Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Giới Thiệu

❊ ❊ ❊

Sir Thomas Browne (người có các tác phẩm chiếm một vị trí nổi bật trong lịch sử văn học thế kỷ XVII) là một tác giả ngày nay ít được biết đến và còn ít người tìm đọc hơn. Sự lãng quên tương đối mà ông phải chịu đựng lại càng đáng chú ý hơn bởi lẽ, dù không vì lý do nào khác, các tác phẩm của ông vẫn đáng được nghiên cứu như một ví dụ tiêu biểu cho tiếng Anh trong giai đoạn có thể gọi là thời kỳ chuyển giao. Văn xuôi của thời đại Elizabeth đang bắt đầu suy vi và nhường chỗ cho một phong cách viết hoa mỹ, phô trương hơn—một phong cách mà sau khi kinh qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau, đã đạt đến đỉnh cao ở thời Johnson.

Browne là một trong những ví dụ sớm và xuất sắc nhất của trường phái này; phong cách của ông, như chính Johnson từng nhận xét, “mạnh mẽ nhưng thô ráp, uyên bác nhưng phô chữ, sâu sắc nhưng u uẩn; nó gây ấn tượng mạnh nhưng không làm vừa lòng, nó áp đặt nhưng không cuốn hút. . . . Đó là một tấm vải dệt từ vô số ngôn từ, một sự pha trộn của những từ ngữ tạp nhạp được gom góp từ những vùng đất xa xôi.”

Tuy nhiên, bất chấp lời phê bình có phần e ấp này, trong các tác phẩm của Browne vẫn có những đoạn văn chẳng hề kém cạnh bất kỳ kiệt tác nào trong ngôn ngữ Anh; và dù văn phong của ông có thể không phải là “nguồn tiếng Anh nguyên bản tinh khôi”, thì chính những tạp chất ấy lại làm tăng thêm vẻ đẹp cho tác phẩm.

Thế nhưng, Browne không chỉ đáng để nghiên cứu như một hiện tượng về phong cách văn học. Nội dung tác phẩm, tầm vóc của các ý tưởng, tính độc đáo trong tư tưởng cùng lòng bao dung vĩ đại của ông đã bù đắp dư thừa cho những khiếu khuyết (nếu có) trong văn phong. Một tác giả kết hợp được trí tuệ trào lăm của Montaigne với sự uyên bác của Erasmus, và là người mà ngay cả Hallam cũng phải thốt lên rằng “những tài năng đa dạng của ông chẳng thiếu thứ gì ngoại trừ sự trị vì tối cao của lý trí lành mạnh để xếp ông vào hàng ngũ cao nhất trong nền văn học của chúng ta,” thì tuyệt nhiên không nên bị bỏ quên trong bóng tối.

Một tiểu sử ngắn gọn về cuộc đời ông sẽ là lời giới thiệu tốt nhất cho các tác phẩm của ông.

Sir Thomas Browne sinh tại London, thuộc giáo khu St Michael le Quern, vào ngày 19 tháng 10 năm 1605. Cha ông là một thương gia ở London, xuất thân từ một gia đình danh giá ở Cheshire; còn mẹ ông là một quý bà vùng Sussex, con gái của ông Paul Garraway ở Lewis. Cha ông mất khi ông còn rất nhỏ, và mẹ ông tái giá ngay sau đó, khiến Browne được giao cho người giám hộ chăm sóc, một trong số đó được cho là đã lừa gạt mất một phần tài sản của ông. Ông học tại Winchester, rồi sau đó được gửi đến Oxford, vào nơi mà nay là Trường Đại học Pembroke, nơi ông nhận bằng Thạc sĩ Nghệ thuật vào năm 1629. Ngay sau đó, ông bắt đầu hành nghề y một thời gian ngắn ở Oxfordshire. Nhưng ta sớm thấy ông chán nản công việc này và đi theo cha dượng, Sir Thomas Dutton, trong chuyến đi kinh lý các lâu đài và pháo đài ở Ireland. Sau đó, chúng ta nghe tin về Browne ở miền Nam nước Pháp, tại Montpellier, khi ấy là một trường y danh tiếng, nơi ông dường như đã học tập trong một thời gian ngắn. Từ đó, ông sang Padua, một trong những trường đại học Ý nổi tiếng nhất, được biết đến với những quan điểm của một số thành viên về các chủ đề thiên văn học và chiêu hồn thuật. Trong thời gian lưu trú tại đây, Browne chắc chắn đã tiếp thu được một số ý niệm kỳ lạ về khoa học bầu trời và thuật phù thủy, và điều quan trọng hơn, ông đã học được cách nhìn nhận những người theo Công giáo La Mã với lòng bao dung rộng lớn mà ta thấy xuyên suốt các tác phẩm của ông. Từ Padua, Browne đến Leyden, và sự thay đổi đột ngột từ một quốc gia Công giáo La Mã cuồng tín nhất sang một quốc gia Tin Lành cuồng tín nhất này đã không khỏi ảnh hưởng đến tâm trí ông, như có thể tìm thấy dấu vết trong cuốn sách của ông. Tại đây, ông nhận bằng Tiến sĩ Y khoa và ngay sau đó trở về Anh. Không lâu sau khi trở về, khoảng năm 1635, ông xuất bản tác phẩm “Religio Medici” (Đức tin của Bác sĩ), tác phẩm đầu tay và lớn nhất của ông, nơi có thể coi là phản ánh tâm trí của một người, dù có trí tuệ mạnh mẽ và sự uyên bác bao la, vẫn dễ thiên về mê tín, nhưng sau khi

“Qua bao thành phố ruổi rong,

Lập thân, phong tục, thảy đều kinh qua,”

đã có được cái nhìn quá rộng lớn về nhân loại để không trở thành một kẻ cuồng tín.

Sau khi xuất bản cuốn sách, ông định cư tại Norwich, nơi ông sớm có một phòng khám y khoa phát triển rộng rãi. Từ đây, cuộc đời ông không có nhiều điều để kể thêm. Năm 1637, ông được nhận bằng Tiến sĩ Y khoa tại Oxford; và đến năm 1641, ông kết hôn với Dorothy, con gái của Edward Mileham, ở Burlingham thuộc Norfolk, và có với bà một gia đình gồm mười một người con.

Năm 1646, ông xuất bản cuốn “Pseudodoxia Epidemica”, hay Những cuộc điều tra về các sai lầm phổ biến. Việc phát hiện ra một số hũ tro cốt thời La Mã tại Burnham thuộc Norfolk đã dẫn dắt ông vào năm 1658 viết cuốn “Hydriotaphia” (Mai táng bằng hũ); ông cũng xuất bản cùng thời điểm cuốn “The Garden of Cyrus, or the Quincunxcial Lozenge of the Ancients” (Khu vườn của Cyrus, hay Hình thoi ngũ điểm của người cổ đại), một tác phẩm kỳ lạ nhưng kém xa các tác phẩm khác của ông.

Năm 1665, ông được bầu làm Hội viên Danh dự của Đại học Bác sĩ, “virtute et literis ornatissimus” (lừng lẫy về đức hạnh và học thức).

Browne luôn là một người theo phe Hoàng gia. Năm 1643, ông đã từ chối đóng góp vào quỹ đang được quyên góp thời bấy giờ để giành lại Newcastle. Ông đã trở thành một ngoại lệ may mắn đối với sự ghẻ lạnh dường như đã thành tục ngữ mà phe Hoàng gia phải nhận từ Charles II vào năm 1671; bởi khi Charles ở Newmarket, nhà vua đã ghé qua Norwich và phong tước hiệp sĩ cho Browne. Danh tiếng của ông lúc này đã rất lớn. Evelyn đã thực hiện một chuyến đi đến Norwich với mục đích duy nhất là để gặp ông; và cuối cùng, vào đúng sinh nhật lần thứ 76 của mình (19 tháng 10 năm 1682), ông trút hơi thở cuối cùng, thọ hưởng trọn vẹn tuổi đời và danh vọng.

Thật là một sự trùng hợp kỳ lạ khi chính người từng viết trong Thư gửi một người bạn rằng “ở những người sống thọ qua nhiều năm, khi có tới 365 ngày để quyết định sự sống của họ trong mỗi năm, thì ngày đầu tiên lại đánh dấu ngày cuối cùng, cái đuôi của con rắn lại quay trở lại miệng nó vào đúng thời điểm đó, và họ khép lại cuộc đời đúng vào ngày sinh của mình, quả là một sự trùng hợp đáng kinh ngạc, mà dù chiêm tinh học đã tốn không ít công sức trí tuệ để giải mã, vẫn hết sức cẩn trọng trong việc đưa ra lời dự đoán về nó,” lại tự mình qua đời vào đúng ngày sinh nhật.

Browne được an táng tại nhà thờ St Peter, Mancroft, Norwich, nơi người vợ quá cố đã dựng một bia kỷ niệm trên tường để tưởng nhớ ông, trên đó có khắc một đoạn văn bằng tiếng Anh và tiếng Latinh, ghi nhận ông là tác giả của “Religio Medici”, “Pseudodoxia Epidemica” và các tác phẩm uyên bác khác “per orbem notissimus” (nổi tiếng khắp thế giới). Thế nhưng giấc ngủ của ông đã không được yên tĩnh; hộp sọ của ông đã bị định mệnh an bài để làm đồ trang trí cho một bảo tàng! Vào năm 1840, khi một số công nhân đang đào một hầm mộ trong gian chancel của nhà thờ St Peter, họ tìm thấy một quan tài có khắc dòng chữ—

“Amplissimus Vir

Dus Thomas Browne Miles Medicinæ

Dr Annis Natus 77 Denatus 19 Die

Mensis Octobris Anno Dnj 1682 hoc.

Loculo indormiens Corporis Spagyrici

pulvere plumbum in aurum

convertit.”

Bản dịch của dòng chữ này đã bùng lên một trận giông bão trên tro bụi của ông, một cuộc tranh luận mà có lẽ Browne sẽ rất thích thú được tham gia, bởi từ spagyricus là một ẩn số đối với các nhà giả kim và học giả. Ông Firth ở Norwich (người có bản dịch có vẻ là tốt nhất) đã dịch dòng chữ như sau:—

“Người đàn ông rất mực kiệt xuất, Sir Thomas Browne, Hiệp sĩ, Tiến sĩ Y khoa, thọ 77 tuổi, qua đời vào ngày 19 tháng 10, năm của Chúa 1682, đang yên nghỉ trong chiếc quan tài bằng chì này, bằng bụi chiết xuất thuật giả kim từ thể xác ông, biến chì thành một hòm vàng.”

Sau khi Sir Thomas qua đời, hai tập hợp tác phẩm của ông đã được xuất bản, một tập do Tổng giám mục Tenison thực hiện và tập kia vào năm 1772. Chúng chứa phần lớn các bức thư, các bài luận về nhiều chủ đề khác nhau và Thư gửi một người bạn của ông. Nhiều phiên bản khác nhau của các phần tác phẩm của Browne đã lần lượt xuất hiện qua thời gian. Bản in đầy đủ và xuất sắc nhất của toàn bộ các tác phẩm là bản do Simon Wilkin xuất bản.

Chính nhờ “Religio Medici”—đức tin của một bác sĩ—mà danh tiếng của Browne chủ yếu được gầy dựng. Đó là tác phẩm đầu tiên và nổi tiếng nhất của ông, được xuất bản ngay sau khi ông trở về từ các chuyến du hành; nó cho chúng ta thấy những ấn tượng được khắc ghi trong tâm trí ông bởi các trường phái tư tưởng khác nhau và đối lập mà ông đã kinh qua. Ông nói với chúng ta rằng ông chưa bao giờ có ý định xuất bản nó, nhưng sau khi sách bị in lén, ông mới bị thúc ép làm vậy. Năm 1643, bản in chính thức đầu tiên xuất hiện, kèm theo “lời cảnh báo cho những ai sẽ đọc những nhận xét dựa trên bản in lỗi thời và sai lệch trước đó của cuốn sách này.” Những nhận xét được nhắc đến ở đây do Sir Kenelm Digby viết và gửi cho Bá tước Dorset. Chúng lần đầu tiên được in ở cuối bản in năm 1643, và từ đó đến nay luôn được xuất bản kèm theo cuốn sách. Giá trị lớn nhất của chúng nằm ở tốc độ viết kinh ngạc, khi Sir Kenelm, như ông tự thuật, đã mua cuốn sách, đọc nó và viết xong các nhận xét của mình chỉ trong vòng hai mươi bốn giờ!

Cuốn sách chứa đựng những gì có thể gọi là một lời biện hộ cho đức tin của ông. Ông nêu rõ những lý do làm cơ sở cho quan điểm của mình, và nỗ lực chứng minh rằng, mặc dù từng bị cáo buộc là kẻ vô thần, ông ở mọi khía cạnh đều là một tín hữu Cơ Đốc tốt lành và là một thành viên trung thành của Giáo hội Anh. Mỗi người phải tự mình đánh giá về sự thành công của ông; nhưng hiệu quả mà nó tạo ra trong tâm trí của Johnson là điều đáng lưu ý. “Quan điểm của mỗi người,” Johnson nói, “phải được tìm hiểu từ chính người đó; còn về hành vi của anh ta, an toàn hơn là tin vào bằng chứng của người khác. Khi các chứng cứ phù hợp với nhau, không thể đạt được cấp độ chắc chắn lịch sử nào cao hơn nữa; và chúng rõ ràng cùng chứng minh rằng Browne là một người theo đuổi tận tụy đức tin của Đấng Christ, sống tuân theo các luật lệ của Ngài, và nhắm mắt trong niềm tin vào lòng dung thứ của Ngài.”

Bằng chứng tốt nhất cho sự xuất sắc của “Religio” nằm ở thành công to lớn của nó. Trong suốt cuộc đời của tác giả, từ năm 1643 đến 1681, tác phẩm đã qua mười một lần tái bản. Tác phẩm đã được dịch sang tiếng Latinh, tiếng Hà Lan, tiếng Pháp và tiếng Đức, và nhiều bản dịch đã trải qua nhiều lần tái bản. Không dưới ba mươi ba luận thuyết đã được viết để phỏng theo nó; và điều mà đối với một số người sẽ là bằng chứng lớn nhất trong tất cả, là ngay sau khi xuất bản, nó đã bị đưa vào Danh mục sách cấm (Index Expurgatorius). Bằng chứng tốt nhất cho sự khoáng đạt trong tư tưởng của tác phẩm nằm ở thực tế là tác giả của nó từng được cả những người Công giáo La Mã lẫn những người Quaker đồng thời tuyên bố là tín đồ thuộc giáo hội của họ!

Cuốn “Hydriotaphia”, hay Mai táng bằng hũ, là một luận thuyết về các nghi thức tang lễ của các dân tộc cổ đại. Tác phẩm ra đời xuất phát từ việc phát hiện một số hũ tro cốt thời La Mã ở Norfolk. Dù kém hơn cuốn “Religio”, “có lẽ không có tác phẩm nào của ông thể hiện tốt hơn sức đọc hay trí nhớ của ông.”

Văn bản của bản in “Religio Medici” lần này được lấy từ bản thường được gọi là bản in thứ tám, nhưng thực chất là bản in thứ mười một, xuất bản tại London vào năm 1682, bản in cuối cùng trong cuộc đời của tác giả. Các ghi chú phần lớn được tổng hợp từ các nhận xét của Sir Kenelm Digby, chú giải của Ông Keck, và các ghi chú rất có giá trị của Simon Wilkin. Về câu chuyện tìm thấy hộp sọ của Sir Thomas Browne, tôi mắc nợ bài viết của Ông Friswell về Sir Thomas trong cuốn “Varia” của ông. Văn bản của “Hydriotaphia” được lấy từ bản in khổ folio năm 1686, trong thư viện Lincoln’s Inn. Một số ghi chú của Browne cho bản in đó đã được giản lược, cùng với hầu hết các trích dẫn tham chiếu, vì chúng chỉ đến những cuốn sách mà người đọc đại chúng ít có khả năng tiếp cận.

Tác phẩm “Thư gửi một người bạn, nhân sự kiện một người bạn tri kỷ qua đời” lần đầu tiên được xuất bản trong một tập sách nhỏ khổ folio vào năm 1690. Tác phẩm được in lại trong các tác phẩm xuất bản sau khi ông mất. Những suy ngẫm kết luận là nền tảng cho một tác phẩm lớn hơn, “Christian Morals” (Đạo đức Cơ Đốc). Tôi không biết có bản in hiện đại hoàn chỉnh nào của nó hay không. Văn bản của bản in này được lấy từ bản in gốc năm 1690. Tập sách nhỏ hiện nằm ở Bảo tàng Anh, được đóng chung với một tập thơ cổ. Tác phẩm có tiêu đề, “Thư gửi một người bạn, nhân sự kiện một người bạn tri kỷ qua đời. Bởi Sir Thomas Brown uyên bác, Hiệp sĩ, Tiến sĩ Y khoa, muộn thời ở Norwich. London: In cho Charles Brone, tại The Gun, ở Phía Tây Giáo đường St Paul, 1690.”

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.