Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 110 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 2

❊ ❊ ❊

Những sự long trọng, nghi lễ cùng điển thức trong việc hỏa táng hay mai táng của người xưa, vốn đã được các bậc tiền nhân trước tác rành rẽ xiết bao, chúng tôi xin chẳng làm phiền độc giả bằng việc nhắc lại. Duy chỉ có phần sau rốt và trường tồn nhất nằm lại trong những bình tro—phần xương tàn cùng tro bụi được thu gom—là điều chúng tôi chẳng thể bỏ qua hay chối từ bàn đến, bởi cơ duyên gần đây đã phát lộ một số bình như thế ngay giữa xứ sở chúng ta.

Cách đây chẳng mấy tháng, trên một cánh đồng thuộc Old Walsingham, người ta đã đào được từ bốn mươi đến năm mươi bình tro chôn trong lớp đất cát khô ráo, sâu chưa đầy một thước và nằm chẳng cách xa nhau là mấy. Chúng không hẳn mang chung một hình dáng, song phần lớn đều tương đồng với những nét mô tả sau này; một số bình chứa chừng hai cân xương cùng răng, hãy còn hằn rõ dấu vết thiêu đốt; bên cạnh đó là những dị vật như mảnh vỡ của những chiếc hộp nhỏ, hoặc những chiếc lược chạm trổ khéo léo, cán của các dụng cụ nhỏ bằng đồng, nhíp đồng, và trong một bình nọ còn có một thứ tựa như ngọc mắt mèo.

Gần khoảnh đất ấy, trong chu vi chừng sáu thước, người ta đào thấy than củi và những vật chất đã hóa tro than, gợi lên ức đoán rằng nơi đây từng là ustrina—tức nơi hỏa thiêu thi thể, hoặc là chốn tế lễ các vong hồn Manes, vốn theo lẽ thường phải nằm dưới mặt đất, tựa như các tế đài và bàn thờ dành cho chư thần cùng các bậc anh hùng thì ngự ở bên trên.

Căn cứ vào phong tục phổ biến và địa điểm phát lộ, việc ức đoán đây là những bình tro của người La Mã chẳng phải điều vô căn cứ, bởi nơi này không xa một đồn trú La Mã, và chỉ cách Brancaster chừng năm dặm—nơi thư tịch cổ ghi nhận dưới cái tên Branodunum. Lại thêm thị trấn kế cận gồm bảy giáo khu, với âm hưởng chẳng khác là bao song mang hậu tố Saxon, ngày nay vẫn giữ tên gọi Burnham; nơi đây từng là một trạm tiền tiêu thuở sớm, nên rất có thể các vùng lân cận xưa kia đã san sát những nơi cư ngụ, hoặc của chính người La Mã, hoặc của những người Briton đã La Mã hóa và tuân theo tập tục La Mã.

Cũng chẳng phải điều phi lý khi cho rằng người La Mã đã chiếm cứ xứ này từ rất sớm. Bởi dù ta chẳng tìm thấy những ghi chép tỉ mỉ về các miền này trước thời kỳ thiết chế mới của Constantine cùng chức vụ quân sự của viên Bá tước bờ biển Saxon, và vào khoảng thời gian người Saxon xâm lăng thì kỵ binh Dalmatia đang đồn trú tại Brancaster; song dưới thời Claudius, Vespasian và Severus, ta thấy có không dưới ba quân đoàn rải rác khắp toàn cõi tỉnh Britain. Ngay từ triều vua Claudius, phó tướng La Mã Ostorius đã giáng một đòn thảm bại cho người Iceni. Chẳng bao lâu sau, xứ sở này bị quấy nhiễu đến nỗi, với hy vọng đổi lấy cảnh ngộ tốt hơn, Prasutagus đã di chúc vương quốc của mình cho Nero cùng các ái nữ; và hoàng hậu của ông là Boadicea đã giao chiến trận quyết định cuối cùng với Paulinus. Sau thời điểm ấy, cùng cuộc bình định của Agricola—phó tướng dưới quyền Vespasian—rất có thể họ đã hoàn toàn làm chủ xứ này; sắp đặt nơi đây thành những đồn binh hay điểm cư trú thích hợp nhất cho nền an ninh của họ. Thế nên, việc có những khu cư trú của người La Mã tại các vùng này từ tận thời Vespasian là điều hoàn toàn hữu lý, nơi mà về sau người Saxon đến định cư, và trên những tấm bản đồ thưa thớt địa danh của họ ta vẫn tìm thấy cái tên Walsingham. Nhược bằng người Iceni chỉ là những Gammadim, Anconian, hay những kẻ sinh sống nơi góc nhọn, múi đất hoặc khúc khuỷu của đảo Britain theo như từ nguyên nguyên thủy, thì dải đất này hoàn toàn xứng đáng với danh xưng đầy nhấn nghĩa ấy, bởi nó đích thực tạo nên cái cùi chỏ hay "iken" của xứ Icenia.

Rằng đảo Britain xưa kia dân cư đông đúc lạ thường là điều không thể chối cãi, căn cứ theo lời ghi nhận của Caesar.[XXXIX.] Rằng chính người La Mã từ thuở sớm đã hiện diện với số lượng chẳng hề nhỏ—con số bảy vạn người cùng các đồng minh bị Boadicea hạ sát là một minh chứng xác thực. Và dẫu ngày nay chẳng còn mấy nơi cư trú của người La Mã được biết đến, song một số dấu tích công sự, lũy thành, tiền xu và bình tro vẫn làm chứng cho sự chiếm cứ của họ. Một số bình tro từng được tìm thấy tại Castor, một số khác quanh Southcreak, và cách đây chẳng mấy năm, có không dưới mười bình trên một cánh đồng tại Buxton, dẫu nơi ấy chẳng gần bất kỳ tiền đồn nào từng được ghi chép. Việc tìm thấy những đồng tiền đồng và bạc của La Mã nơi xứ ta cũng không phải chuyện hiếm; từ thời Vespasian, Trajan, Hadrian, Commodus, Antoninus, Severus, v.v.; song phần nhiều hơn cả là tiền của Diocletian, Constantine, Constans, Valens, cùng vô số đồng tiền của Victorinus Posthumus, Tetricus và ba mươi kẻ tiếm vị dưới triều Gallienus; lại có những đồng từ tận thời Hadrianus được tìm thấy quanh Thetford, hay Sitomagus, được nhắc tới trong Lộ trình Antoninus như con đường dẫn từ Venta hoặc Castor tới London. Song những phát hiện thường xuyên nhất lại diễn ra tại hai vùng Castor gần Norwich và Yarmouth, tại Burgh Castle cùng Brancaster.

Bên cạnh những đồng tiền Norman, Saxon và Đan Mạch của Cuthred, Canute, William, Matilda cùng những người khác, rải rác đây đó người ta còn tìm thấy một số đồng tiền vàng của người Briton, cùng một lượng không nhỏ tiền bạc gần Norwich, với hình đầu người thô phác ở mặt trước và hình con ngựa méo mó ở mặt sau, mang các dòng chữ khắc Ic. Duro. T.; liệu điều đó ám chỉ Iceni, Durotriges, Tascia hay Trinobantes, chúng tôi xin để ngỏ cho những suy đoán uyên thâm hơn. Niên biểu truyền khẩu dân gian muốn coi Lâu đài Norwich cổ xưa ngang thời Julius Caesar; song khoảng cách địa lý của ông với vùng này, cùng lối kiến trúc kiểu Gothic của tòa thành, đã bác bỏ niên đại xa xôi dường ấy. Những đồng tiền Briton đem lại ức đoán về sự cư ngụ từ thuở sớm tại các vùng này, dẫu cho thành phố Norwich được hưng khởi từ đống tàn tích của Venta; và dẫu trước đó có thể đã có người sinh sống, nơi đây chỉ thực sự được mở rộng, xây cất và đặt tên bởi người Saxon. Về quy mô hay độ phồn thịnh của nó dưới nền quân chủ Đông Anglia thời cổ, truyền thuyết cũng như sử sách đều nín lặng. Nó chỉ thực sự đáng kể trong các đợt càn quét của người Đan Mạch, khi Sweyn thiêu rụi Thetford cùng Norwich, và Ulfketel, tổng trấn nơi đây, đã có thể kháng cự đôi phần, rồi sau đó tìm cách đốt phá hạm đội Đan Mạch.

Lý do vì sao người La Mã lại để rơi rớt nhiều tiền xu đến thế trên những vùng đất họ chinh phục quả là một nan đề; trừ phi ta xét đến việc họ đã chôn giấu tiền của xuống lòng đất khi buộc phải rời bỏ nơi cư ngụ trên phần lớn đế chế trước các cuộc xâm lăng man tộc, cùng sự nghiêm ngặt của luật pháp cấm đem tiền chuyển sang các mục đích sử dụng khác: về điểm này người Sparta thật khác biệt, bởi để biến tiền đồng thành vô dụng, họ đã tôi luyện nó với giấm. Việc người Briton có để lại đồng tiền nào chăng khiến vài người lấy làm lạ, bởi tiền tệ của họ trước thời Caesar vốn chỉ là sắt và những vòng sắt; còn những đồng tiền đúc về sau là do được ân chuẩn, và thể tích cùng kích cỡ cũng rất nhỏ nhoi. Sở dĩ tiền của người Saxon còn lại quá ít ỏi là vì sau khi bị những kẻ chinh phục tiếp theo đánh bại ngay tại chỗ, tiền xu của họ đã dần bị nấu chảy để đúc thành những mẫu tiền và dấu ấn của các thời đại mai sau.

Về thời điểm chôn cất các bình tro này, hay niên đại chuẩn xác của những di vật ấy, chẳng có điều gì mịt mờ hơn thế; bởi kể từ khi phó tướng của Claudius dường như là người đầu tiên tiến quân vào các vùng này, kể từ lúc Boadicea bị quân lực của Nero đè bẹp, và Agricola đặt dấu chấm hết toàn vẹn cho các cuộc bình định, thì trước thời gian ấy khó lòng xứ này đã được đồn trú hay khai khẩn trọn vẹn; và do đó, dẫu các bình tro này có thể thuộc về niên đại muộn hơn, chúng khó lòng có niên đại cổ xưa hơn thế.

Các hoàng đế kế vị cũng chẳng hề ngơi tay chinh phạt ở những miền này cùng các xứ khác, như sử sách và minh văn trên huy chương còn lưu truyền đã chứng minh: tỉnh Britain, dẫu cách trở muôn trùng khỏi Rome, đã từng diện kiến dung nhan của biết bao bậc đế vương với số lượng đáng kể; chẳng ít hơn những Caesar, Claudius, Britannicus, Vespasian, Titus, Hadrian, Severus, Commodus, Geta và Caracalla.

Mối nghi hoặc lớn nằm ở chỗ trong các bình này chẳng hề có huy chương hay tiền xu của hoàng đế nào được chôn kèm để chỉ rõ thời điểm an táng; điều vốn thấy ở nhiều bình tro khác, như từng tìm thấy trong các bình ở Spitalfields gần London, nơi chứa tiền xu của Claudius, Vespasian, Commodus, Antoninus, đi kèm bình hứng lệ, đèn lồng, chai đựng rượu cùng những vật phẩm khác của thói mê tín đầy trìu mến—những thứ hoàn toàn vắng bóng trong các cuộc an táng chốn thôn dã này.

Cũng có đôi phần mơ hồ xuất phát từ thời kỳ hay giới hạn của tục hỏa táng, tức thời điểm chấm dứt tập tục ấy. Macrobius khẳng định tục này đã không còn vào thời ông; song phần lớn đều đồng thuận, dẫu chẳng có thư tịch đích xác chứng thực, rằng nó chấm dứt vào thời các hoàng đế Antoninus—cách hiểu an toàn nhất là sau triều đại của những vị hoàng đế mang danh hiệu Antoninus, kéo dài cho tới tận Elagabalus. Tập tục này không hoàn toàn chấm dứt ngay sau thời Marcus; bởi khoảng năm mươi năm sau đó, ta vẫn thấy lễ hỏa táng và phong thánh lộng lẫy dành cho Severus; và nếu ta ấn định thời kỳ hay sự chấm dứt vào mốc này, thì những bình tro nói trên hẳn phải có niên đại trên một ngàn ba trăm năm.

Song liệu tập tục này vào thời ấy chỉ bị các hoàng đế cùng hàng quý tộc từ bỏ, hay lan rộng khắp thành Rome mà không diễn ra ở các tỉnh khác, chúng tôi chẳng có ghi chép xác thực nào; bởi sau thời Tertullian, vào thời của Minucius, người ta vẫn thường lấy cớ chỉ trích các tín đồ Cơ Đốc vì họ lên án tục hỏa thiêu.[XL.] Và ta bắt gặp một đoạn văn trong trước tác của Sidonius khẳng định tập tục này vẫn tồn tại ở xứ Gaul cho tới mãi về sau. Và có lẽ nó chỉ thực sự chấm dứt khi Cơ Đốc giáo đã xác lập vững vàng, giáng đòn dập tắt sau cùng lên những đống lửa thiêu nơi phần mộ.

Liệu đó là xương cốt của đàn ông, đàn bà hay con trẻ, thì những tập tục cổ xưa về các nơi an táng riêng biệt chẳng đưa ra phán quyết đích xác nào. Dẫu có ức đoán không vô lý rằng ngôi mộ đôi, hay nơi an táng của Abraham, từng hàm chứa chủ ý ấy. Song từ độ mảnh của xương cốt, độ mỏng của sọ đầu, kích thước nhỏ bé của răng, xương sườn và xương đùi, rất có thể nhiều bộ hài cốt trong số đó thuộc về những người vị thành niên hoặc phụ nữ. Điều này còn được củng cố bởi những vật phẩm chứa bên trong. Ở phần lớn các bình, người ta tìm thấy những vật tựa như lược, những tấm kim loại giống nắp hộp gắn đinh sắt và được chạm trổ khéo léo tựa như cần hay ngựa đàn của các nhạc cụ; những dải đồng dài chạm trổ như cán của các vật dụng tinh xảo; nhíp đồng dùng để nhổ lông; và trong một bình còn có thứ tựa như ngọc mắt mèo, hãy còn giữ được sắc ánh lam.

Việc người xưa quen thiêu hay chôn theo người chết những đồ vật họ từng vượt trội, từng say mê, hoặc hằng tha thiết nâng niu—hoặc như lời vĩnh biệt mọi hoan lạc trần gian, hoặc do nỗi vọng tưởng hão huyền rằng họ có thể dùng chúng ở thế giới bên kia—đã được toàn thể cổ nhân làm chứng; điều này thấy rõ qua chiếc nhẫn ngọc bích hay ngọc berin trên ngón tay nàng Cynthia, tình nương của Propertius, khi hồn ma nàng hiện về trước mắt thi nhân sau giàn hỏa táng; và được minh họa rực rỡ qua những thứ chứa trong bình tro La Mã do Hồng y Farnese lưu giữ, nơi mà ngoài vô số ngọc quý khắc hình đầu các nam thần và nữ thần, người ta còn tìm thấy một con vượn bằng mã não, một con cào cào, một con voi bằng hổ phách, một quả cầu pha lê, ba chiếc ly, hai chiếc muỗng và sáu hạt pha lê; và vượt trên cả những thứ chứa trong bình tro là lăng mộ của Childeric Đệ Nhất, vị vua thứ tư tính từ Pharamond, tình cờ được phát lộ ba năm trước tại Tournai, trả lại cho nhân gian lượng lớn vàng ròng nạm thanh gươm vương giả, hai trăm viên hồng ngọc, hàng trăm đồng tiền hoàng gia, ba trăm con ong bằng vàng, cùng xương cốt và móng ngựa của chiến mã được chôn cùng ông, đúng theo vẻ xa hoa dã man trong các lễ táng thời kỳ ấy. Dẫu vậy, nếu lần theo phỏng đoán từ nhiều cách diễn đạt trong bản Septuagint, dấu vết của tập tục này thậm chí có thể tìm thấy ngay nơi người Do Thái cổ đại, không chỉ từ kho báu trong lăng mộ David, mà còn từ những con dao cắt bao quy đầu mà Joshua cũng đã đem chôn.

Một số người, khi suy xét những thứ chứa trong các bình tro này, với những mảnh vật dụng bền chắc và đồ chơi được cất giữ bên trong, cùng tập tục hỏa táng của nhiều dân tộc khác, hẳn có phần hồ nghi liệu toàn bộ số bình phát lộ nơi xứ ta có thực sự là di vật La Mã, hay trong đó có những thứ thuộc về tổ tiên người Briton, Saxon hoặc Đan Mạch của chúng ta.

Về hình thức an táng của người Briton cổ đại, các khảo luận bao la của Caesar, Tacitus và Strabo đều nín lặng. Để thấu triệt điều ấy cùng những chi tiết khác, chúng ta vô cùng tiếc nuối lá thư bị thất lạc mà Cicero từng ngóng đợi hoặc đã nhận được từ người em trai Quintus như một lời giải đáp về phong tục Briton; hoặc bản tường thuật có thể đã được viết bởi danh y Scribonius Largus, người tháp tùng Hoàng đế Claudius, vị danh y hẳn cũng có thể phát lộ cho ta biết về miếng lương khô thanh đạm của người Briton xưa, thứ mà chỉ nhỏ bằng hạt đậu đã đủ sức làm vơi đi cơn đói khát của họ.

Song việc các tu sĩ Druid cùng hàng giáo phẩm cai quản từng dùng hỏa táng và địa táng đã được Pomponius ghi lại; việc Belinus, em trai của Brennus và là Vua của người Briton, từng được hỏa thiêu cũng được Polydore thừa nhận, cùng với Amandus Zierixensis trong tác phẩm Historia và Pineda trong thiên khảo cứu Historia Universal bằng tiếng Tây Ban Nha. Rằng họ từng duy trì tập tục ấy ở xứ Gallia là điều Caesar đã thuật lại rành mạch. Liệu người Briton (nhiều khả năng là hậu duệ của họ, chung tôn giáo, ngôn ngữ và tập tục) có từng đôi khi dùng đến hỏa táng, hay chí ít là những kẻ về sau được khai hóa theo đời sống và phong tục La Mã có thuận theo tập tục này chăng, sử sách chẳng có lời khẳng định hay phủ định nào. Song theo ghi chép của Tacitus, người La Mã từ sớm đã gieo vào dòng máu Briton nhiều nét văn minh đến độ khiến họ biết xây đền đài, khoác áo toga và học tập luật pháp cùng ngôn ngữ La Mã, thì việc họ cũng thuận theo các điển lễ tôn giáo cùng tập tục mai táng của La Mã dường như là một suy đoán hoàn toàn hữu lý.

Rằng tục hỏa thiêu người chết từng được thực hành ở Sarmatia là điều Gaguinus khẳng định; việc người Sueon và Gothland từng thiêu các vương công cùng những bậc vĩ nhân được Saxo và Olaus thuật lại; và đây vốn là tập tục cổ xưa của người German cũng được Tacitus xác nhận. Và dẫu ta còn thiếu thốn những chi tiết lịch sử về các lễ táng như thế trên hòn đảo này, hay về việc người Saxon, Jute và Angle có thiêu người chết của họ hay không, thì họ vốn xuất thân từ những vùng đất mà điều đó đã thành tập tục lâu đời; bởi người German mà họ là hậu duệ từng thực hành điều ấy. Và ngay tại Jutland cùng Schleswig thuộc Anglia Cymbrica, những bình chứa xương cốt cũng từng được tìm thấy cách thời chúng ta chẳng bao nhiêu năm.

Thế nhưng các dân tộc Đan Mạch và phương Bắc đã lấy phong tục thiêu người chết làm mốc khởi đầu cho một kỷ nguyên hay niên lịch: kẻ thì quy điều đó cho Unguinus, người lại cho là từ Frotho Đại đế, vị vua từng ban luật định rằng các vương công cùng tướng lĩnh tối cao phải được phó thác cho ngọn lửa, dẫu thường dân chỉ được chôn cất nơi mồ mả thông thường. Bởi thế dũng sĩ già Starkad từng được hỏa thiêu, và Ringo đã cử hành vương lễ hỏa táng cho thi hài vua Harald mà chính tay ông đã hạ sát.

Vào thời điểm nào tập tục này hoàn toàn lụi tàn nơi dân tộc ấy, ta chẳng thể nhận ra một mốc thời gian chắc chắn; liệu nó chấm dứt trước thời Cơ Đốc giáo, hay vào lúc họ cải đạo bởi Ansgar người xứ Gaul dưới thời Louis Mộ Đạo—con trai của Charlemagne—theo như những tính toán đáng tin cậy; hay liệu nó có thể vẫn được một số người thực hành trong suốt một trăm tám mươi năm mà dị giáo cùng Cơ Đốc giáo cùng tồn tại đan xen giữa họ, chẳng có kết luận nào là chắc chắn. Vào khoảng thời gian ấy, người Đan Mạch đang tung hoành ở Anh quốc, và đặc biệt khuấy đảo xứ này; nơi nhiều lâu đài cùng thành lũy được dựng lên bởi bàn tay họ hoặc để chống lại họ, và vô số tên tuổi cùng gia tộc ngày nay vẫn có nguồn gốc từ họ. Song vì tập tục này có lẽ đã bị phế bỏ trước cuộc xâm lăng hay bình định của họ, và người La Mã chắc chắn đã thực hành điều đó từ khi chiếm cứ hòn đảo này, nên lời giải thích đáng tin cậy nhất vẫn nghiêng về phía người La Mã, hoặc những người Briton đã La Mã hóa.

Dẫu vậy, một điều chắc chắn là những bình tro được cho là không có nguồn gốc La Mã vẫn thường được đào lên ở cả Na Uy lẫn Đan Mạch, đã được danh y thông thái Wormius miêu tả khéo léo và minh họa sinh động. Và ở một số vùng thuộc Đan Mạch, chúng xuất hiện với số lượng phi thường, như lời các tác giả miêu tả tường tận những xứ sở ấy đã thuật lại. Chúng không chỉ chứa xương cốt mà còn nhiều vật chất khác bên trong, như dao, các mảnh sắt, đồng và gỗ; và trong một bình ở Na Uy còn có một chiếc đàn môi bằng đồng mạ vàng.

Họ cũng chẳng hề lộn xộn hay cẩu thả khi an bài cho tầng lớp cao quý nhất, khi xếp những phiến đá lớn thành vòng tròn quanh các bình tro hay thi thể được mai táng: đôi phần tương tự như di tích đá Rollright ở Anh quốc, hoặc tượng đài lăng mộ nhiều khả năng do Rollo dựng nên, người về sau đã chinh phục xứ Normandy; nơi rất có thể người ta sẽ phát hiện ra điều gì đó. Trong khi ấy, chiếc bình lớn tìm thấy tại Ashbury,[XLI.] chứa những mẩu xương khổng lồ cùng một tấm khiên, thuộc về dân tộc hay nhân vật nào; những chiếc bình lớn tìm thấy ở Little Massingham[XLII.] là gì; hay vì sao các bình ở Anglesey lại được đặt chúc miệng xuống dưới, cho đến nay vẫn còn là những điều chưa được khám phá.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.