Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 115 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 4
Nghi Lễ Mai Táng Và Quan Niệm Về Cõi Chết

❊ ❊ ❊

Người Cơ Đốc giáo đã khéo léo làm khuây khỏa vẻ ghê rợn của cái chết bằng sự trân trọng chăm chút thi hài, cùng những nghi thức văn minh giúp xóa nhòa hồi kết tàn khốc; và dẫu tin rằng mọi sự rồi sẽ được bù đắp trong ngày phục sinh, họ vẫn chẳng hề phó mặc việc an táng. Tro tàn của các lễ vật thiêu trên bàn thờ Thiên Chúa xưa kia đã được các tư tế cẩn trọng mang đi chôn cất nơi đồng thanh tịnh; lại nữa, vì nhận thức thân xác mình là nơi ngự của Đấng Christ và là đền thờ của Chúa Thánh Thần, họ chẳng nỡ phó thác toàn bộ vào sự tự tồn của linh hồn; bởi thế, qua những buổi lễ kéo dài và vô cùng long trọng, họ cử hành những nghi thức tiễn biệt sau cùng, mà xét trên mọi phương diện, lòng sùng tín của người Hy Lạp dường như mang vẻ nghi lễ bi tráng và xúc động hơn cả.

Những sáng kiến của Cơ Đốc giáo chủ yếu hướng tới các nghi lễ gợi lên niềm hy vọng về một kiếp sống khác và thấp thoáng bóng hình sự phục sinh. Và nếu người ngoại đạo thời cổ không tin vào sự bất tử của phần cao quý hơn trong mình cùng sự tồn tại nào đó sau khi nhắm mắt xuôi tay, thì qua vô số nghi lễ, phong tục, hành vi và ngôn từ, họ đã tự mâu thuẫn với chính quan điểm của mình. Về điểm này, Democritus thậm chí đã đi xa tới mức nghĩ về sự phục sinh, như Pliny từng ghi chép lại với giọng điệu giễu cợt. Lời lẽ nào có thể minh bạch hơn lời của Phocylides? Hay có ai lại trông mong tìm thấy nơi Lucretius một câu trích từ sách Giảng Viên? Trước cả khi Plato cất tiếng, linh hồn trong thơ Homer đã có đôi cánh chẳng bao giờ rụng rơi, mà bay vút khỏi thể xác để tới chốn ngụ cư của người chết; Homer cũng khéo léo phân biệt giữa Demas và Soma—thể xác khi còn gắn liền với linh hồn, và thể xác khi đã chia lìa khỏi nó. Lucian nói nhiều phần chí lý trong câu đùa cợt: phần thuộc về Alcmena nơi Hercules phải diệt vong, còn phần bắt nguồn từ Jupiter thì trường sinh bất tử. Thế nên Socrates mới bằng lòng để bằng hữu chôn cất thể xác mình, miễn là họ đừng nghĩ họ đang chôn cất chính Socrates; và chỉ đoái hoài tới phần bất diệt của mình, ông chẳng màng việc bản thân bị hỏa thiêu hay đem chôn. Xuất phát từ những suy niệm ấy, Diogenes có thể khinh rẻ việc mồ mả, và bởi tin chắc linh hồn không thể diệt vong, ông hóa ra thờ ơ với việc mai táng thể xác. Các triết gia Khắc Kỷ, những người nghĩ linh hồn của bậc hiền triết ngự quanh mặt trăng, ắt chẳng coi trọng việc vùi thân dưới lòng đất; trong khi trường phái Pythagoras cùng các triết gia thuyết luân hồi, những kẻ phải chịu chôn cất nhiều lần, lại hết sức chú tâm đến việc mai táng. Phái Plato cũng chẳng gạt bỏ sự chăm chút xứng đáng cho phần mộ, dẫu họ đặt tro tàn của mình vào những kỳ vọng phi lý, trong thời hạn trở lại đằng đẵng cùng vòng luân chuyển miên viễn định sẵn.

Con người chẳng đánh mất lý trí nơi đâu nhiều bằng trong tôn giáo, nơi đá sỏi và giẻ rách cũng làm nên những kẻ tử vì đạo; và bởi tôn giáo của kẻ này lại là sự điên rồ trong mắt người khác, nên việc luận giải hay tìm căn nguyên hợp lý cho các cổ tục đòi hỏi một độc giả bao dung, không câu nệ khắt khe. Việc họ châm lửa đài thiêu trong tư thế ngoảnh mặt đi chính là biểu tượng thanh tao cho sự phụng sự đầy miễn cưỡng. Việc họ rửa xương bằng rượu và sữa; việc người mẹ bọc xương cốt trong vải gai rồi áp vào ngực làm khô—nơi đầu tiên từng ủ ấp và nuôi dưỡng giọt máu của mình; việc họ hướng mắt lên trời trước khi châm lửa, như hướng về chốn gửi gắm niềm hy vọng hay cội nguồn sơ khai, thảy đều là những nghi thức chẳng hề bất xứng. Lời từ biệt sau cùng được đoàn người đưa tiễn đồng thanh cất lên ba lần cũng vô cùng trang nghiêm, và phần nào tương đồng với tập tục của người Cơ Đốc, những người cho là chưa trọn nghĩa nếu chưa ném ba nắm đất lên thi hài vừa hạ huyệt. Việc người La Mã chuộng rải hoa hồng, còn người Hy Lạp chuộng hoa cúc bất tử và nhành kim nương lên mộ phần; việc giàn thiêu gồm những củi thơm như bách, thông, linh sam, thanh tùng và các loài cây bốn mùa xanh tốt, thảy đều là những biểu đạt thầm lặng cho niềm hy vọng trường tồn nơi họ. Nơi đây, người Cơ Đốc dùng lá nguyệt quế điểm trang quan tài đã tìm thấy một biểu tượng tao nhã hơn; bởi loài cây ấy dẫu dường như đã chết vẫn sẽ tự đâm chồi từ gốc rễ, và những chiếc lá khô kiệt nhựa sống lại khoác lên mình sắc xanh tươi tịnh; điều mà nếu ta không lầm, cũng từng thấy ở cây kim tước. Liệu việc trồng thanh tùng nơi nghĩa địa giáo đường có bắt nguồn từ các nghi lễ tang ma cổ xưa, hay là biểu tượng của sự phục sinh nhờ sắc xanh vĩnh cửu của nó, cũng là điều khả dĩ để suy đoán.

Họ dùng âm nhạc để khơi gợi hay làm lắng dịu nỗi niềm của thân quyến, tùy theo từng điệu cảm hòa âm. Nhưng ẩn ý sâu xa và mang tính biểu tượng lại nằm ở bản chất hài hòa của chính linh hồn; khi thoát khỏi thể xác, nó lại trở về hưởng thụ sự hòa thanh nguyên sơ của chốn thiên đình, nơi nó từng hạ giới; và theo lộ trình được người xưa vạch ra, linh hồn giáng thế qua chòm Cự Giải và thăng thiên qua chòm Ma Kết.

Họ không hỏa thiêu trẻ nhỏ khi chúng chưa mọc răng, bởi e rằng thân xác non nớt ấy là miếng mồi quá đỗi mỏng manh trước ngọn lửa, và phần xương sụn khó lòng để lại di cốt nguyên vẹn sau khi qua cơn thiêu đốt. Việc họ kiêng nhóm lửa trong nhà suốt mấy ngày sau đó là sự tưởng niệm nghiêm cẩn về ngọn lửa đau thương vừa qua. Và trong cảnh tang tóc không niềm hy vọng, họ có một màn lừa dối tốt lành để ngăn nỗi bi thương quá độ: ấy là niềm tin phổ biến rằng nỗi sầu thảm khôn cùng sẽ quấy nhiễu vong linh người khuất bóng.

Việc họ chôn cất người chết trong tư thế nằm ngửa dường như thuận theo giấc ngủ say nồng và dáng vẻ thường thấy khi lâm chung; điều này trái ngược với tư thế tự nhiên nhất lúc chào đời, và cũng chẳng giống tư thế treo lơ lửng của ta trong trạng thái bấp bênh nơi bụng mẹ. Riêng Diogenes lại khác đời khi chuộng tư thế nằm sấp dưới mồ; và một số tín đồ Cơ Đốc chẳng ưng cả hai, họ từ khước dáng hình an nghỉ mà chọn cho mình tư thế đứng thẳng.

Việc họ khiêng người chết ra đi với đôi chân hướng về phía trước chẳng phải là điều vô lý, bởi nó tương phản với tư thế tự nhiên của con người khi mới lọt lòng bước vào cõi thế; lại cũng thuận theo quan niệm của họ, rằng khi đã giã biệt trần gian thì chẳng nên ngoái nhìn lại nữa; trong khi người Hồi giáo, với niềm tin sẽ trở lại với một kiếp sống hoan lạc, lại được khiêng đi với đầu hướng về phía trước và mắt trông về mái ấm của mình.

Họ khép mắt người quá cố, bởi đó là bộ phận chết trước tiên, hoặc là nơi đầu tiên bộc lộ dấu vết thê lương của sự tử biệt. Nhưng việc họ liên tục cất tiếng gọi giật để đánh thức người đang hấp hối hay đã tạ thế, hòng níu kéo họ về lại dương gian, chỉ là sự vô vọng của tình thâm; bởi lẽ họ đâu thể không biết đến những phép thử sinh tử nghiệm ngặt bằng cách áp lông vũ, đưa gương soi, hay nhìn bóng hình phản chiếu—điều mà đôi mắt kẻ đã khuất chẳng còn biểu lộ được nữa: những dấu hiệu ấy tuy khó xác quyết nơi thi thể hãy còn ấm nóng, nhưng khó lòng sai chạy nơi những xác chết đã qua bốn năm ngày.

Tục hít lấy hơi thở cuối cùng của người thân khi lâm chung chắc chắn chẳng xuất phát từ tập quán y học nào, mà chỉ là quan niệm mơ hồ rằng linh hồn thoát ra qua ngả ấy; và đó cũng là nỗi luyến ái bắt nguồn từ thuyết Pythagoras, tin rằng linh hồn của thể xác này sẽ nhập vào một thể xác khác, mà họ hằng ước ao thể xác ấy chính là mình.

Việc họ tưới dầu lên đài thiêu là tập tục có thể chấp nhận được, chừng nào ý nguyện còn dừng ở chỗ giúp ngọn lửa thăng hoa mau chóng. Nhưng việc tìm kiếm điềm lành nơi sự hỏa thiêu mau lẹ, hay hiến tế cho thần gió để giục giã công việc này diễn ra nhanh chóng, lại là một hình thức mê tín thấp hèn.

Kẻ diễn trò hay vai hề đi theo đoàn tang lễ, bắt chước lời ăn tiếng nói, cử chỉ và phong thái của người đã khuất, quả là quá đỗi cợt nhả trước những nghi lễ trang nghiêm dường ấy, hoàn toàn đi ngược lại các bài điếu văn cùng những nghi thức tang ma sầu thảm nơi mộ phần.

Việc họ chôn theo một đồng tiền làm lộ phí cho người lái đò nơi chốn Elysium quả là tập tục đầy rẫy sự ngây ngô. Thế nhưng, tục lệ cổ xưa đặt đồng tiền vào các hũ tro lớn, cũng như tập quán ngày nay chôn huy chương dưới nền móng các công trình nguy nga ở châu Âu, lại là những phương thức đáng ngợi khen cho các phát kiến lịch sử về hành trạng, nhân vật và niên đại, điều mà hậu thế ắt sẽ nhiệt liệt tán thưởng.

Chúng ta không bàn xét các luật lệ mai táng xưa cũ vốn tước quyền chôn cất hay hỏa thiêu của một số hạng người. Nhưng qua đó ta hiểu rằng đây chẳng phải là xương cốt của những kẻ bị hung tinh ám hại hay bị sét trời đánh chết; cũng chẳng phải di cốt của những kẻ phản quốc, tự sát, hay những phạm nhân phạm tội báng bổ thánh thần; ấy là những kẻ mà trong nhận thức thời xưa là không xứng đáng với đất mẹ, bị đày ải xuống ngục Tartarus nơi địa phủ và vực thẳm không đáy của Pluto, nơi vĩnh viễn chẳng có sự cứu rỗi độ trì.

Không chỉ có nhiều tập tục mai táng là đáng ngờ, mà vô số tập quán, chuyện hoang đường cùng những ý niệm bất nhất hoặc mờ mịt về trạng thái và sự tồn tại mai sau của họ cũng thế. Liệu việc xếp một thi thể đàn bà chung với tám hay mười thi thể đàn ông—với lý do thân xác phụ nữ dễ bắt lửa và nhiều mỡ màng hơn giúp việc thiêu đốt trên giàn diễn ra thuận lợi—có phải là một hành vi duy lý chăng; hay lời than van của vợ Periander có chấp nhận được chăng, khi bà than thở rằng vì thiếu nghi thức hỏa táng nên phải chịu cái lạnh buốt khôn cùng nơi địa ngục, thuận theo thể chế của chốn u minh dưới quyền Pluto, nơi giá lạnh chiếm một phần lớn trong các hình khổ tra tấn; những điều ấy khó lòng lướt qua mà không dấy lên mối hoài nghi.

Vì cớ gì bóng ma của những người nữ lại hiện ra trước mắt Ulysses sớm hơn các đấng anh hùng và các bậc nam nhi hào kiệt;—vì sao linh hồn của Tiresias lại mang nam tính, kẻ chịu mù lòa nơi dương gian nhưng lại nhìn thấu tỏ hơn thảy mọi kẻ khác dưới âm phủ; vì sao bữa tiệc cúng tế người chết lại gồm trứng, đậu, cần núi và rau diếp, trong khi người chết lại được cho là ăn hoa cúc bất tử quanh những đồng cỏ Elysium:—vì sao, một khi chẳng có lễ vật hiến tế nào được chấp nhận, cũng chẳng có sự chuộc lỗi nào cho bản giao ước của nấm mồ, người đời lại dựng nên nữ thần Morta và thờ phụng một cách vô ích những thần linh không có tai, điều đó khôn nguôi gợi lên nỗi ngờ vực.

Người chết dường như đều sống động trong cõi âm ty trần thế của Homer, vậy mà chẳng thể nói năng lưu loát, tiên tri, hay nhận biết người sống, trừ phi họ được uống máu, nơi ngự trị sự sống của con người. Và bởi thế, linh hồn những kẻ cầu hôn Penelope dưới sự dẫn dắt của Mercury chỉ biết ríu rít như loài dơi, còn những linh hồn theo sau Hercules chỉ phát ra âm thanh chẳng khác nào một đàn chim muông.

Các vong linh đã khuất thấu tỏ chuyện quá khứ và tương lai, song lại mịt mờ trước những việc ở hiện tại. Agamemnon tiên đoán những biến cố sẽ xảy đến với Ulysses, vậy mà lại ngơ ngác hỏi han về số phận con trai mình. Những bóng ma khiếp sợ gươm đao trong thơ Homer; thế nhưng Sibyl lại bảo với Æneas trong thơ Virgil rằng hình hài mỏng manh của các linh hồn vượt ngoài sức sát thương của vũ khí. Các linh hồn trút bỏ ác tâm cùng với thể xác, và Cæsar cùng Pompey hòa thuận nơi địa phủ La-tinh; vậy mà Ajax trong thơ Homer lại chẳng chịu cất lời tương ngộ với Ulysses; và Deiphobus hiện lên với thân hình nát bấy giữa bầy u linh của Virgil, dẫu ta vẫn bắt gặp những bóng hình nguyên vẹn giữa các vong hồn mang thương tích của Homer.

Khi Charon trong tác phẩm của Lucian ngợi ca thân phận mình giữa cõi chết, liệu câu nói của Achilles—kẻ lúc sinh thời từng khinh khi cái chết—rằng thà làm đầy tớ cho một gã cày thuê còn hơn làm hoàng đế của cõi âm ti, có phải là một lời đẹp đẽ chăng? Làm sao linh hồn của Hercules vừa ở dưới âm phủ lại vừa ngự trên thiên đường; và linh hồn Julius hóa thành một vì sao, nhưng vẫn bị Æneas nhìn thấy nơi địa ngục?—trừ phi các bóng ma chỉ là hình ảnh và ảo ảnh của linh hồn được tiếp nhận nơi các cung trời cao hơn, chiếu theo sự phân chia thời cổ giữa thể xác, linh hồn, và ảo ảnh hay chân dung của cả hai. Những chi tiết về sự tồn tại tương lai ắt hẳn phải mịt mờ đối với các học thuyết cổ xưa, điều mà triết học Cơ Đốc cho đến nay vẫn chỉ định đoạt trong một màn sương mù của các ý kiến. Một cuộc đối thoại giữa hai hài nhi trong bụng mẹ về trạng thái của thế giới này có thể minh họa một cách khéo léo cho sự ngu muội của chúng ta về cõi bên kia, nơi mà tôi trộm nghĩ ta vẫn chỉ đang đàm đạo trong hang tối của Pluto, và mới chỉ là những triết gia còn trong trứng nước.

Pythagoras thoát nạn trong cõi địa ngục huyền thoại của Dante, giữa đám đông triết gia lúc nhúc; nơi đó, trong khi ta bắt gặp Plato và Socrates, thì Cato lại hiện diện ở một nơi chẳng hề thấp hơn luyện ngục. Trong toàn bộ nhóm ấy, Epicurus là nhân vật đáng lưu tâm hơn cả: người đời coi ông là kẻ lương thiện dẫu chẳng màng cõi Elysium, người khinh thường sự sống mà chẳng cần đến sự khích lệ của niềm tin bất tử, và dù xem cái chết là hư vô, ông vẫn chẳng mảy may khiếp sợ chúa tể của những nỗi kinh hoàng.

Nếu niềm hạnh phúc của thế giới bên kia được thấu triệt tường tận như những hoan lạc của cõi này, thì sống ắt là một nỗi đọa đày tử đạo; và đối với những ai không đoái hoài đến kiếp sau, việc phải chết hẳn còn ghê gớm hơn cả cái chết, điều khiến ta phải kinh ngạc trước những sự táo bạo dám trở thành hư không và quy hồi về chốn hỗn mang nguyên thủy. Chắc chắn những tâm hồn có thể coi khinh cái chết khi chẳng trông mong một sự tồn tại tốt đẹp hơn sau đó, ắt hẳn đã khinh rẻ việc được sống nếu họ biết đến một cõi nào khác. Và vì thế, ta không tán đồng với phán đoán của Machiavelli, rằng Cơ Đốc giáo biến con người thành những kẻ hèn nhát, hoặc với niềm tin rằng mình chỉ chết đi một nửa, các đức tính nhẫn nhục và khiêm nhường vốn bị khinh rẻ đã hạ thấp tinh thần con người, điều mà các nguyên lý Ngoại đạo từng nâng bổng; trái lại, nó đã tiết chế sự ngông cuồng táo tợn trong những toan tính, nền tảng, và những hậu quả muôn đời của cái chết—nơi mà những kẻ mang tâm hồn bạo liệt nhất thường liều lĩnh một cách phi thường. Chúng ta cũng chẳng thể xem nhẹ lòng quả cảm của những thánh tử đạo thuở xưa, những người khinh khi cái chết giữa bối cảnh buồn thảm của cuộc đời, và trong sự tử đạo ở tuổi xế bóng, có lẽ họ chẳng mất đi bao nhiêu tháng ngày, hoặc từ giã cõi đời khi nó hầu như chẳng còn đáng sống. Bởi lẽ (ngoài chuyện quãng đời dài đằng đẵng đã qua chẳng bõ bèn gì so với chút thời gian ít ỏi sắp tới), họ còn chịu bất lợi không nhỏ từ thể trạng của tuổi già, vốn tự nhiên khiến con người sinh lòng sợ hãi, và khí chất đã quá già cỗi để có được những suy nghĩ táo bạo và quả cảm của tuổi trẻ cùng những năm tháng nhiệt huyết. Nhưng sự khinh nhờn cái chết phát xuất từ sự hung hăng của thể xác chẳng hề thúc đẩy hạnh phúc của chúng ta. Những ai từng giơ đôi bàn tay run rẩy trong ngọn lửa và phấn đấu vì vinh quang một cách đầy nhân tính, họ mới xứng đáng ngồi ở hàng ghế danh dự và những vị trí cao quý nhất chốn thiên đường.

Trong khi đó, Epicurus nằm sâu dưới địa ngục của Dante, nơi ta bắt gặp những nấm mồ giam hãm những linh hồn từng phủ nhận sự bất tử của chính mình. Nhưng liệu người ngoại đạo đức hạnh, kẻ đã sống tốt đẹp hơn những lời mình thuyết giảng, hay kẻ lầm lạc trong các nguyên lý của bản thân nhưng vẫn sống thanh cao hơn các triết gia với những châm ngôn hoa mỹ, có bị đọa đày sâu như vị trí ông bị xếp đặt, hay ít nhất là đủ thấp để không trỗi dậy chống lại những tín đồ Cơ Đốc—những người dẫu tin hoặc biết chân lý ấy, nhưng trong thực hành và lối sống lại hằng chối bỏ nó—đó là một câu hỏi quá đỗi ngậm ngùi để truy cứu đến cùng.

Thế nhưng, mọi nhận thức hay phần lớn trong số đó đều quy về niềm tin vào một sự tồn tại mai sau; chính niềm tin ấy, khi được đón nhận một cách mù quáng hay nguội lạnh, đã sinh ra những quan niệm, nghi lễ và ngôn từ lệch lạc mà người Cơ Đốc hoặc rủ lòng thương hại hoặc cất tiếng cười chê. Thật có phúc cho những ai không phải sống trong thời kỳ thiệt thòi ấy, khi người đời chẳng thể nói được điều gì về tương lai ngoài việc cậy dựa vào lý trí: qua đó, những tâm hồn cao quý nhất thường rơi vào những cái chết đầy hoài nghi và sự tan biến u sầu. Với những niềm hy vọng ấy, Socrates đã sưởi ấm tinh thần dao động của mình trước chén độc dược lạnh lùng; và Cato, trước khi dám vung nhát gươm định mệnh, đã dành một phần đêm để đọc thiên khảo luận Bất tử của Plato, qua đó củng cố bàn tay run rẩy để dồn can đảm cho hành vi sinh tử ấy.

Tảng đá nặng nề nhất mà nỗi u sầu có thể ném vào một con người là bảo với anh ta rằng anh ta đã đi đến tận cùng bản tính của mình; hoặc chẳng có trạng thái mai sau nào nữa để kiếp sống này hướng tới như một bước tiến trình, bằng không mọi sự thảy đều hoang phí hư vinh. Thiếu đi sự viên thành này, niềm mong mỏi và khát khao tự nhiên về một cảnh giới như thế chỉ là một sự giả dối của tạo hóa; những kẻ suy tư bất mãn sẽ hờn trách sự công bằng trong cấu tạo của mình, và thà bằng lòng để Adam sa ngã sâu hơn nữa; nhờ đó, vì chẳng biết đến cội nguồn nào khác và chìm sâu hơn trong sự ngu muội về chính mình, họ có thể tận hưởng niềm hạnh phúc của loài hạ đẳng—những sinh vật an nhiên sống trọn bản tính của chúng, bởi chẳng có trí tri để than khóc cho thân phận mình, và vì được tạo tác bên dưới vòng quay của những niềm hy vọng hay sự nhận biết về một kiếp tồn tại tốt đẹp hơn, sự khôn ngoan của Thiên Chúa đã buộc chúng phải bằng lòng: nhưng thành tố thượng đẳng và phần khuất lấp nơi bản thân chúng ta, nơi mà mọi hoan lạc hiện tại chẳng thể đem lại sự mãn nguyện yên hàn, rốt cuộc sẽ có thể cất lời bảo ta rằng, chúng ta cao trọng hơn bản thân mình ở hiện tại, và sẽ xóa tan những niềm hy vọng ấy trong sự tận hưởng những thành tựu viên mãn của chính mình.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.