Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 106 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 1
Hydriotaphia, Hay Táng Thức Bằng Bình Tro

❊ ❊ ❊

Khi thám hiểm những chiều sâu của thế giới dưới lòng đất, một tầng nông cũng đủ làm thỏa mãn vài kẻ hiếu kỳ; chỉ cần khai mở đôi ba thước quanh bề mặt, họ chẳng bận tâm bới móc tận ruột gan mỏ Potosí hay những tầng đất hướng về tâm địa cầu. Mẹ Tự Nhiên đã ban tặng một phần của đất, và con người bồi đắp nên một phần khác. Những kho báu của thời gian nằm ở tầng cao, trong các bình tro, tiền cổ và đài bia, ngỡ như chỉ vừa chớm chạm rễ của vài loài thảo mộc. Thời gian chứa đựng vô vàn bảo vật hiếm hoi cùng muôn vàn cảnh tượng kỳ thú; nó hé lộ những điều xưa cũ chốn thiên đình, đem lại những phát kiến mới mẻ nơi trần thế, và biến chính cõi đất này thành một miền đất mới được khám phá. Vùng đất cổ kính bao la như châu Mỹ từng bị chôn vùi suốt hàng ngàn năm, và một phần lớn của địa cầu đối với chúng ta vẫn còn nằm kín trong bình tro.

Dẫu rằng nếu Adam được tạo tác từ tinh chất của bụi đất, thì vạn vật đều có quyền đòi lại phần cốt nhục ấy, song hiếm ai gửi gắm nắm xương tàn sâu hơn mức họ đã nhận về; chẳng màng tới những nấm mồ khổng lồ dưới tầng tầng lớp lớp đất đá nặng nề, người ta chỉ mong manh một nấm mồ nông hơn tầm vóc của mình, thầm ước sao cho xương cốt được an nghỉ êm ái, và đất mẹ phủ lên mình thật nhẹ nhàng. Ngay cả những kẻ ôm hy vọng phục sinh cũng chẳng cam lòng với việc bị an táng nơi tâm trái đất, hay liều lĩnh vùi lấp di hài đến mức nghìn trùng cách biệt, vĩnh viễn chẳng còn cơ hội tái ngộ; chính sự an bài may mắn ấy đã mở ra nhịp cầu tương giao với tiền nhân, và lưu lại trước mắt chúng ta những phần thân xác mà thuở sinh thời chính họ cũng chưa từng trông thấy.

Dẫu đất đã độc chiếm danh xưng là chốn vùi thân, song nước mới thực là nấm mồ ghê gớm nhất; nó từng nuốt trọn gần như toàn thể nhân loại cùng muôn loài sinh linh chỉ trong bốn mươi ngày ròng; loài cá cũng khó bề thoát nạn trọn vẹn, trừ phi biển mặn khi ấy được dung hòa khéo léo bởi sự hòa quyện của dòng nước ngọt thanh khiết.

Biết bao người đã hao tâm tổn tứ viết nên những trước tác đồ sộ để minh định trạng thái của linh hồn sau cuộc phân ly; song con người lại tỏ ra kỳ quặc khôn cùng trong những phương cách dị thường nhằm giải thể thể xác: trong khi những dân tộc thấu đáo nhất vẫn an bài với hai lối giản dị: thổ táng hoặc hỏa táng.

Rằng tục vùi xác dưới lòng đất hay thổ táng có niên đại xưa hơn, những tấm gương cổ xưa của Abraham và các tộc trưởng đã đủ sức minh chứng; và điều này ắt hẳn chẳng có đối thủ tranh giành, nếu như người ta xác thực được truyền thuyết cho rằng Adam được an táng gần Damascus hoặc Đồi Sọ. Chính Thượng đế, Đấng chỉ đích thân mai táng một người duy nhất, cũng ưng thuận chọn lựa phương thức này, như có thể suy ra từ lời Kinh Thánh và cuộc tranh chấp dữ dội giữa Satan cùng tổng lãnh thiên thần hòng tìm kiếm thi hài Moses. Nhưng tục hỏa táng cũng có nguồn gốc từ ngàn xưa và phạm vi lan tỏa chẳng hề nhỏ hẹp. Bởi lẽ (chưa cần viện dẫn tới Hercules) thi hào Homer từng để lại những áng văn tuyệt mỹ miêu tả tập tục này trong tang lễ Hy Lạp, qua các nghi thức trang trọng tiễn đưa Patroclus và Achilles; thậm chí còn xưa hơn thế trong cuộc chiến thành Thebes, cùng lễ hỏa táng long trọng dành cho Menoeceus và Archemorus, những nhân vật đồng thời với Jair, vị thẩm phán thứ tám của Israel. Tục lệ này cũng được chứng thực nơi người thành Troy qua giàn thiêu thi hài Hector trước cổng thành, cùng lễ hỏa thiêu nữ hoàng tộc Amazon là Penthesilea; và sự trường tồn của tập tục ấy tại các xứ sở sâu trong nội địa châu Á; mãi cho tới triều đại của Hoàng đế Julian, ta vẫn thấy vua xứ Chionia đem thiêu xác con trai mình rồi chôn cất tro tàn trong một chiếc bình bạc.

Tập tục ấy cũng lan rộng tới tận phương Tây xa xôi; ngoài người Heruli, người Getae và người Thrace, lối táng này còn phổ biến nơi phần lớn các tộc người Celt, Sarmatia, Germania, Gaul, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy; lại không thể không kể đến việc áp dụng phần nào nơi người Carthage và cư dân châu Mỹ. Tục hỏa táng nơi người La Mã có niên đại xa xưa hơn nhiều so với đa số ý kiến thông thường hoặc quan niệm của Pliny: bởi lẽ (ngoài các điều luật cổ trên Mười Hai Bảng cấm thiêu hoặc chôn người chết trong nội thành, quy định dựng giàn thiêu bằng gỗ xẻ mịn, hay việc dùng rượu dập tắt lửa tang), Quan chấp chính Manlius từng cho thiêu xác con trai mình; Numa, theo di chúc đặc biệt, không thiêu mà được đem chôn; và Remus từng được hỏa thiêu long trọng đúng như thi hào Ovid đã miêu tả.

Cornelius Sulla không phải người đầu tiên được hỏa táng tại Rome, song là người đầu tiên của dòng họ Cornelia; tập tục này trước đó chỉ được dùng ngẫu nhiên, không mấy thường xuyên, nhưng từ thời điểm ấy đã lan rộng và trở thành phương thức thịnh hành bậc nhất. Song ngay cả vào thời kỳ cực thịnh của tục hỏa táng, người ta cũng không hoàn toàn áp dụng nó cho tất thảy mọi người; bởi khi đến cả loài quạ cũng được hỏa táng theo nghi thức, thì Poppaea, vợ của Nero, lại được an táng theo lối thổ táng riêng biệt. Nay, vì mọi tập tục đều bắt nguồn từ một căn nguyên lý trí nào đó, nên tục lệ này cũng chẳng hề thiếu lý lẽ biện minh, tùy theo nhận thức của từng người về cách giải thể thân xác hợp lẽ tự nhiên nhất. Có kẻ thuận theo quan điểm của Thales rằng nước là khởi nguyên của vạn vật, nên cho rằng thuận lẽ nhất là quy phục nguyên lý thối rữa và kết thúc bằng một sự tan rã ướt át. Kẻ khác lại quan niệm rằng thác về với lửa mới là thuận tự nhiên nhất, xứng đáng với nguyên lý tối thượng cấu thành vạn vật theo học thuyết của Heraclitus; bởi vậy họ chất những giàn thiêu đồ sộ để đưa thể xác về với nguyên tố ấy một cách nhanh chóng hơn, qua đó tránh được cảnh thoái hóa nhãn tiền thành dòi bọ, mà vẫn giữ lại được một phần cốt lõi bất diệt của hình hài.

Vài người lại nhận ra nơi ngọn lửa một năng quyền thanh tẩy, giúp gạn lọc những tạp chất trần tục và giải phóng những phần tinh anh thanh khiết vốn chìm sâu trong đó. Và những ai, nhờ truyền thuyết hay suy luận hữu lý, lường trước được giàn thiêu tận thế của muôn loài, hoặc tin rằng nguyên tố lửa rốt cuộc sẽ áp đảo mọi nguyên tố còn lại, ắt sẽ xem sự giải thể qua ngọn lửa là điều tự nhiên nhất. Lại có những kẻ chẳng màng tới căn nguyên tự nhiên, mà chỉ dùng chước chính trị hòng ngăn ngừa lòng thù hận của kẻ thù trút lên thi hài sau khi chôn cất. Chính nỗi bận tâm này đã dẫn dắt Sulla đến với tục hỏa táng; sau khi đã đối xử tàn tệ với thi hài của Marius, ông không khỏi lo sợ một đòn trả thù tương tự giáng xuống thân xác mình, trong bối cảnh nội chiến và những cuộc tranh đoạt đầy hận thù của thành Rome thuở ấy.

Nhưng cũng như nhiều dân tộc đón nhận, và nhiều nơi xem việc này là chuyện tùy nghi, thì lại có những quốc gia quá đỗi say mê hoặc cự tuyệt nghiệt ngã tập tục này. Các tu sĩ Bà La Môn xứ Ấn Độ dường như kết thân quá sâu đậm với lửa, họ tự thiêu sống chính mình và coi việc kết liễu đời mình trong biển lửa là phương cách cao quý nhất; đúng như lời trăn trối của một người Ấn tự thiêu tại Athens trước đám đông khán giả kinh ngạc: “Bằng cách này, ta bước vào cõi bất tử.”

Thế nhưng người Chaldea, những kẻ sùng bái ngọn lửa bậc nhất, lại ghê tởm việc đốt xác chết vì coi đó là sự làm ô uế đấng thiêng liêng. Các pháp sư Ba Tư cũng từ chối tập tục này vì những băn khoăn tương tự; chỉ canh cánh giữ gìn xương cốt, họ phơi thân xác người chết làm mồi cho chim muông và chó dữ. Và người Parsi ngày nay tại Ấn Độ, những kẻ đem thân xác cho kền kền rỉa thịt và chẳng chịu nổi ngay cả chiếc cáng khiêng xác bằng gỗ—thứ nhiên liệu vốn dùng để châm lửa—cũng bị chi phối bởi những điều kiêng kỵ tế vi dường ấy. Tuy nhiên, liệu người Germania cổ đại, những kẻ vốn thiêu người chết, có mang nỗi sợ làm ô uế nữ thần Herthus, hay chính là Mẹ Đất, hay không, thì chúng ta vẫn chưa có cứ liệu xác thực nào để ức đoán.

Người Ai Cập sợ lửa không phải như sợ một vị thần, mà như một nguyên tố tàn bạo, nhẫn tâm nuốt trọn thể xác và chẳng để lại chút dấu vết nào; do đó, bằng thuật ướp xác tinh vi, việc hạ huyệt nơi đất khô ráo, hay lồng xác khéo léo trong quan tài thủy tinh, họ đã tạo ra những phương cách bảo tồn nguyên vẹn hình hài đáng kinh ngạc nhất. Và từ những điều kiêng kỵ của người Ai Cập mà Pythagoras đã hấp thu, người ta có thể phỏng đoán rằng Numa cùng môn phái Pythagoras là những kẻ đầu tiên khước từ giải pháp giải thể thi hài bằng lửa.

Người Scythia, những kẻ thề thốt bằng gió và gươm giáo—tức bằng sự sống và cái chết—chẳng những không thiêu xác mà còn cự tuyệt mọi lối thổ táng, để biến không trung thành chốn mồ mả của mình; còn người Ichthyophagi, tức các bộ tộc ăn cá quanh vùng Ai Cập, lại chuộng biển cả làm nơi an nghỉ cuối cùng; nhờ đó họ tránh được cảnh phân rã lộ liễu và hoàn trả món nợ thân xác cho tự nhiên. Trái lại, các bậc anh hùng cổ xưa trong sử thi Homer chẳng sợ điều gì hơn nước và cảnh chết đuối; hẳn là vì quan niệm cổ xưa cho rằng bản thể của linh hồn vốn bằng lửa, chỉ có thể bị dập tắt bởi nguyên tố nước; và do đó thi nhân đã nhấn mạnh sự hủy diệt hoàn toàn trong cái chết kiểu này, như đã từng giáng xuống đầu Ajax con của Oileus.

Người xứ Balearic cổ xưa lại có một phong tục kỳ dị: họ dùng những chiếc bình tro lớn và rất nhiều củi, song tuyệt nhiên không dùng lửa trong tang lễ; họ đập dập thịt xương người chết, nhồi nhét vào bình rồi chất những đống củi ngổn ngang lên trên. Còn người Trung Hoa, chẳng cần đến hỏa táng hay chôn cốt trong bình, lại dùng tới cây cối và rất nhiều lửa; họ trồng một cây thông bên nấm mồ và đốt vô số hình nhân vẽ tranh nô tỳ cùng ngựa báu bên trên, lấy làm thỏa mãn một cách văn minh với bầu bạn bằng hình thế, thứ mà các dân tộc dã man đòi hỏi bằng xương bằng thịt thật sự.

Các tín đồ Cơ Đốc giáo ghê tởm lối tang lễ này; dẫu lúc sinh thời họ chẳng ngần ngại hiến dâng thân xác cho lửa thiêu tử đạo, song lại cự tuyệt phương thức ấy sau khi nhắm mắt: họ chuộng việc gửi gắm thân xác vào lòng đất hơn là để nó tiêu biến, thuận theo phán quyết của Thượng đế rằng con người sẽ trở về với cát bụi chứ chẳng phải tro tàn, noi theo tập tục của các tổ phụ, theo sự an táng của Đấng Cứu Thế, của Peter, Paul và các thánh tử đạo xưa kia. Rốt cuộc, họ cự tuyệt việc chôn cất lẫn lộn với người ngoại đạo đến mức vài kẻ đã phải chịu án phạt của giáo hội chỉ vì chẳng đoái hoài kiêng dè điều ấy.

Các tín đồ Hồi giáo sẽ không đời nào chấp nhận sự giải thể bằng lửa này. Bởi lẽ họ tin vào cuộc thẩm vấn tức thì dưới mồ của hai thiên thần trắng và đen; thế nên họ phải đào huyệt đủ sâu rộng để người chết có thể quỳ gối đứng dậy.

Dân tộc Do Thái, dẫu vẫn duy trì lối thổ táng truyền thống, song đôi khi cũng chấp nhận tập tục hỏa táng. Người thành Jabesh từng thiêu xác vua Saul; và để tránh lây lan dịch bệnh hay ô uế trong thời kỳ ôn dịch, họ thiêu xác thân bằng quyến thuộc mà chẳng phạm vào điều cấm kỵ nào. Ngay cả khi không đốt xác, đôi khi họ vẫn đốt những đống lửa lớn gần kề và xung quanh thi hài, như có thể suy ra từ những ghi chép về tang lễ của Jehoram, Zedekiah và giàn thiêu xa hoa dành cho Asa. Họ cũng chẳng hề bài xích tục hỏa táng của người ngoại đạo, bằng chứng là người Do Thái từng than khóc cho cái chết của Caesar, vị bằng hữu đã báo thù cho họ trước Pompey, và đã tụ tập quanh nơi thiêu xác ông suốt nhiều đêm liền. Cũng như việc họ dựng xây những đài kỷ niệm và lăng tẩm tráng lệ cho dân tộc mình, họ chẳng hề ngần ngại dựng xây lăng mộ cho những kẻ khác, tựa như việc Daniel từng để lại khu lăng mộ trường tồn tại Ecbatana dành cho các vị vua xứ Media và Ba Tư.

Thế nhưng, ngay cả trong những thời kỳ bị đô hộ và tập tục hỏa táng lên đến đỉnh điểm, họ vẫn không thuận theo lối hỏa táng của người La Mã; nhờ vậy mà lời tiên tri về thân thể Đấng Christ được bảo toàn trọn vẹn, rằng xác Người sẽ chẳng phải chịu mục nát, và chẳng một khúc xương nào bị bẻ gãy; chúng ta tin rằng sự quan phòng của Chúa cũng đã ngăn chặn điều đó qua ngọn giáo và những chiếc đinh của người lính khi chúng lách qua các đốt xương nhỏ nơi bàn tay và bàn chân Người; thật chẳng phải sự tình cờ thông thường khi thân thể Người không bị rữa nát trên thập tự giá theo luật đóng đinh của La Mã, hay một sợi tóc trên đầu Người cũng chẳng bị tổn hại, dẫu theo tập tục Do Thái người ta thường cắt tóc của những kẻ tử tội.

Suốt thời gian dài chung sống với người Ai Cập, họ cũng không hề nhiễm phải tập tục ướp xác tỉ mỉ của xứ này—một phương thức rạch sâu vào cơ bắp, móc bỏ não bộ và lục phủ ngũ tạng, vốn sẽ làm tổn hại đến đối tượng của sự phục sinh toàn vẹn, và không hoàn toàn tương ứng với các biểu tượng tiền trưng nơi Enoch, Elijah hay Jonah. Dẫu vậy, việc ngăn ngừa hay phục hồi những điều ấy cũng dễ dàng như nhau đối với quyền năng phục sinh tối thượng—Đấng có thể bẻ gãy mọi dây quấn và xiềng xích của sự chết, thoát khỏi lớp vải liệm cùng cả trăm cân thuốc xức, và bước ra khỏi hầm mộ trước khi phiến đá được lăn đi.

Thế nhưng, dẫu không tiếp nhận tập tục hỏa táng, họ vẫn duy trì nhiều nghi thức tương đồng với tang lễ của người Hy Lạp và La Mã. Kẻ nào quan sát những bữa tiệc tang tế, những lời than khóc bên nấm mồ, khúc nhạc tang và những người đưa đám lệ rơi lã chã; cách họ khép mắt bạn bè, cách họ tắm rửa, xức dầu và hôn lên thi hài người quá cố; kẻ ấy ắt dễ dàng kết luận rằng đây chẳng thuần túy là những nét lễ nghi của người ngoại đạo. Song liệu gánh nặng sầu bi cùng ba tiếng kêu gào thảm thiết gọi tên Absalom có liên hệ gì tới nghi thức đồng thanh ai điếu và ba lần cất lời từ biệt của các dân tộc khác hay không, thì chúng ta chỉ có thể xem đó là một phỏng đoán mơ hồ.

Các luật gia chỉ xem việc chôn cất thuộc về luật tục của các quốc gia, song những người khác lại tìm thấy nguồn gốc tự nhiên của nó và phát hiện ra tập tính này ngay cả nơi muông thú. Những ai còn đủ ngây thơ để tin vào câu chuyện chim Phượng hoàng ắt có thể viện dẫn vài điều về sự hỏa thiêu nơi loài vật. Những phỏng đoán nghiêm túc hơn lại tìm thấy vài minh chứng về sự táng xác nơi loài voi, loài sếu, những hốc chôn cất của loài kiến lửa, và tập quán của loài ong—xã hội quy củ ấy biết mang xác đồng loại ra ngoài và cử hành tang lễ, dẫu chưa hẳn là sự chôn cất.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.