họ thành từng mảnh
Nếu bạn dừng chân trên phố bạn sẽ nhìn thấy ông Elevay ở tầng hai mươi
Sống trên cao trong căn hộ chung cư không có tường
Mặc áo bành tô và đi bốn chiếc tất
Đánh răng trước những mảnh thủy tinh vỡ
Và kiên quyết không thèm xuống lầu nữa
Cũng từng nghĩ đến chuyện rời đi khi đang bị bao vây
Ban đầu chỉ là tôi không quyết định được làm sao để thu gọn cuộc đời mình xuống còn hai mươi hai ký
Làm sao để đong đếm bằng trọng lượng cuốn nhật ký thời thơ ấu, máy tính cá nhân, cùng với quả táo bạc đã ngả màu đen do bà nội để lại cho tôi
Hơn nữa trong thành phố vẫn còn ba mươi vạn người (hai mươi vạn người từng xuống đường cùng tôi)
("Thứ anh cần chỉ là tình yêu, cưng ạ")
Rời đi chính là sự phản bội nặng nề biết bao
Làm sao tôi bay lên được hỡi thành phố Sarajevo của tôi (nếu anh muốn, Sarajevo cũng là thành phố của anh)
Từ ngọn núi này sang ngọn núi khác lính bắn tỉa nhìn chúng ta qua đường
Bắn hạ chúng ta như bắn những con vịt đang chạy trốn
Tháng 2 năm 1994
Mọi người vẫn ra chợ như thường
Chẳng có gì để mua bán thuốc lá chính là tiền tệ tiếp đến mới là đồng mark
Hai điếu thuốc đổi một chiếc nhẫn vàng
Năm mươi mark một thùng dầu
Không có mark cũng chẳng có thuốc lá
Ra đó ngắm nhìn cũng được ngắm nhìn chính là đang sống
Huống chi còn có những chuyện nhỏ nhặt như cái chợ
Xe tăng ném bom chợ②
Chợ liền có thêm rất nhiều màu sắc rất nhiều xương cốt
Giống như có rất nhiều hàng hóa mới được chuyển đến vậy
Tôi vẫn không hay biết gì vẫn đi làm vẫn ngồi ngây ngốc trong văn phòng
Lúc tan làm ở đường hầm ngầm người qua kẻ lại
Hôn tạm biệt Niwon, Marian và Xinjia
Niwon nói: "Đây là lần cuối cùng tôi gặp cậu rồi."
"Cảm giác của tớ cứ thấy sai sai thế nào ấy."
"Ngày mai tớ sẽ đi gia nhập quân đội."
Tôi không bao giờ gặp lại Niwon, hay Marian, hay Xinjia nữa
Chẳng còn ý nghĩa gì nữa
Những cái tên trong sổ người mất tích của Hội Chữ thập đỏ này
Những kẻ thất bại trong trò chơi may rủi
② Tháng 2 năm 1994, quân đội Serbia oanh tạc một khu chợ ở Sarajevo, sáu mươi tám người thiệt mạng, hai trăm người bị thương. Hai tháng sau, NATO không kích các cứ điểm của quân đội Serbia.
Bạn có thể bình an đi qua bên kia đường
1 Bạn làm lại từ đầu mỗi một ngã tư đều là một ván cược mới
—— Nếu không phải tôi, thì là ai?
—— Nếu không phải bây giờ, thì là khi nào?
7 Viên đạn sượt qua cằm bạn
4 Bạn bị sức ép của vụ nổ bức phải bò qua cửa sổ tầng bảy trèo xuống
9 Bạn ngã xuống
6 Bạn bị trúng đạn
2 Lựu đạn phát nổ hoặc không phát nổ cách thân thể bạn năm mươi mét
1 Bạn làm lại từ đầu
0 Bạn lại sống thêm được một ngày thế nào cũng có một lần là tôi. Thế nào cũng có một lần là bây giờ.
Nhưng kỳ lạ thay, luôn là những thứ đau đớn nhất trong tưởng tượng tôi ôm vết thương cúi đầu xuống
Nhìn thấy chính mình bèn cười nói với chị họ Nitania rằng,
Giống như nhồi gà tây dịp Giáng sinh vậy
Cậu nhét ruột của tôi trở lại bụng tôi đi
Rồi dùng tóc khâu lại nhé cô ấy còn tỉ mỉ thắt nút nữa chứ
Tôi có cảm giác như đang nhận được một món quà
Từ đó vô cùng tự do chẳng còn gì để mất nữa
Tháng 4 năm 1995
Mang đến tin tức hòa bình
Giống như rất nhiều lần rất nhiều lần đã ngừng bắn
Có thể rời khỏi Sarajevo rồi
Nhưng tôi lại chẳng muốn rời đi chút nào
Cha tôi thất nghiệp rồi
Không có chiến tranh để đánh
Ông suốt ngày nổi đóa ở nhà
Mẹ tôi mua mấy con gà,
Nuôi chúng lớn ("Mày sẽ không biết được đâu, có những lúc mày sẽ rất cần thịt gà")
Mona cô hàng xóm nhỏ
Cứ ăn kem mãi không ngừng
Chị họ Nitania của tôi
Chỉ còn một chân nhưng đã đi bờ biển Italy
Lúc trở về
Vừa hay bắt gặp cảnh chiến tranh tái bùng nổ
Ồ tôi đã ồ quen thuộc biết bao,
Tục tĩu biết bao
Giống như một bộ phim tồi, chiếu hết lần này đến lần khác
Lần này đến đồ hộp cứu trợ cũng không được cung cấp
Đạo cụ của màn kịch hề này quả thực quá tệ
Thế mà mẹ tôi lại vô cùng vui mừng và đắc ý, nói rằng: Sanja, con không bao giờ biết được khi nào mình sẽ cần gà đâu
Giống như lựu đạn vậy
Giống như đạn pháo vậy
Tôi không còn trốn dưới tầng hầm để ngủ nữa
Tôi có căn phòng không cửa kính cao ngất ngưởng chiếc giường ngang xác chết
Đạn bay qua đầu tôi
Găm vào trong tường
Tôi dịch chuyển bàn làm việc đi
Kéo chiếc rèm cửa rách nát lại rồi tiếp tục viết
Đầu cũng không thèm ngẩng lên
Giống như lựu đạn vậy
Giống như đạn pháo vậy
Giống như hàng người xếp hàng lấy nước vậy
Có người bỗng nhiên ôm ngực với biểu cảm kỳ lạ, ngã gục xuống
Vẫn xếp hàng giống như hàng người lấy nước vậy
Anh nhìn tôi tôi nhìn anh
Anh không đi thì tôi cũng không đi
(Tôi mà thèm đi chắc, vị trí đầu hàng này tôi chờ vất vả lắm mới có được đấy)
(Tôi mới không thèm đi, để anh hốt mất phần nước của tôi à)
Phóng viên Mỹ
Những phóng viên Mỹ có trái tim to và giọng nói cũng rất to ấy đã nhìn thấy "những người Sarajevo dũng cảm, những người Sarajevo cao quý"
Thực ra họ chẳng hiểu gì cả
Những chuyện nhỏ nhặt trong đời chẳng dính dáng gì đến dũng cảm hay cao quý cả
Cho nên những điều tôi nhớ được rất ít
Về chiến tranh, đất nước, tự do
Chia làm ba③
Tháng 12 năm 1995, Hiệp định Dayton được ký kết
Nhưng Sarajevo đã không còn là Sarajevo nữa rồi
Dòng nước sông Margasica đỏ như máu nhưng lại chẳng phải là máu
Mọi người đều đổ ra đường dán sát vào tường bước đi thật nhanh
Hết đạn pháo rồi mà qua đường vẫn phải cắm cổ chạy vụt đi
Yên tĩnh làm sao đông người lắm mà vẫn cứ yên tĩnh làm sao
Những cái bóng chồng chất như hồn ma
Đôi tai vươn dài thính giác thính như sợi tóc
Rất nhỏ rất nhỏ
Nghe thấy âm thanh không hề có thật
Âm thanh của những sợi tơ bị xé rách
Âm thanh của đạn pháo
Sau đó những gì tôi nhớ được, chỉ có thế này thôi
Có âm thanh
Anh còn muốn tôi thế nào nữa đây
Cà phê đã chẳng còn đơn thuần là một tách cà phê
Nước há đâu chỉ là nước
③ Hiệp định Dayton ký kết năm 1995 đã chia nước Cộng hòa Bosnia thành hai nước cộng hòa, một là Cộng hòa Srpska, do người Serbia quản lý; hai là Liên bang Bosnia và Herzegovina, trong đó Bosnia do người Bosnia quản lý, còn Herzegovina, miền nam Bosnia, do người Croatia quản lý. Các dân tộc từng hỗn huyết trước kia nay bị chia tách thành ba.
Những chuyện nhỏ nhặt
Nhỏ nhặt biết bao gần gũi biết bao anh ngồi ngay trước mặt tôi cách xa biết dường nào,
Tôi vươn tay chạm vào anh,
Nhưng tôi chẳng thể cảm nhận được gì
Nhất định là có chỗ nào đó đang bị thiêu đốt, đen thui, và gãy nát
Nhưng đó không phải là vết thương của tôi
Không phải là vết thương của tôi
Tôi đã,
Lành lặn vẹn toàn
Chẳng còn gì có thể mất đi được nữa
Cho nên vô cùng tự do
Tôi ở trong thành phố bị bao vây còn anh ở bên ngoài anh lo lắng gọi tên tôi
Và nhẹ nhàng thốt lên lời yêu cũng không đến nỗi khiến người ta bật cười
Tôi là một người thành thật tôi trân trọng và quyến luyến anh cho nên tôi đành im lặng
Quay mặt đi không phải vì anh rời đi,
Hay phản bội điều gì,
Cũng không phải vì anh nhìn ngắm hay anh chưa từng đổ máu
Tôi chỉ là không thể hiểu nổi, cho nên cũng không thể khóc
Chuyện này thực ra chẳng liên quan gì đến người khác
Mỗi một người đều chỉ có một mình cô ấy mà thôi
Cho nên, đành vậy thôi
Anh luôn có rất nhiều suy nghĩ
Chiến tranh và nhân tính, sinh và tử
Yêu hay không yêu dục vọng và khoái lạc
Nhưng tôi chỉ muốn được sống gần gũi với đất đai
Và viết lại
Những chuyện nhỏ nhặt của đời người
Tựa như anh
Hoa hồng. Thế nào rồi cũng sẽ có hoa hồng
1. Người phụ nữ
Những chuyện này tôi từng nghe qua, nhưng chưa bao giờ nghĩ đó là sự thật
Kể từ cuộc chiến tranh thời Kinh thánh Cựu ước, sự việc vốn dĩ đã là thế này rồi. Tôi biết
Tôi biết, lúc họ lôi tôi, chị tôi, mẹ tôi, và bà nội tôi đi, tôi đã biết thừa
Tôi bảo với các con tôi, mẹ đi với chú đây, đừng đợi mẹ ăn tối nhé, ở nhà ngoan nha các con, ồ chúng xông vào, tổng cộng ba tên, hỏi chúng tôi có vũ khí không. Nhưng bọn chúng chẳng đợi chúng tôi trả lời, đã xô ngã tôi xuống đất bà nội tôi bảo, bọn chúng đến cả tôi mà cũng không tha. Chúng lôi tôi đi tập thể dục máu me bê bết khắp sàn, người này tiếp nối người kia
Tôi nhìn thấy Boqin. Ban đầu còn không nhận ra đó là hắn, chỉ cảm thấy rất quen mắt.
Hắn gọi tôi. Đồ chó cái thúi tha. Mày còn nhớ tao không. Tao là Boqin đây. Thằng Boqin lớp tám, đứa học môn địa lý của mày đây. Tôi nhớ ra rồi, Boqin chính là học sinh của tôi.
Tôi phạt hắn làm bài tập. Tôi nhắm mắt lại. Hắn là tên đầu tiên. Tôi không muốn nhìn.
Những tên khác thế nào cũng mặc kệ. Nhưng tại sao bọn chúng lại biến phòng học tiểu học thành trại tập trung chứ. Trong trại của chúng tôi, nhỏ nhất là chín tuổi, già nhất là sáu mươi lăm tuổi. Mỗi ngày đều bị lôi đi, ba tiếng, năm tiếng, có khi là cả đêm, tự bò lết quay về
Tôi phản kháng. Càng phản kháng bọn chúng càng hứng chí, vừa cười đùa vừa quậy phá
Bọn chúng uống rất nhiều rượu, nhét cả vỏ chai vào. Tôi bảo chúng giết tôi đi, bọn chúng chỉ cười
Hắn nói, tao nhận lệnh phải làm thế này. Tao chẳng có tí hứng thú nào với chỗ kín của mày cả. Vừa dơ vừa hôi
Ngay trước mặt cha tôi. Cha tôi nhắm mắt lại
Nhưng tôi không muốn chết. Tôi muốn sống
Ngay tại nhà tôi. Chỉ có mỗi lần này, coi như tôi gặp may
Chẳng biết là thứ gì, chỉ thấy chỗ đi tiểu đau lắm, đau khủng khiếp, đau cứ như thể đang xé rách người tôi vậy
Chảy rất nhiều rất nhiều mủ, máu khô lại, dính bết vào, hai đùi không thể khép lại
Lúc banh ra, hóa ra thịt sống cũng có thể sinh dòi bọ
Khắp người đau nhức, nhưng tôi và Nina vẫn trèo cửa sổ trốn thoát
Bọn chúng thả tôi ra, cùng với Nitania và Tanis. Lúc ấy chúng tôi đều đang mang thai được sáu bảy tháng, không thể phá thai được nữa rồi. Chúng tôi đang mang trong mình những đứa trẻ của kẻ cưỡng hiếp, đứa con của kẻ thù, đây chính là sự tra tấn tàn khốc nhất
Tôi nói thế nào đây. Tôi không thể nói nổi. Tôi không dám nói. Cả đời này tôi phải gánh chịu sự nhục nhã. Tôi là một người đàn bà dơ bẩn.
Đây là nỗi đau suốt một đời. Cơ thể tôi rồi sẽ lành lặn. Vết thương của tôi được giấu kín. Nhưng tôi vẫn cố gắng chịu đựng. Tôi tự nhủ, mày nhất định phải kiên cường lên, sống tiếp như chưa từng có chuyện gì xảy ra
Tại sao người chịu tổn thương là tôi, mà kẻ phải cảm thấy hổ thẹn lại là tôi, chứ không phải kẻ đã làm tổn thương tôi
Nhưng tôi không thể căm hận. Tôi có thể căm hận một người, một người tôi quen biết, một người có liên hệ nào đó với tôi. Tôi không biết phải căm hận một nhóm người xa lạ bằng cách nào
Cuộc sống còn dài đằng đẵng. Tôi sẽ nhẫn nhịn mà sống tiếp
Tôi đã rời khỏi Nam Tư. Tôi không muốn nhìn thấy mảnh đất đó thêm lần nào nữa.
Có lẽ cả đời này tôi sẽ không bao giờ quay lại nữa. Tôi sống ở đây rất tốt, không ai biết về quá khứ của tôi, về những vết thương lòng của tôi. Tôi muốn đem chuyện của mình, kể hết lần này đến lần khác. Bác sĩ, bác sĩ tâm lý, nhân viên của Cao ủy Tị nạn Liên hợp quốc, tình nguyện viên Hội Chữ thập đỏ, nhân viên nhân quyền của Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu, phóng viên đài truyền hình, hết lần này đến lần khác. Nhưng tôi thực sự không muốn nói nữa, không muốn nói nữa, đủ lắm rồi.
Trải qua thế là đủ rồi, xin đừng bắt tôi phải kể nữa
Tôi không căm hận, tôi chỉ khinh bỉ. Khinh bỉ những gã đàn ông chỉ dám tụ tập thành bầy đàn, những kẻ chỉ biết chinh phục, bạo lực, chỉ biết phá hoại, vừa ngu ngốc vừa tự cho là đúng. Hơn nữa, lần đầu tiên tôi nhận ra rằng, những chuyện này đã có từ rất lâu rồi. Bắt nguồn từ sự khinh miệt phụ nữ thời bình, cho rằng phụ nữ chẳng qua chỉ là món đồ để chơi băm và để sinh con thuộc về một người đàn ông nào đó, mầm mống của sự cưỡng hiếp đã được gieo rắc từ lúc đó rồi
2. Chấn động
—— Tôi không biết tại sao nữa. Tôi chỉ thấy suốt ngày rất mệt, lúc nào cũng buồn ngủ, mỗi ngày ngủ mười tiếng vẫn chưa đủ, vẫn cứ muốn ngủ. Trước kia tôi đâu có thế này. Trước kia ngày nào tôi cũng lên trường cao đẳng, hoặc đến các quán cà phê quán bar uống rượu trò chuyện cùng bạn bè đến tận hai giờ sáng. Sau chiến tranh tôi chẳng muốn làm gì cả, chẳng muốn nói gì cả. Thậm chí còn chia tay cả bạn trai. Hồi chiến tranh chúng tôi ngày nào cũng dính lấy nhau, đó là ý nghĩa của việc sống chết có nhau. Kỳ lạ thay, hòa bình rồi tôi lại cảm thấy vô cùng tê dại, không muốn gặp anh ta, gặp rồi cũng chẳng biết nói gì.
Tôi sẽ nghĩ, những chuyện này mình đều đã thấy qua hết rồi, nửa đời sau của mình phải sống thế nào đây.
Cứ như thể vừa trải qua hiện tượng nhật thực, mắt bị mù, toàn thân bị bỏng nặng.
—— Bây giờ ngày nào tôi cũng đi làm, ngày này giống y hệt ngày kia. Tôi có cảm giác, khoảng thời gian chiến tranh tôi còn thấy vui vẻ hơn. Phải nói thế nào nhỉ, thời chiến tranh, cuộc sống chỉ tính bằng từng phút từng giây. Tôi sẽ không nghĩ đến chuyện quá khứ, nghĩ đến quá khứ ngực sẽ nhói đau.
Tôi cũng sẽ không nghĩ đến tương lai. Chúng ta làm gì có tương lai. Sống được ngày nào thì cầu nguyện cho ngày đó. Thời chiến, cuộc sống vô cùng ngột ngạt, vô cùng phong phú…… sẽ không thấy chán chường. Ngày nào cũng có từng ấy chuyện xảy ra.
Sau chiến tranh, tôi không xem phim nữa. Tôi không thể xem phim nổi. Xem phim sẽ khiến tôi phẫn nộ. Phim ảnh thật là giả dối, nào là tình yêu, nào là sinh tử, nào là chiến tranh, nào là đánh mãi không chết. Sao có thể như thế chứ, bom nổ rồi mà nhân vật chính vẫn cứ nhảy nhót tưng bừng ở đó, còn có tâm trạng để yêu đương thắm thiết. Bọn chúng đâu biết rằng mảnh đạn pháo có thể cướp đi sinh mạng của người ở cách xa hai trăm mét. Rất nhỏ, nhỏ bằng móng tay út thôi, cực kỳ nhanh, cực kỳ nóng, xé toạc trái tim bạn. Yiswen hàng xóm của tôi, cứ thế mà chết.
Còn cả âm thanh nữa. Không có bộ phim nào có thể mô phỏng được thứ âm thanh giống như động đất do xe tăng và đại pháo tạo ra. Tôi nghĩ địa hạ mà nứt ra, chắc cũng chỉ phát ra âm thanh thế này mà thôi ——
—— Tôi chẳng nói gì cả. Bọn họ đều hỏi tôi, cô từ Nam Tư tới, chiến tranh ở Nam Tư thế nào. Tôi nói, tôi không biết thế nào cả.
Chẳng có gì cả.
Làm sao bạn có thể nói chuyện chiến tranh với những kẻ tối nào cũng ngồi trước màn hình tivi chứ.
Trong khi tôi đã có thể phân biệt được cỡ nòng của đạn pháo, hoặc khoảng cách gần xa qua âm thanh: Khi nào nên trốn tránh, khi nào có thể tiếp tục tiến bước.
Họ còn tìm cả một bác sĩ tâm thần đến nói chuyện với tôi. Cô ta là một cô gái có gương mặt trẻ con, rất ngây thơ. Tôi không muốn làm cô ấy khó xử, tôi chỉ nói, thế cô còn muốn tôi thế nào nữa.
Làm sao tôi có thể kể về sự tàn phá cơ chứ.
Sau chiến tranh, buồn chán lắm. Ngày tháng dài đằng đẵng.
3. Cây cầu
Đầu bên này sông và đầu bên kia, được kết nối bởi cây cầu.
Ý nghĩa của cây cầu, chính là sự gần gũi và giao lưu.
Thời gian dài dằng đẵng biết bao. Để xây dựng một cây cầu, cần mất rất nhiều thời gian.
Mà cầu lại có thể nối liền từ bờ bên này sang bờ bên kia, kết nối đất đai, suốt một thời gian rất dài rất dài.
Cây cầu Thổ Nhĩ Kỳ thế kỷ XVI ở Mostar, Bosnia và Herzegovina, đã bị người Hồi giáo và Thiên Chúa giáo phá hủy khi họ nổ súng vào nhau. Kể từ đó dòng sông bị chia cắt thành hai bờ. Người Hồi giáo Bosnia sống ở một bờ, dùng đồng mark Bosnia. Người Thiên Chúa giáo Croatia sống ở bờ bên kia, dùng đồng kuna Croatia.
Thời gian có thể ngắn ngủi biết bao. Chỉ vài giây ngắn ngủi, đã thổi bay mối liên kết kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Hai bờ sông Danube, một bên có nhà thờ Chính thống giáo, một bên có nhà thờ Thiên Chúa giáo. Các tín đồ đi qua cầu để đến nhà thờ của họ. Một đầu cầu có trường tiểu học tôi từng học ngày trước. Đầu kia của cầu là trường đại học của tôi. Tôi khiêu vũ ở nhà hát quốc gia, ở một đầu cầu, tôi về nhà, ở đầu cầu bên kia. Sau đó tôi kết hôn, chuyển đến sống ở một đầu cầu, bệnh viện ở đầu cầu bên kia: nơi con tôi chào đời. Belgrade, qua cây cầu, cách đó chín mươi cây số.
Sự chia ly. Ba cây cầu ở Levesa, đều bị đánh bom phá hủy. Mọi người ngày này qua đêm nọ đều ở trên cầu, hát ca, ngồi tuyệt thực, bảo vệ cây cầu. Nhưng quân đội NATO vẫn cho nổ tung cây cầu. Lúc đó vẫn có xe cộ đang di chuyển trên cầu. Kể từ đó sông Danube chảy xuyên qua cây cầu.
Cây cầu gãy đoạn, đứng từ xa vẫn có thể nhìn thấy. Sau khi cầu gãy, trên sông có rất nhiều thuyền nhỏ, tấp nập ngược xuôi. Rất nhiều người đứng bên bờ sông nhìn cây cầu gãy.
4. Nhật ký
Ngày 24 tháng 3 năm 1999
Tôi đợi học sinh ở phòng học. Chủ đề thảo luận là: Kosovo có nên độc lập hay không.
Nhưng bên ủng hộ phía Albania, không một học sinh nào đến cả. Đợi đến buổi chiều thì Eiwon đến, nói với tôi rằng, chúng ta không thể tranh luận được nữa, chúng tôi chưa chuẩn bị kỹ. Tôi không kìm được bèn nổi giận, nói rằng, các em sợ à? Chỉ bảo các em tranh luận thôi mà các em cũng sợ cơ à. Eiwon lầm bầm không biết đang lẩm bẩm cái gì.
Đúng lúc này tôi nghe thấy tiếng oanh tạc. Quả nhiên là đánh bom thật.
Tôi vẫn không dám tin. Tôi đành đứng dậy, nói, không sao đâu, vài ngày là xong ấy mà.
Tám giờ tối hôm đó, quân đội NATO đã đánh bom sân vận động Nicha. Sân bóng đá mười năm trước vốn là một doanh trại quân đội. Có lẽ bọn họ tưởng đây là một doanh trại đơn lẻ. Không biết có ai bị thương không, tiếng còi báo động vang lên thật đáng sợ. Tiếng còi báo động còn đáng sợ hơn cả tiếng oanh tạc.
Ngày 1 tháng 4 năm 1999
Đây là ngày tồi tệ nhất trong cuộc đời tôi. Ồn ào quá mức. Ai nấy đều đang khóc. Tôi nói, các người đừng khóc nữa. Phiền chết đi được.
Dubravka cùng chồng và hai đứa con của cô ấy, hành lý chẳng thấy đâu, chỉ xách hai chiếc túi nilon rách tả tơi quay trở lại. Tôi suýt không nhận ra bọn họ nữa, hai đứa trẻ trông giống như những con búp bê que diêm, bé xíu, thằng bé Dani mới tám tuổi, nhìn mà hồn phi phách tán, tóc đều đã bạc trắng cả rồi. Tôi ôm lấy Dubravka, tôi hỏi, sao thế này, chẳng phải các người định đi sao. Dubravka nói, đi suốt tám ngày, đụng độ quân đội Serbia, chúng tôi không dám đi cũng không dám động đậy. Đi đến biên giới, cửa khẩu đóng cửa, không cho người qua, hàng người xếp dài tới ba mươi cây số. Chúng tôi đành đi bộ quay về, chẳng biết đã đi mất bao nhiêu ngày nữa. Hôm nay là ngày mấy rồi.
Aleksandar và bọn trẻ vốn dĩ đã thu dọn xong xuôi rồi, rất nhiều túi lớn túi nhỏ, đặt ở phòng khách, tôi nói đừng đi nữa chúng ta cứ ở lại đây đi. Ít nhất ở đây còn có bột mì, có nước.
Tối đến nhào bột nướng bánh mì, vẫn còn chút xúc xích thịt. Không dám ăn nhiều, mỗi người hai lát, chẳng biết cuộc chiến này đánh đến bao giờ.
Bên ngoài tiếng súng nổ liên hồi, khắp nơi sáng rực cả một vùng trời. Bọn trẻ đã ngủ say, Aleksandar bật đài radio.
Chẳng có việc gì làm, tôi đang ngủ, bỗng nghe thấy tiếng súng, giống như tiếng sấm sét. Tôi bừng tỉnh, tim đập thình thịch liên hồi. Chẳng lẽ quân đội đã tiến vào thành phố rồi sao, nhanh thế cơ à, hôm qua hãy còn đang đánh bom nhà máy lọc dầu, hôm nay đã tới rồi. Tôi lập tức vùng dậy xách chiếc túi da nhỏ của mình lên. Svijega vừa khéo nhìn thấy tôi ở phòng khách đối diện, liền gọi với sang: Bọn chúng đang nổ súng ăn mừng đấy. Ngừng chiến rồi."
Ngừng chiến rồi, câu này có ý gì chứ.
Ngày 11 tháng 8 năm 1999
Hôm nay có hiện tượng nhật thực toàn phần. Đây là lần đầu tiên ở châu Âu kể từ một thế kỷ nay. Trước đó ngày nào trời cũng nắng gắt, ánh mặt trời trong vắt mà mang theo độc tố, nhưng hôm nay có nhật thực toàn phần, trên đường rất nhiều người bán kính râm đen, mà tối hôm trước lại đổ cơn mưa lớn. Vào ngày xảy ra nhật thực toàn phần, trời âm u.
Không nhìn thấy mặt trời, sắc trời tối sầm lại.
Nhật thực toàn phần, cũng giống như bao nhiêu ngày trời âm u khác.
Nhật thực bắt đầu vào lúc mười một giờ rưỡi sáng. Nhật thực toàn phần chỉ diễn ra trong một phút, trời tối sẫm. Đột nhiên trời trở lạnh, mười một giờ là trong nhà đã mất điện rồi.
Mất điện mà lại chẳng có pin. Không có đường. Cầu lại bị đánh sập. Nhà máy bị nôm, cứ đóng cửa mãi, chẳng gọi chúng tôi đến làm việc. Tôi không biết mùa đông năm nay phải sống qua ngày thế nào đây.
Sự tĩnh lặng (1) Nikus dẫn tôi đi tìm một người phụ nữ Serbia. Kể từ sau khi quân đội Serbia rút khỏi thủ đô Pristina của Kosovo, người Serbia liền phải chịu sự trả thù và tập kích của người Albania, ngày nào cũng xảy ra các vụ án mạng và phóng hỏa cướp bóc. Pristina thoạt nhìn có vẻ rất bình yên. Nhưng các vụ án mạng, lại xảy ra ở ngay cách đó năm phút đi bộ.
Người phụ nữ Serbia sống ở trung tâm thành phố, là hàng xóm của Nikus. Nikus là người Albania, là sinh viên năm ba khoa nha khoa Đại học Pristina. Sau khi chiến tranh kết thúc, trường học vẫn chưa mở cửa trở lại, cậu ta liền làm phiên dịch cho quân đội NATO. Hôm nay tôi thuê cậu ta làm việc vặt trong một ngày, làm phiên dịch cho tôi. Cậu ta biết tiếng Albania, tiếng Serbia, và cả tiếng Anh. Ở Kosovo, Serbia là cường quốc thực dân, ngôn ngữ chính thức là tiếng Serbia. Rất nhiều người Serbia sống ở Kosovo mấy chục năm trời, không biết nói tiếng Albania, mặc dù chín mươi phần trăm dân số ở Kosovo là người Albania nói tiếng Albania. Nhưng người Albania thì ai cũng từng nói tiếng Serbia.
Căn hộ chung cư của người phụ nữ rất nhỏ, chẳng qua chỉ là một phòng ngủ, nhà bếp và phòng vệ sinh. Trên tường treo các bức tượng thần Chính thống giáo. Treo đồ chạm khắc gỗ, rất nhiều đồ trang trí bằng sứ nhỏ xinh, trong phòng đặt một chiếc chảo thu vệ tinh đường kính một mét. Căn phòng của cô ấy giống như vừa mới dọn đến, từng túi từng túi nhỏ, bên cạnh cô ấy có một chiếc túi da lớn. Tivi đang bật. Cô ấy cứ hút thuốc liên tục không ngừng nghỉ. Tôi là người Macedonia. Cô ấy nói. Sinh ra ở Macedonia.
Tôi nhíu mày, nói với Nikus, thế này chẳng phải cô ta là người Serbia sao Khi rời đi, Nikus nói, cô ấy là người Serbia, tôi quen cô ấy lâu rồi. Nhưng cô ấy sợ. Cô ấy không dám thừa nhận.
(2) Cậu ấy nói, cô gọi tôi là Nicholas đi. Nicholas là tên của những người theo đạo Thiên Chúa. Thánh Nicholas là vị thánh bảo hộ cho những lữ khách. Rất nhiều câu hỏi cậu ấy không trả lời. Tôi hỏi lại lần nữa. Cậu ấy vẫn không trả lời. Lại hỏi tiếp, cậu ấy nói, những câu hỏi này tôi không trả lời.
Những câu hỏi mà cậu ta kiên quyết không chịu trả lời, những điều cậu ta nói ra, còn nhiều hơn cả những gì cậu ta đáp.
Nicholas sống dưới chân núi Sun Mountain ở Pristina, một khu dân cư chung cư của người Serbia. Rất nhiều người đã dọn đi nơi khác. Những người chưa dọn đi, thì được quân đội NATO cho dừng xe quân sự trước cửa, dựng súng tự động lên, bảo vệ bọn họ khỏi sự tập kích của người Albania.
Trên tường của khu chung cư phun đầy các khẩu hiệu đủ mọi màu sắc. UCK, chính là Quân đội Giải phóng Kosovo, (Chú thích: Chỗ này là một hình vẽ, có dạng hình chữ thập, không thể hiển thị được, đành để trống.), chính là hình ảnh đoàn kết của người Serbia. Dấu thập là thánh giá Chính thống giáo, chữ C là người Serbia bốn phương.
"Sự tĩnh lặng chính là kẻ đồng lõa."
Kẻ đồng lõa một: "Tôi không quen bọn họ."
Tôi sinh ra ở Macedonia, là người Macedonia. Tôi vẫn luôn sống ở thành phố Skopje, mười sáu năm trước tôi đến Kosovo, kết hôn ở đây, rồi lại ly hôn với chồng ở đây, sinh con đẻ cái ở đây. Bây giờ các con đều đã lớn cả rồi, đứa ở Macedonia, đứa ở Serbia, đứa ở Montenegro.
Sau khi đến Pristina, tôi liền làm việc trên xe buýt. Chồng tôi nhanh chóng rời đi, không biết anh ấy đã đi đâu, có lẽ đã đến Đức. Năm năm trước, tôi mua căn nhà nhỏ này, từng centimet vuông trong nhà đều là tiền tôi kiếm được nhờ bán vé xe buýt. Đĩa thu vệ tinh, tivi, máy hát, lò điện, mấy món đồ sứ này, không có món nào là không phải dùng tiền tôi kiếm được để mua về. Ngôi nhà này chính là cả cuộc đời tôi. Chiến tranh bắt đầu, xe buýt ngừng chạy, ngay cả tiền lương cũng không phát nổi. Họ bèn phát cho tôi một xấp vé xe buýt dày làm tiền lương. Bây giờ chiến tranh đã kết thúc, xe buýt đều đã bị thiêu rụi. Tôi vẫn giữ xấp vé xe buýt dày này.
Hôm trước có người đến gõ cửa nhà tôi. Anh ta bước vào, đặt khẩu súng lên bàn, nói rằng căn nhà này giao cho anh ta ở. Tôi nói, đây là ngôi nhà tôi kiếm được bằng cả đời mình, tôi không đi, trừ khi anh giết tôi đi.
Anh ta không giết tôi, rồi bỏ đi. Anh ta là người Albania.
Hai tháng trước, cảnh sát Serbia từng đến. Họ phá cửa xông vào, tưởng đây là nhà của người Albania. Nhìn thấy tượng thần Chính thống giáo trên tường nhà tôi, họ chẳng nói gì rồi bỏ đi.
Những người Serbia đó, tôi không quen biết họ. Tôi vốn là bạn tốt của người Albania, tại sao họ lại đối xử với tôi như vậy.
Bây giờ tôi đã thu dọn xong xuôi, sẵn sàng rời đi bất cứ lúc nào. Nhưng tôi có thể đi đâu đây, Kosovo chính là nhà của tôi. Ở Serbia, tôi không có lấy một người thân. Tôi lại không muốn quay về Macedonia.
Chiếc túi xách lớn mang theo bên mình, bên trong có giấy tờ nhà của tôi, giấy tờ tùy thân của tôi, ảnh con tôi, một ít đồng mác Đức, và xấp vé xe buýt dày ấy.
Đồng lõa số 2: "Lương tâm tôi trong sạch."
◇ Tôi đã đọc rất nhiều tài liệu về quân đội Serbia, ví dụ như lực lượng Tigers và những hành động tàn bạo của cảnh sát Serbia. Tôi cũng đọc các báo cáo về việc các tù nhân Hồi giáo bị binh lính Serbia ngược đãi trong trại tập trung Omarska. Tôi lại đọc các bài phỏng vấn về việc phụ nữ Hồi giáo bị quân đội Serbia hãm hiếp. Tôi đã nói chuyện với người Hồi giáo Bosnia, người Albania ở Kosovo, tất cả họ đều tố cáo quân đội Serbia sát hại họ. Người ở Sarajevo nói rằng, người Serbia đã xua đuổi hàng xóm của họ, họ hoàn toàn không hiểu tại sao người Serbia lại muốn sát hại họ. Đây là lý do tại sao chúng ta phải nói chuyện với người Serbia.
◆ Tôi có thể nói chuyện với anh. Nhưng tôi chỉ có thể đại diện cho chính mình. Tôi chỉ có thể nói về bản thân mình. Hành vi của những người khác, họ đã làm những gì, hoàn toàn không liên quan gì đến tôi.
◇ Anh có biết, hay anh có tin, những chuyện tôi vừa nhắc đến, ví dụ như thảm sát hàng loạt, trại tập trung, các vụ hãm hiếp đã từng xảy ra không?
◆ Tôi là một người bình thường. Tôi không quan tâm đến chính trị. Tôi là một người bình thường, tôi sống một cuộc đời bình thường, tôi chỉ nói về bản thân mình.
◇ Điều này rất tốt. Vậy hãy nói về chính anh đi. Anh sinh ra ở Serbia à? Anh đến Kosovo từ khi nào?
◆ Tôi sinh ra ở một thị trấn nhỏ gần Beograd. Khi học đại học, tôi đến Pristina, đã gần hai mươi năm rồi.
◇ Anh còn người thân ở Serbia không?
◆ Tôi có một người anh trai, vì đến Beograd học tập nên từ đó sinh sống luôn ở Beograd.
◇ Hiện tại anh có sống cùng gia đình không?
◆ Mẹ tôi. Anh có thể thấy đấy, mẹ tôi đã rất già rồi, trong các đợt không kích bà đã bị hoảng sợ, hiện tại bà đang bệnh, suốt ngày bị đau dạ dày. Bố tôi đã qua đời rồi.
◇ Thế còn vợ thì sao?
◆ Tôi vẫn chưa kết hôn. Bạn gái tôi vừa mới sang Serbia rồi.
◇ Cô ấy là người Serbia sao?
◆ Phải.
◇ Sau khi tốt nghiệp đại học, anh ở lại Kosovo làm việc luôn à?
◆ Tôi là kỹ sư thủy lực, làm việc tại một nhà máy thủy điện.
◇ Khi các đợt không kích bắt đầu, anh đang ở đâu? Tình hình lúc đó thế nào?
◆ Tôi đang ở trong nhà máy. Tôi nghe thấy tiếng nổ, rất lớn. Tất cả kính đều vỡ nát.
◇ Lúc đó anh cảm thấy thế nào? Anh có cảm thấy phẫn nộ không?
◆ Tôi cảm thấy rất phẫn nộ.
◇ Phẫn nộ vì điều gì?
◆ Đây là vấn đề chính trị. Tôi không có hứng thú với chính trị.
◇ Anh có cảm thấy phẫn nộ trước các cuộc ném bom của NATO không?
◆ Tôi đã nói với anh rồi, tôi không có hứng thú với chính trị. Câu hỏi này tôi sẽ không trả lời.
◇ Anh, với tư cách là một người Serbia, anh có cảm thấy khó khăn không?
◆ Tôi đã nói với anh rồi, tôi chỉ nói thay cho chính mình. Tôi không quan tâm đến những người khác. Tôi chỉ là một người bình thường. Tôi chỉ biết rằng, tôi chưa bao giờ làm bất cứ điều gì tồi tệ với bất kỳ người Albania hay người nào khác. Lương tâm tôi trong sạch. Thế nên tôi sẽ không rời khỏi Kosovo, tôi cũng không sợ sự trả thù của người Albania.
◇ Anh không đi, anh có kế hoạch gì không?
◆ Sau chiến tranh, nhà máy điện đã đóng cửa, cũng không biết khi nào mới mở cửa lại. Bây giờ tôi hy vọng tìm được một công việc ở Liên Hợp Quốc, làm gì cũng được.
◇ Anh có còn gặp lại bạn gái của mình không?
◆ Tôi không biết. Dù sao cô ấy cũng là bác sĩ, cô ấy rất bận.
◇ Anh có điều gì muốn nói với tôi không?
◆ Không có. Tôi chỉ trả lời các câu hỏi của anh thôi.
◇ Vậy thì tôi không còn gì để hỏi nữa.
Đồng lõa số 3: "Dù là cá nhân tôi, hay là cả một đất nước, chúng ta đều khó lòng chối bỏ trách nhiệm."
Chúng ta đương nhiên có trách nhiệm. Mỗi người trong chúng ta đều có trách nhiệm. Chúng ta sợ hãi. Chúng ta yếu nhược. Chúng ta khoanh tay đứng nhìn. Năm 1991 chiến tranh bắt đầu, mỗi người chúng ta đều có rất nhiều vấn đề, cuộc sống vô cùng khó khăn, không có việc làm, không có tiền, ai nấy lo thân mình còn chưa xong, làm sao nghĩ đến chuyện cuộc chiến ở Croatia rốt cuộc đã xảy ra những gì. Chúng ta lại dung túng cho cảnh sát và quân đội kiểm soát đất nước, không một ai dám công khai phản đối chính phủ. Không một ai dám nói ra những gì suy nghĩ trong lòng. Lúc bấy giờ chủ nghĩa yêu nước trỗi dậy, tất cả các phương tiện truyền thông đều là cỗ máy tuyên truyền của chính phủ. Trại tập trung Omarska mà anh nói, tôi hoàn toàn chưa từng nghe qua. Các phương tiện truyền thông cũng chưa từng đưa tin quân đội Serbia dùng những vũ khí gì, đối xử với dân thường của phe địch ra sao, mà chỉ đưa tin dân thường Serbia bị người Croatia — người Hồi giáo Bosnia sát hại như thế nào.
Phương tiện truyền thông phương Tây đưa tin có trại tập trung, phía chính quyền Serbia liền phủ nhận. Cho đến tận sau đó, mọi người hoàn toàn không biết sự thật rốt cuộc ra sao, cho đến tận bây giờ vẫn không biết. Có lẽ phải đợi đến ba mươi, năm mươi năm sau, tất cả các tài liệu mật của chính phủ được giải mật, chúng ta mới biết được bộ mặt thật của chiến tranh. Tôi biết ở Kosovo cảnh sát Serbia có nổ súng vào dân thường, nhưng đồng thời tôi lại biết người Albania cũng tấn công cảnh sát Serbia y như vậy. Đây là một cuộc chiến bẩn thỉu và ngu ngốc. Tôi cảm thấy cắn rứt, bởi vì sức lực của tôi thật là nhỏ bé, và tôi cũng sợ hãi... Tôi chỉ có thể cố gắng hết sức trong khả năng của mình để giúp đỡ những người cần giúp đỡ. Chẳng hạn như tôi đã giúp những người bạn Albania của mình rời khỏi Kosovo, mang tiền cho họ, cho họ phương thức liên lạc để họ đến Đức, đến Thụy Điển, đến những nơi an toàn. Tôi biết rất nhiều bạn bè của tôi, trong suốt thời gian chiến tranh, đều bất chấp nguy hiểm tính mạng để giúp đỡ người Hồi giáo, người theo đạo Thiên Chúa hoặc người Albania. Có lẽ tất cả chúng ta đều cắn rứt. Chúng ta chỉ là những cá nhân, chúng ta không có quyền lực để chấm dứt cuộc chiến này, chúng ta chỉ có thể làm một chút việc nhỏ nhoi ở những khía cạnh nhỏ bé để giảm bớt sự dằn vặt trong lòng. Nhưng giống như bạn của tôi, cố gắng làm một người Serbia tốt, giúp đỡ hàng xóm của mình, thế nhưng sau khi các nước phương Tây nhúng tay vào, người Serbia liền biến thành những kẻ ác ôn lớn, bây giờ họ đều phải chịu sự trả thù. Họ đã làm sai điều gì chứ.
Đồng lõa: Ai là đồng lõa
Ai là lực lượng Tigers? Kẻ khủng bố ư? (Không một ai đứng ra nói, tôi là lực lượng Tigers.) Ai nổ súng trên núi? (Có thể là anh ta, có thể là cô ta, cũng có thể là tôi. Hôm nay họ và tôi vẫn đang đi lại trong thành phố như nhau. Người Serbia đã đến nước cộng hòa Srpska, người Hồi giáo ở lại Sarajevo. Nhưng ai ở trên núi? Ai bắn pháo kích bắn tỉa?) Ai là kẻ hãm hiếp? (Chúng tôi đã thu thập rất nhiều lời khai của nạn nhân để làm bằng chứng cho phiên tòa xét xử tội phạm chiến tranh. Rất nhiều nạn nhân nhận ra kẻ hãm hiếp họ, biết tên của họ...) Ai là hàng xóm của chúng ta? (Họ đến gõ cửa, bắt chúng ta đi, phóng hỏa đốt nhà chúng ta, bọn họ đều trùm kín mặt. Bọn họ trùm kín mặt, bởi vì họ quen biết chúng ta, sợ chúng ta nhận ra họ.) Tại sao? (Lời khai biện hộ của họ là, tôi chấp hành mệnh lệnh. Chuyện này không liên quan gì đến tôi...) Máu của ai lại nóng như vậy? (Có thể sau đó bọn họ đều không dám thừa nhận. Trong thời gian chiến tranh, bọn họ thích làm gì tùy ý thì làm, đều sẽ không phải chịu bất kỳ hậu quả nào. Bọn họ lại hành động từng bầy từng lũ, giống như một bầy sói. Chiến tranh kết thúc, bọn họ biết hành vi đó sẽ không được dung thứ, thế nên không một ai thừa nhận bọn họ từng tham gia vào bất kỳ hành vi tàn bạo nào.) Ai có khả năng? (Lần đầu tiên tôi nghĩ đến: có lẽ là tôi. Đây là hành vi tập thể, ở một không gian thời gian nào đó, mỗi một người đều có khả năng trở thành một thành viên trong tập thể này. Ở một không gian thời gian nào đó, bất kỳ hành vi tàn độc, tổn thương con người nào, đều là bình thường. Bọn họ không phải dã thú, chỉ là những người bình thường. Bình thường có nghĩa là, không có ý chí cá nhân kiên cường hoặc tín niệm để chống lại ý niệm tập thể của chiến tranh.) Ai là đồng lõa? (Có lẽ là tôi. Có lẽ là tôi.) (Dù cho bạn cho rằng trái tim mình dũng cảm cao quý đến nhường nào...)
Chiến đấu vì điều gì?
Vì một con số không tròn trĩnh.
Vì tự do. Vì đất đai.
Vì đất nước của chúng tôi. Tôi sinh ra ở đây, cha mẹ tôi sinh ra ở đây, ông bà tôi sinh ra ở đây. Đất đai của chúng tôi ở đây.
Vì sự đẹp đẽ. Chiến đấu thật đẹp đẽ. Giống như lúc tôi bẻ gãy tay bạn, tiếng xương cốt gãy vụn ấy, trầm đục mà yếu ớt. Bạn sẽ hét lên.
Vì lợi ích. Dầu đen chợ đen, đường chợ đen, những vụ mua bán vũ khí khổng lồ.
Vì chủ nghĩa dân tộc ngu ngốc. Giống như món khai vị, thứ chủ nghĩa dân tộc lúc nào cũng có thể mang ra đãi khách bất cứ lúc nào.
Vì quên đi cuộc chiến trước đó.
Vì sự trả thù.
Vì những giọt nước mắt chưa từng rơi trong lòng tôi.
Vì... Chiến tranh là một việc như thế này, một khi đã bắt đầu thì không có cách nào dừng lại. Không ai biết ban đầu vì sao lại thế.
Vì... Rất nhiều người trẻ tuổi cũng giống như tôi, hồ đồ bị kéo vào cuộc. Theo luật pháp của quốc gia, mỗi nam giới chúng ta đều phải phục dịch quân sự. Dù chúng ta tán thành hay phản đối cuộc chiến này. Một khi đã đến tiền tuyến, rất ồn ào, rất mệt mỏi, chẳng nghĩ ngợi gì cả, cứ dừng lại là lập tức lăn ra ngủ. Vì buộc phải phản kháng. Tôi là một người đàn ông đơn giản, tôi không thích mặc quân phục. Tôi chỉ muốn sống một cuộc sống ổn định, cho vợ con một mái nhà, có một công việc ổn định và tôi yêu thích. Thế nhưng công việc của tôi không còn nữa, vợ con đều đi tị nạn cả rồi, tôi chẳng có gì cả, chỉ còn lại một mình tôi độc thân. Thế là tôi đi tham gia quân đội... Sau khi chiến tranh kết thúc, tôi không đặc biệt vui mừng, chỉ thấy rất mệt mỏi. Tôi giao khẩu súng bắn tỉa cho tổ trưởng, súng bắn tỉa đắt lắm đấy, trị giá bảy nghìn franc, tôi nói với tổ trưởng rằng: Tôi chưa từng thích đánh nhau, bây giờ tôi muốn về nhà rồi, không ở lại thêm một ngày nào nữa.
...Đừng hỏi tại sao, nhắc đến những chuyện này tôi sẽ rất phẫn nộ. Tôi không thích bản thân mình phẫn nộ.
...Không thể nói rằng, vì cuộc chiến này mà tôi trở nên mạnh mẽ và có được tự do. Không có cuộc chiến nào khiến con người ta trở nên mạnh mẽ và tự do cả. Chiến tranh đều rất bẩn thỉu. Thế nhưng, tôi chỉ có thể nói rằng, vì cuộc chiến này, lần đầu tiên tôi có tiếng nói của chính mình. Trước hai mươi lăm tuổi, tôi dốc toàn lực bồi dưỡng bản thân, dốc toàn lực học tập; từ hai mươi lăm đến bốn mươi tuổi, toàn bộ năng lực của tôi đều dành hết cho con cái; con cái lớn lên, gặp phải cuộc chiến này, lần đầu tiên tôi xuống đường phản đối chiến tranh. Lần đầu tiên xuống đường, mặt tôi đỏ bừng, tôi không biết phải biểu đạt bản thân thế nào. Vì cuộc chiến này, tôi nhận thức được rằng có rất nhiều chuyện bất công, chúng ta nhất định phải dốc hết sức mình để phản đối. Cũng vì thế mà tôi cảm thấy tự do, hơn nữa tràn đầy sức mạnh.
Những cuộc chiến tranh này của chúng ta là do sự bất dung thứ lẫn nhau. Hạt giống bất dung thứ này đã được gieo rắc từ rất lâu trước đây. Mà sự bất dung thứ lại là đặc trưng của xã hội nguyên thủy.
Tôi không có năng lực ngăn chặn cuộc chiến này, nhưng tôi cũng chưa từng là kẻ đồng lõa.
Vương quốc hồn ma
"Khoảng thời gian giữa cuộc chiến này và cuộc chiến khác, chính là hòa bình."
"Sáu trăm năm trước, người Thổ Nhĩ Kỳ đã chinh phục người Serbia ở Kosovo. Sau đó người Serbia bán rẻ tôn giáo và dân tộc của họ, biến thành người Hồi giáo, nói tiếng Albania, nhưng thực chất họ là người Serbia. Anh nhìn họ mang họ gì xem, mang họ vitch, chỉ có người Serbia mới có họ như vậy. Thế nhưng bây giờ họ lại nói họ là người Albania, còn nói chúng tôi bức hại họ."
"Người Bosnia thực ra chính là người Serbia. Trong lịch sử hoàn toàn không có người Bosnia. Thân phận người Bosnia này là do cuộc chiến tranh Bosnia bùng nổ vào năm 1992 mới tạo ra."
Em trai của ông cố của ông cố của ông nội tôi là quý tộc xứ Montenegro. Anh xem, tôi chính là hoàng tử rồi đấy. Người Montenegro rất thích ngược dòng lịch sử gia tộc của họ. Hầu như ai cũng biết câu chuyện gia tộc của mình. Đã thế kỷ XX rồi, người Montenegro vẫn còn có những vụ thù hận gia tộc. Chúng tôi là một dân tộc có ý thức lịch sử rất sâu sắc.
"Tôi là người Macedonia. Thời kỳ Tito, tôi là người Nam Tư. Lúc bấy giờ Nam Tư rất giàu có, chúng tôi đều nói mình là người Nam Tư, không ai nói là người Serbia, Bosnia, Croatia, Albania, Hungary, Macedonia, Montenegro, Slovenia, Bulgaria cả. Rất nhiều chủng tộc người sống trên bán đảo Balkan, đất đai lại từng bị Thổ Nhĩ Kỳ, Ý, Bulgaria, Đế quốc Áo - Hung, Đức chiếm đóng, lịch sử của chúng tôi chính là một cuốn lịch sử chiến tranh. Đất nước Nam Tư sau Thế chiến II là thời kỳ hòa bình dài nhất trong thế kỷ, lúc này chúng tôi có một thân phận chung, đó là người Nam Tư. Sau khi Nam Tư tan rã, chúng tôi có đất nước của riêng mình. Quân đội của đất nước này ngay cả một chiếc trực thăng cũng không có, chỉ có hơn chục chiếc chiến đấu cơ cũ kỹ do quân đội Bulgaria chê cũ, không thèm nữa mới cho chúng tôi. Đất nước của chúng tôi đến cả một cái tên cũng không có. Tên chính thức gọi là 'Cộng hòa Macedonia thuộc Nam Tư cũ', bởi vì Hy Lạp không cho chúng tôi gọi là Macedonia, họ nói Macedonia thuộc về Hy Lạp."
"Bọn họ không hiểu cuộc chiến của chúng tôi, bởi vì bọn họ không hiểu lịch sử của chúng tôi."
"Nam Tư là một đất nước tươi đẹp. Nó nằm ở trung tâm châu Âu, nước cộng hòa Slovenia giáp với Áo, trong thời gian Thế chiến II từng bị Đức chiếm đóng. Năm 1991 Nam Tư tan rã, Slovenia tuyên bố độc lập, Đức là nước đầu tiên công nhận Slovenia. Nước cộng hòa Croatia có đường bờ biển dài tuyệt đẹp, cách nước Ý qua một vùng biển Adriatic, thế kỷ XII Croatia bị Vatican thống trị, sau đó bị Thổ Nhĩ Kỳ thống trị, tiếp đó Napoleon từng chiếm đóng miền nam Croatia. Sau khi Napoleon thất bại ở Waterloo, Croatia rơi vào tay Đế quốc Áo - Hung. Sau Thế chiến I, Croatia sáp nhập vào Vương quốc người Serb, người Croat và người Slovenia, nhưng Thế chiến II Croatia lại ủng hộ Đức, tiến hành bức hại quy mô lớn đối với người Serbia trên đất Croatia. Nước cộng hòa Montenegro là một vùng núi non, ngăn cách vùng đất Bosnia và Serbia. Vì là vùng núi non nên từ trước đến nay rất cô lập. Phía nam nước cộng hòa Bosnia cũng là vùng núi non, mãi cho đến năm 960 sau Công nguyên Bosnia mới tách khỏi Vương quốc Serbia để độc lập tự trị, từ đó lại trở thành nơi xung đột giữa Chính thống giáo và Thiên Chúa giáo La Mã. Năm 1468, Bosnia bị Thổ Nhĩ Kỳ thống trị suốt bốn trăm năm. Vương quốc Ottoman của Thổ Nhĩ Kỳ suy tàn, Đại hội Berlin năm 1878, Thổ Nhĩ Kỳ giao Bosnia cho Áo - Hung. Nước cộng hòa Macedonia là một cao nguyên, trong núi có hồ, giáp với Albania, Bulgaria, Hy Lạp, trong lịch sử vốn là một phần của Hy Lạp, cho đến thế kỷ IX mới bị Bulgaria thống trị. Nước cộng hòa Serbia, thời kỳ dưới sự thống trị của vua Stefan Dušan thế kỷ XIV là thời kỳ hưng thịnh nhất, đã chinh phục Albania và Macedonia, sau trận chiến Kosovo năm 1389, Serbia bị Thổ Nhĩ Kỳ chinh phục. Serbia có hai khu tự trị, phía bắc là Vojvodina, là một vùng đồng bằng lớn, chủ yếu trồng lương thực, phía nam là Kosovo, là khu vực đồi núi, cằn cỗi và cô lập, do đó ngăn cách với Albania, đồng thời Albania khi lập quốc vào năm 1913 đã không thể đưa Kosovo vào biên giới nước mình. Nam Tư là một đất nước tươi đẹp, nằm ở trung tâm châu Âu. Các cường quốc châu Âu chưa từng ngừng tranh giành lãnh thổ của Nam Tư."
"Chiến tranh dài hơn sinh mệnh của chúng tôi. Chúng tôi đã chết rồi."
"Chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Tôi đã trải qua rất nhiều mùa đông không có lò sưởi."
Sự ngừng trệ và cô lập
Tôi nhắm mắt lại, liền nhìn thấy quần áo của người chết. Trải trên mặt đất, quần áo đủ màu sắc rực rỡ của những người đã khuất. Đất bị cuốc lên, chính là nơi họ được chôn cất. Thế nhưng tại sao họ lại mặc quần áo rực rỡ nhiều màu sắc đến thế. Tựa như, tôi nhớ lại những đóa hoa hồng ở Sarajevo nở rộ vào tháng Bảy. Chị tôi nói, hoa hồng to bằng cả cái đầu của mày đấy.
Mùa hè năm nay, tôi đến bán đảo Balkan. Ban đầu không hề nghĩ đến chuyện sẽ đến đây. Lúc đến là một buổi chiều quang mây tạnh ráo. Máy bay bị hoãn chuyến. Cơ trưởng thông báo: Do chiến đấu cơ quá bận rộn nên đã chiếm mất không phận của Balkan. Chiến đấu cơ đang ném bom Serbia và nước cộng hòa Montenegro.
Hóa ra lại gần đến thế.
Tôi phải nói thế nào đây, sự vẹn toàn của tôi nằm trong chốn đổ nát, biến thành tội ác.
Làm sao tôi có thể gánh chịu nổi sự cắn rứt của sự vẹn toàn?
Tại sao không phải là tôi? Tại sao không phải là lúc này?
Lấy danh nghĩa tự do, một cuộc chiến tranh không liên quan gì đến tự do. Tôi phải nói sao đây.
Tôi chỉ nói những gì họ nói.
Mùa hè năm nay, trên bán đảo Balkan, họ nói rằng thời tiết đặc biệt nóng bức.
(Hết phần bốn)