Diệp Tân

Về tựa sách "Nghiệt Trái":

Trong từ điển hay "Từ Hải", lời giải thích cho hai chữ "nghiệt trái" còn phức tạp hơn đôi chút. Thế nhưng, cụm từ "món nợ ân tình khó lòng trả hết" lại giải thích khá rõ ràng cho tựa sách của tôi.

Về ngọn nguồn sáng tác:

Sự ra đời của cuốn sách này bắt nguồn từ mười năm rưỡi thanh niên tri thức đầy đằng đẵng của tôi, bắt nguồn từ chính cuộc sống của thời kỳ đó.

Số phận của thanh niên tri thức năm xưa luôn khiến lòng tôi trăn trở. Có lẽ cũng chính vì tôi đã viết hết cuốn này đến cuốn khác về họ, nên nhiều người cũng luôn sẵn lòng tìm đến tôi, kể cho tôi nghe những trải nghiệm chân thực trong đời họ. Khi thanh niên tri thức từ thành phố về nông thôn, xưa nay chỉ toàn nghe nông dân nhớ lại gian khổ để trân trọng ngọt bùi, kể về nỗi cơ cực thời xã hội cũ, rồi thành kính tiếp nhận sự tái giáo dục ấy. Nào ngờ chẳng bao lâu sau, chính họ lại bắt đầu bộc bạch nỗi khổ của mình với mọi người. Cuộc sống đối với họ thực sự trôi qua quá đỗi nhọc nhằn. Chính cuộc đời đã dồn ép họ bước tới bước đường của ngày hôm nay. Có lẽ đúng là nhờ tôi đã viết năm bộ tiểu thuyết dài tập mang đề tài thanh niên tri thức kể trên, mà tôi thường xuyên nhận được thư từ của các thanh niên tri thức trên khắp cả nước. Những lá thư nhiều đến mức tôi không thể nào hồi đáp từng bức một. Trong thư, họ bình phẩm về tác phẩm hay các nhân vật của tôi; họ kể cho tôi nghe những câu chuyện, đặc biệt là những bi kịch, của các thanh niên tri thức cắm bản khắp mọi miền đất nước; họ thường tuyên bố trong thư rằng muốn kể lại những câu chuyện đời và trải nghiệm chân thực mà bản thân từng trải qua cho thế hệ sau, họ xem đó là món quà tuyệt vời nhất của thế kỷ 20 trước thềm bước sang thế kỷ 21; họ nói số mệnh đã định chúng ta phải đối mặt với một thời đại như vậy, chúng ta có trách nhiệm ghi lại sự chân thực của thời đại này; họ cảm thấy việc tìm kiếm nhân tính, tìm kiếm lương tri trong quá trình ấy cũng chính là tìm kiếm bản thân thế hệ chúng ta. Bất kể họ viết những gì trong thư, thì cuối cùng họ đều đưa ra một thỉnh cầu, mong tôi hãy viết về cuộc sống của những thanh niên tri thức sau khi trở về thành thị. Họ bảo cuộc sống sau ngày hồi hương cũng rực rỡ không kém, cũng có những trang viết lay động lòng người, rơi nước mắt, và cũng mang nguyên vẹn diện mạo chân thực của cuộc sống thời đại này.

Về ý tưởng của "Nghiệt Trái":

Những mẩu chuyện xảy ra trong làn sóng thanh niên tri thức lên núi xuống làng trở về thành phố, những con người và sự việc quanh tôi, tuy có thể làm chất liệu để thai nghén tiểu thuyết, nhưng khoảng cách tới lúc thực sự ấp ủ nên "Nghiệt Trái" thì vẫn còn xa lắm. Khi lên ý tưởng cho "Nghiệt Trái", điều đầu tiên tôi nghĩ đến là tình tiết một cô bé xinh xắn như Mỹ Hà đến Thượng Hải để tìm người cha ruột của mình. Đây chính là "hạt nhân" của cuốn tiểu thuyết. Mọi điểm sáng đều lấp lánh, đều chuyển động xoay quanh "hạt nhân" này. Mọi sự phát triển của câu chuyện và tình tiết sau đó cũng đều xoay quanh "hạt nhân" ấy. Đến từ phương xa, lớn lên từ nhỏ ở Tây Song Bản Nạp, Mỹ Hà phải bước vào một gia đình ba người như thế. Con bé phải sớm tối bên họ, cùng ăn cơm, cùng đi ngủ, cùng trải qua một chuỗi ngày dài đằng đẵng. Sự xuất hiện của cô bé vừa là lời mở đầu, vừa là toàn bộ câu chuyện. Cô bé là ngòi nổ, và hơn thế nữa, là một quả bom. Đứng trước sự khó xử như vậy, bản tính con người sẽ bộc lộ không sót chút gì. Điều thu hút tôi không chỉ có câu chuyện này, mà còn là bối cảnh địa lý do câu chuyện mang lại: Tây Song Bản Nạp. Ôi, đó là một mảnh đất tuyệt vời biết bao! Phong tục tập quán nơi đó so với Thượng Hải quả thực như hai thế giới hoàn toàn khác biệt.

Thượng Hải mang khí hậu đại dương, còn Tây Song Bản Nạp mang khí hậu miền núi với hai mùa khô ướt rõ rệt; dân số đông đúc và nhà ở chật chội của Thượng Hải vốn nức tiếng thế giới, còn mỗi nhà ở Tây Song Bản Nạp đều có một ngôi nhà sàn bằng tre rộng rãi được bao bọc bởi khoảnh sân; Thượng Hải có biết bao tòa nhà cao tầng cùng những con ngõ hẹp, còn Tây Song Bản Nạp ngút tầm mắt là núi xanh, nước biếc; Thượng Hải xưng danh đại đô thị phương Đông, còn Tây Song Bản Nạp là ốc đảo trên dải sa mạc, là mảnh đất thiên đường không có mùa đông, vừa được mệnh danh là bình nguyên trong "xứ sở núi non", lại vừa được ví như quê hương của chim khổng tước, xứ sở của loài voi, nơi đây có biết bao khu bảo tồn thiên nhiên huyền bí cùng những cánh rừng mưa nhiệt đới quý giá độc nhất vô nhị; lịch sử một trăm năm mươi năm mở cảng của Thượng Hải đã hun đúc nên những con người Thượng Hải bao dung độ lượng như biển dung nạp trăm sông, trong khi lịch sử một trăm năm của Tây Song Bản Nạp chuyển mình từ một vùng đất xa xôi hoang dã, lam sơn chướng khí thành điểm du lịch nổi tiếng thế giới lại càng đậm màu sắc huyền thoại; người Thượng Hải bị xem là khôn khéo nhưng không cao kiến, thông minh mà chẳng khoáng đạt, trong khi anh chị em người dân tộc Thái ở Tây Song Bản Nạp lại khiêm nhường, nhiệt tình, mềm mại, xinh đẹp, dù là trên phim ảnh hay ngoài đời thực, hình ảnh của họ đều gợi lên niềm thương nhớ vô tận... Sự đối lập quá gay gắt, độ chênh lệch quá lớn. Trùng hợp thay, tục cưới hỏi và thủ tục ly hôn của người Thái lại tương đối đơn giản, trùng hợp thay, những thanh niên tri thức năm xưa cùng các thiếu nữ người Thái vì sự khác biệt to lớn ấy mà càng thu hút lẫn nhau hơn, những đôi bên từng có tình cảm, tình yêu và hôn nhân trong những năm tháng cắm bản ấy, đến khi làn sóng lớn hồi hương ập tới thì số thanh niên tri thức ly hôn cũng nhiều hơn.

Đêm đó ở Côn Minh, tôi đã mất ngủ. Tôi nghĩ ngợi rất nhiều, những câu chuyện tình cảm đổi thay của các thanh niên tri thức mà tôi nghe được suốt bao năm qua lần lượt ùa về trong tâm trí. Ý tưởng ban đầu dần nảy nở trong lòng tôi, một vài nhân vật bắt đầu lộ diện, những mâu thuẫn dần thành hình, tất cả đều do mảnh đất kỳ diệu Tây Song Bản Nạp mang lại cho tôi. Các thanh niên tri thức đã trở về đô thị, họ với tư cách là một tập thể nay đã không còn tồn tại. Họ không còn giống như thuở ở nông thôn hay nông trường, cùng sống chung trong các hộ tập thể, điểm thanh niên tri thức và ký túc xá nông trường nữa. Sau khi về lại các thành phố lớn nhỏ, họ đã hòa nhập vào từng tầng lớp của xã hội. Sau làn sóng lớn hồi hương vào cuối thập niên 70, đầu thập niên 80, họ lại đứng trước vạch xuất phát của xã hội thành thị để bắt đầu cuộc đời và những mục tiêu mới. Đời sống thành thị Trung Quốc cuối thập niên 80, đầu thập niên 90 so với mười năm, hai mươi năm trước đã khác biệt một trời một vực. Hơn nữa, hình thái sinh hoạt nơi thành phố đang và sẽ tiếp tục trải qua những biến chuyển lớn hơn. Sự thay đổi này tác động đến nhân sinh quan, luân lý và giá trị quan của con người đương đại. Bầu không khí sinh hoạt xã hội đổi khác, tem phiếu lương thực, phiếu thịt, phiếu trứng, phiếu dầu đang dần biến mất khỏi cuộc sống chúng ta, thay vào đó những điều mới mẻ, bao gồm cả phương diện tình cảm, đang sản sinh ra nhiều điều ngỡ ngàng lẫn hoang mang hơn. Bãi bể nương dâu, nguồn cảm hứng sáng tác lại càng phải bắt kịp thời đại. Thế là tôi hạ quyết tâm viết về năm gia đình thuộc các tầng lớp khác nhau ở Thượng Hải trong thập niên 80 - 90. Chủ nhân của những gia đình này đều từng là thanh niên tri thức, đều từng có một quá khứ khôn nguôi. Giờ đây, họ lại sống ở Thượng Hải, đại diện cho những tầng lớp và nấc thang sinh hoạt khác nhau. Năm tháng và thời gian vô tình đã kéo giãn khoảng cách giữa những người từng xem nhau là bình đẳng năm xưa. Do vị thế xã hội khác nhau, thái độ của họ đối với những đứa con tìm đến tận cửa, cốt nhục ruột rà của chính mình, ắt hẳn cũng sẽ khác nhau. Nghĩ đến đây, tầm nhìn sáng tác của tôi bỗng nhiên rộng mở, biết bao nhân vật và câu chuyện trào dâng trong tâm khảm. Họ gắn kết ngày hôm qua và hôm nay của Tây Song Bản Nạp, họ cũng gắn kết ngày hôm qua và hôm nay của thành phố Thượng Hải này. Và đằng sau ranh giới hôm qua cùng hôm nay, hiện lên trải nghiệm tình cảm của cả một thế hệ thanh niên tri thức.

Về chuyện Ba Lão xem "Nghiệt Trái":

Do quan hệ công việc, tôi có qua lại đôi chút với Ba Lão. Nói một cách nghiêm túc, tôi là phận hậu bối của ông. Còn nhớ năm 1994, tôi và ông có chụp chung một tấm ảnh ở Hàng Châu. Đồng chí chụp ảnh bảo, anh xem bức hình này này, anh 45 tuổi, năm 94 Ba Lão 90 tuổi rồi, tuổi tác gấp đôi anh luôn. Ông là bậc tiền bối văn học của tôi, cũng là một nhà văn lão thành đáng kính. Nhưng trong cuộc sống thường nhật, tôi cảm thấy ông lại là một người già kiên cường của giới văn học. Ông rất quan tâm đến việc sáng tác của chúng tôi. Nhớ hồi "Nghiệt Trái" vừa phát sóng, con cái bên cạnh ông kể lại với tôi rằng tập nào ông cũng xem, đặc biệt là đoạn mở đầu phim, xem mà vô cùng xúc động.