Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 115 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 5

❊ ❊ ❊

Giờ đây, khi những nắm xương tàn này đã trường tồn lâu hơn cả những năm tháng sống của Methuselah, và nằm sâu trong một thước đất, dưới những vách đất nung mỏng manh mà vẫn tồn tại qua mọi công trình tráng lệ kiên cố bên trên; khi chúng đã lặng lẽ an nghỉ dưới tiếng trống trận gầm vang và gót giày xéo của ba cuộc chinh phạt: thì vị quân vương nào dám hứa hẹn sự miên viễn nhường ấy cho di hài của mình, hoặc ai lại chẳng sẵn lòng thốt lên,

Sic ego componi versus in ossa velim?[LXVIII.]

Thời gian, kẻ biến mọi cổ vật thành phế tích và có tài nghệ biến muôn loài thành tro bụi, lại nương tay dung thứ cho những đài tưởng niệm nhỏ bé này.

Thật hoài công khi ta mong được hậu thế biết đến nhờ những lăng tẩm phô trương lộ liễu, trong khi chính sự vô danh mới là phương thế giúp chúng tồn tại, và bóng tối mù mịt lại là tấm khiên chở che. Nếu họ bỏ mạng dưới bàn tay bạo tàn rồi bị tống vào bình tro, những nắm xương này bỗng trở nên đáng kính; một vài triết gia cổ đại hẳn sẽ tôn sùng họ, bởi họ tin rằng linh hồn bị tước đoạt khỏi thể xác theo cách ấy là thanh khiết nhất, và sẽ lưu luyến thể xác sâu nặng hơn; trong khi những linh hồn mỏi mòn lìa bỏ tấm thân tàn phế chỉ mang theo ước muốn đoàn tụ mong manh. Nếu họ ngã xuống vì tuổi già suy vi mòn mỏi, dẫu được gói ghém trong chiếc bọc thời gian, họ cũng chìm vào cõi mịt mù hỗn độn, chẳng khác nào vết mực nhạt nhòa ngang hàng lũ trẻ sơ sinh. Nếu ta bắt đầu chết ngay khi vừa cất tiếng chào đời, và kiếp sống dài lâu chẳng qua là sự kéo dài của cái chết, thì đời ta quả là một cấu thành ảm đạm; ta sống chung với cái chết, và cái chết đâu chỉ diễn ra trong một khoảnh khắc. Bao nhiêu nhịp đập tạo nên kiếp sống của Methuselah, ấy là bài toán dành cho Archimedes; còn vài con tính tầm thường cũng đủ đếm hết đời người nơi Moses. Năm tháng của đời ta trở nên đáng kể nhờ những tích lũy li ti, hệt như những món tiền vụn vặt: nơi vô vàn phân số cộng lại chỉ làm nên những con số tròn trĩnh nhỏ nhoi; và đời ta dẫu dài một gang tay, cũng chẳng bù nổi một ngón út.[LXIX.]

Nếu việc cận kề ngày tận số khiến lòng ta thêm thuận hòa với nó, thì mái đầu bạc trắng đã là niềm hạnh phúc, và ngũ quan suy đồi chẳng phải nỗi tai ương. Nhưng thói quen sống quá lâu lại khiến ta không sẵn lòng đón nhận cái chết; khi lòng tham biến ta thành trò đùa của tử thần, khi ngay cả David cũng trở nên tàn độc vì mưu toan chính trị, và Solomon khó lòng được gọi là bậc khôn ngoan nhất thế gian. Nhưng lắm kẻ đã già đi quá sớm, trước cả khi tuổi tác ập đến. Nghịch cảnh kéo dài năm tháng, nỗi khốn cùng biến đêm thâu dài tựa những đêm của Alcmena,[LXX.] và thời gian chẳng còn đôi cánh bay đi. Song sự tồn tại buồn nản nhất lại là khi kẻ ta muốn tự triệt tiêu mình, cam chịu trở về cõi hư không, hoặc ước chi mình chưa từng sinh ra; điều ấy còn vượt xa nỗi bất mãn của Job, người chẳng rủa xả kiếp sống mình, mà chỉ nguyền rủa ngày mình sinh ra; ngài cam lòng chịu sống đến chừng ấy cốt để có danh phận cho cõi mai sau, dẫu cho ngài chỉ sống trên đời này trong một kiếp nhân sinh khuất lấp, tựa hồ một thai nhi chết non.

Bài ca mà các nàng Syren từng cất lên, hay cái tên Achilles dùng khi lẩn trốn giữa đám nữ nhi, dẫu là những câu hỏi hóc búa,[LXXI.] cũng không vượt khỏi mọi suy đoán. Thời điểm những chủ nhân nơi hầm mộ này bước vào cõi vĩnh hằng lừng danh của người chết để an giấc cùng các vương công đại thần, có thể đón nhận vô số lời giải. Nhưng ai từng là sở hữu chủ của những khúc xương này, hay những đống tro tàn này từng đắp bồi nên thân xác ai, lại là câu hỏi vượt quá tầm khảo cổ; con người không thể giải đáp, và có lẽ ngay cả thánh linh cũng khó lòng soi tỏ, trừ phi ta thỉnh vấn các đấng hộ trì địa phương hay những vị quan sát chở che. Giá như họ lo liệu cho danh tiếng chu toàn như đã làm cho di cốt, hẳn họ đã không lầm lạc thảm hại đến thế trong nghệ thuật lưu danh thiên cổ. Nhưng việc chỉ tồn tại dưới dạng hài cốt và sừng sững tựa kim tự tháp, lại là một ảo tưởng về sự trường tồn. Hỡi tro tàn hư ảo, những kẻ trong sự quên lãng của tên tuổi, thân phận, thời đại và giới tính, đã tìm thấy cho mình sự nối dài vô tích sự, để rồi chỉ hiện lên trước mắt hậu thế muộn màng như biểu tượng cho những phù hoa trần thế, liều thuốc giải cho thói kiêu căng, thói hão huyền và những dục vọng điên cuồng. Sự hão huyền của kẻ ngoại đạo ngỡ rằng thế gian này có thể trường tồn mãi mãi từng là nguồn khích lệ cho dã tâm; và vì không thấy một nữ thần Atropos nào cắt đứt sự bất tử của thanh danh, họ chẳng bao giờ nản lòng trước quy luật lãng quên tất yếu. Ngay cả tham vọng thời xưa cũng có lợi thế hơn ta trong những nỗ lực tìm kiếm hư danh; hành động từ sớm sủa, trước cả buổi trưa khả dĩ của thời gian, đến nay mưu đồ của họ đã đạt thành tựu lớn, nhờ đó những anh hùng cổ đại đã sống lâu hơn cả những lăng tẩm và phương pháp bảo tồn cơ học của mình. Nhưng trong hồi sau của màn kịch thời gian này, ta chẳng thể trông mong những xác ướp cho ký ức, khi tham vọng phải run sợ trước lời tiên tri của Elias,[LXXII.] và Charles đệ Ngũ chẳng bao giờ dám hy vọng sống kịp đến hai kiếp Methuselah tính từ thời Hector.[LXXIII.]

Bởi thế, sự khắc khoải không nguôi mong danh tiếng trường tồn, trước những suy ngẫm này, dường như là một thói phù phiếm lỗi thời và một sự ngu xuẩn cổ hủ. Ta không thể hy vọng sống lâu trong tên tuổi như một số người từng sống trong thể xác. Một gương mặt của thần Janus chẳng hề cân xứng với mặt kia. Đã quá muộn để nuôi tham vọng. Những biến thiên trọng đại của cõi đời đã diễn ra, hoặc thời gian còn lại quá ngắn ngủi cho những dự định của ta. Việc kéo dài ký ức bằng những lăng tẩm mà ta hằng ngày cầu cho chúng lụi tàn, và sự tồn tại của chúng là điều ta không thể hy vọng mà không xúc phạm đến niềm mong mỏi ngày Phán xét cuối cùng, thật mâu thuẫn với đức tin của ta. Những thế hệ chúng ta, được định đoạt sống trong buổi hoàng hôn của thời gian, đã được an bài từ bỏ những ảo tưởng ấy; và buộc phải đăm đăm nhìn vào mẩu vụn tương lai còn sót lại, ta tự nhiên hướng tâm trí về thế giới bên kia, và không thể có cớ thoái thác suy ngẫm về sự trường tồn khiến kim tự tháp hóa thành những cột băng tuyết, và biến toàn bộ quá khứ chỉ còn là một khoảnh khắc.

Những vòng tròn và đường thẳng giới hạn cùng phong kín mọi thể xác, và vòng tròn có đường thẳng đoản mệnh[LXXIV.] ắt phải kết thúc và khép lại tất cả. Chẳng có phương thuốc nào chống lại liều thuốc phiện của thời gian, kẻ phán xét vạn vật theo thước đo hữu hạn: cha ông ta tìm thấy nấm mồ trong ký ức ngắn ngủi của chúng ta, và buồn bã nhắc nhở ta rằng rồi ta cũng sẽ bị chôn vùi trong tâm trí những người sống sót. Văn bia trên bia mộ hiếm khi nói thật quá bốn mươi năm. Nhiều thế hệ trôi qua dưới bóng những cội cây cổ thụ, và những dòng dõi lâu đời chẳng thọ bằng ba đời cây sồi. Mong được đọc tên qua những văn khắc trơ trọi như trong sách của Gruter, trông chờ cõi vĩnh hằng bằng những biệt hiệu bí hiểm hay những chữ cái đầu của tên mình, để những nhà khảo cổ học tò mò nghiên cứu xem ta là ai rồi gán cho ta những cái tên mới như với bao xác ướp, đó quả là niềm an ủi lạnh lẽo cho những kẻ mưu cầu sự bất tử, ngay cả bằng những ngôn ngữ trường tồn.

Bằng lòng với việc hậu thế mai sau chỉ biết từng có một con người như thế, chẳng màng họ có biết thêm gì về mình hay không, ấy là một tham vọng lạnh lùng nơi Cardan;[LXXV.] làm giảm giá trị thiên hướng chiêm tinh và sự tự phán xét về chính mình. Ai thèm bận tâm đến việc tồn tại như những bệnh nhân của Hippocrates, hay những con ngựa của Achilles trong sử thi Homer, dưới những cái tên trần trụi, thiếu vắng công trạng và những nghĩa cử cao đẹp vốn là hương thơm của ký ức, là linh hồn và bản thể đích thực cho sự tồn tại của chúng ta? Vô danh trong những việc làm xứng đáng còn hơn lưu danh bằng một trang sử ô nhục. Người đàn bà xứ Canaan sống hạnh phúc hơn khi không có tên, so với Herodias có tên lưu truyền. Và ai lại chẳng thà làm người trộm lành, hơn là làm quan Pilate?

Nhưng sự bất công của lãng quên rải hạt anh túc một cách mù quáng, đối xử với ký ức nhân gian mà chẳng màng đến công trạng đáng được lưu truyền. Ai mà không xót thương cho người xây dựng kim tự tháp? Kẻ đốt đền Diana là Herostratus thì còn sống mãi, trong khi người xây nên nó lại gần như chìm vào quên lãng. Thời gian dung thứ cho bia mộ con ngựa của Adrian, nhưng lại vùi dập bia mộ của chính hoàng đế. Thật hoài công khi ta tính toán niềm hạnh phúc dựa trên lợi thế của thanh danh tốt đẹp, bởi tiếng xấu cũng có tuổi thọ ngang bằng, và một Thersites cũng có cơ hội sống lâu như Agamemnon mà chẳng cần sự ưu ái của cuốn sổ trường sinh. Ai biết được liệu những con người kiệt xuất nhất có được lưu danh, hay có biết bao vĩ nhân đã bị lãng quên, nhiều hơn bất kỳ ai được ghi nhớ trong dòng biên niên sử đã biết? Con người đầu tiên hẳn cũng vô danh như người cuối cùng, và kiếp sống dài lâu của Methuselah chính là biên niên sử duy nhất của ông.

Sự lãng quên chẳng thể mua chuộc bằng tiền. Đại đa số phải cam lòng chịu cảnh như thể mình chưa từng tồn tại, chỉ có tên trong sổ bộ của Chúa trời, chứ không phải trong sử sách nhân gian. Hai mươi bảy cái tên tạo nên câu chuyện đầu tiên, và những cái tên được ghi chép từ dạo ấy cộng lại chưa bằng một thế kỷ người sống. Số lượng người chết từ lâu đã vượt xa tất cả những ai sẽ sống. Đêm đen của thời gian vượt trội hơn nhiều so với ban ngày, và ai biết được điểm phân nằm ở nơi nao? Mỗi giờ trôi qua lại cộng thêm vào phép tính biến thiên không ngừng, một phép tính khó lòng đứng yên dù chỉ một giây. Và vì cái chết phải là nữ thần Lucina của sự sống, ngay cả người ngoại đạo[108] cũng từng hoài nghi liệu sống thế này có phải là đang chết; vì vầng thái dương dài nhất của ta lặn xuống theo đường xích đạo nghiêng dốc, chỉ tạo nên những cung vòm mùa đông, nên chẳng bao lâu nữa ta sẽ nằm xuống trong bóng tối, và tìm thấy ánh sáng của mình nơi tro tàn; vì người anh em của cái chết hằng ngày ám ảnh ta bằng những lời nhắc nhở về sự tàn lụi, và thời gian vốn tự già đi khuyên ta đừng mong trường thọ;—sự trường tồn vĩnh cửu chỉ là giấc mộng và sự trông chờ ngu xuẩn.

Bóng tối và ánh sáng chia đôi dòng chảy của thời gian, và lãng quên chia sẻ cùng ký ức phần lớn sự tồn tại của ta ngay khi còn sống; ta nhớ rất mờ nhạt những niềm hạnh phúc, và những đòn giáng đau đớn nhất của khổ đau cũng chỉ để lại vết thương ngắn ngủi. Giác quan không chịu nổi những gì tột độ, và nỗi sầu muộn sẽ hủy diệt chúng ta hoặc tự hủy diệt chính nó. Khóc đến hóa đá chỉ là chuyện hoang đường. Đau khổ tạo nên những vết chai sần; nỗi khốn cùng trơn trượt hoặc rơi xuống người ta như tuyết trắng, tuy vậy đó chẳng phải là sự vô cảm bất hạnh. Không biết trước những điều ác sắp tới và quên đi những nỗi đau đã qua là sự an bài đầy nhân từ của tự nhiên, nhờ đó ta tiêu hóa được sự pha trộn của những tháng ngày ngắn ngủi và nhọc nhằn, và khi giác quan đã giải thoát không tái hồi những ký ức cắt cứa tâm can, nỗi đau của ta sẽ không bị cào xé bởi lưỡi dao của sự lặp lại. Phần lớn người thời cổ thỏa mãn niềm hy vọng trường tồn bằng thuyết luân hồi chuyển kiếp,—một phương thức tuyệt vời để tiếp nối ký ức, bởi có được lợi thế của nhiều kiếp kế tiếp nhau, họ không thể không làm được điều gì phi thường trong sự đa dạng của các sinh linh, và khi tận hưởng danh tiếng của những tiền kiếp, họ tích lũy vinh quang cho kiếp sống cuối cùng. Những kẻ khác, thà làm thế chứ không chịu mất hút trong đêm đen ảm đạm của cõi hư vô, lại bằng lòng tan biến vào bản thể chung, làm một phần tử của linh hồn vũ trụ muôn loài, điều đó chẳng qua chỉ là trở về với cội nguồn thiêng liêng và vô danh của họ. Sự khéo léo của người Ai Cập còn tham vọng hơn, họ ướp xác bằng hương liệu ngọt ngào để chờ đợi ngày linh hồn quay lại. Nhưng tất cả chỉ là hư vô, là đuổi theo ngọn gió, và là sự rồ dại. Xác ướp Ai Cập, thứ mà Cambyses hay thời gian đã tha mạng, nay lại bị lòng tham nuốt chửng. Xác ướp hóa thành món hàng trao đổi, Mizraim chữa lành vết thương, và Pharaoh bị đem bán làm dầu thơm dưỡng bệnh.

Mỗi cá nhân hoài công mong ước sự bất tử, hay một bảo chứng thoát khỏi sự lãng quên, nơi những chốn bảo tồn dưới cõi trăng; con người thậm chí còn bị lừa dối bởi những lời nịnh hót vượt lên trên cả mặt trời, và những mưu tính tinh vi nhằm lưu danh trên bầu trời cao. Thuật vẽ bản đồ thiên thể muôn màu nơi ấy đã làm thay đổi tên gọi của các chòm sao nhân tạo; Nimrod chìm nghỉm trong chòm Lạp Hộ, và Osyris tan biến trong sao Thiên Lang. Trong khi ta tìm kiếm sự bất hoại nơi các tầng trời, ta nhận ra chúng cũng chẳng khác gì trần gian;—bền vững ở phần thân chính, nhưng lại biến đổi ở các bộ phận; ngoài sao chổi và các tân tinh, kính viễn vọng đã bắt đầu kể những câu chuyện thật, và những vết đen trôi nổi quanh mặt trời, dưới sự chứng giám của Phaeton, sẽ là bằng chứng rõ ràng nhất.

Chẳng có gì thực sự bất tử, ngoại trừ chính sự bất tử. Bất cứ điều gì không có khởi đầu mới có thể tin chắc mình không có hồi kết;—mọi thứ khác đều có sự tồn tại phụ thuộc và nằm trong tầm với của sự diệt vong;—đó là đặc tính riêng biệt của bản thể tất yếu vốn không thể tự hủy diệt;—và là đỉnh cao của quyền năng tối thượng, khi được cấu tạo vững bền đến mức không hề bị tổn hại ngay cả bởi quyền năng của chính mình. Nhưng sự viên mãn của cõi bất tử Cơ Đốc giáo đã làm tiêu tan mọi vinh quang trần thế, và phẩm chất của một trong hai trạng thái sau khi chết biến ký ức hậu thế thành trò cười. Thượng đế, Đấng duy nhất có thể hủy diệt linh hồn ta và đã hứa hẹn sự phục sinh, lại chẳng hề trực tiếp hứa hẹn sự trường tồn cho thể xác hay tên tuổi của ta. Trong chốn ấy có quá nhiều may rủi, đến nỗi những kẻ ngóng chờ táo bạo nhất cũng gặp phải nỗi thất vọng ê chề; và việc níu giữ sự tồn tại dài lâu dường như chỉ là một cuộc trốn chạy khỏi sự lãng quên. Nhưng con người là một loài sinh vật cao quý, lộng lẫy trong tro tàn và uy nghi trong nấm mồ, đón chào ngày sinh và ngày tử bằng vẻ tráng lệ như nhau, chẳng hề bỏ qua những nghi thức hào hùng ngay trong bản chất đê hèn của mình.

Sự sống là một ngọn lửa thuần khiết, và ta sống nhờ một vầng mặt trời vô hình bên trong ta. Một đốm lửa nhỏ cũng đủ cho sự sống, nhưng những ngọn lửa lớn dường như vẫn quá bé nhỏ sau khi chết, khi con người hoài công mưu cầu những dàn thiêu lộng lẫy, để được cháy bùng như Sardanapalus; nhưng sự thông tuệ của luật lệ tang lễ đã nhận ra sự điên rồ của những ngọn lửa hoang phí, và thu gọn những đám cháy tàn phá vào khuôn khổ của những nghi lễ trang nghiêm chừng mực, nơi hiếm ai hèn mọn đến mức không thể lo nổi củi, hắc ín, một người khóc mướn và một chiếc bình tro.

Năm thứ tiếng[109] cũng chẳng bảo toàn nổi văn bia của Gordianus. Người của Chúa trời sống lâu hơn khi không có lăng mộ so với bất kỳ ai có mộ phần, được các thiên thần chôn cất vô hình và phán định chìm vào cõi khuất lấp, dẫu không thiếu những dấu tích dẫn lối cho nhân gian tìm kiếm. Enoch và Elias, không mộ phần cũng chẳng được chôn cất, trong một trạng thái tồn tại khác thường, chính là những tấm gương vĩ đại về sự vĩnh cửu, trong ký ức sống động dài lâu của họ; nói cho đúng thì họ vẫn ở bên này bờ cõi chết, và còn một hồi cuối cần diễn nốt trên sân khấu trần gian này. Nếu trong kỳ hạn định đoạt của thế gian, ta sẽ không chết hết mà đều được biến đổi, theo bản dịch được thừa nhận, thì ngày tận thế sẽ chỉ tạo ra rất ít ngôi mộ; ít nhất sự phục sinh nhanh chóng sẽ đón đầu những cuộc an táng dài lâu. Vài ngôi mộ sẽ được mở ra trước khi kịp khép lại hoàn toàn, và chuyện Lazarus sẽ chẳng còn là điều kỳ diệu. Khi nhiều kẻ từng sợ chết sẽ phải rên xiết vì họ chỉ được chết có một lần, thì trạng thái thảm khốc chính là cái chết thứ hai và đang sống, khi sự sống gieo rắc tuyệt vọng lên những kẻ bị nguyền rủa; khi con người ước ao sự che phủ của núi non chứ không phải của lăng tẩm, và sự hủy diệt hoàn toàn sẽ được đón mời tha thiết.

Trong khi một số người dốc lòng lo lăng mộ, thì những kẻ khác lại hết mực chối từ, và vài kẻ lại hung bạo ngông cuồng đến mức chẳng dám thừa nhận nấm mồ của mình; trong đó Alaricus có vẻ khôn khéo nhất, người đã cho chuyển dòng một con sông để giấu hài cốt mình dưới đáy nước. Ngay cả Sylla, kẻ ngỡ mình đã an toàn trong bình tro, cũng không ngăn nổi những chiếc lưỡi trả thù và những viên đá ném vào mộ phần. Hạnh phúc thay những ai được sự ẩn dật giữ cho thanh sạch, những người đối đãi với tha nhân nơi trần thế này đến mức không sợ phải gặp lại họ ở thế giới bên kia; những người khi nhắm mắt xuôi tay không gây xáo động giữa cõi người chết, và không bị chạm đến bởi lời chế giễu đầy thi vị của Isaiah.[LXXVI.]

Kim tự tháp, cổng vòm, đài tưởng niệm, chẳng qua chỉ là sự bất thường của thói phù hoa, và những sự ngông cuồng hoang dại của khí phách cổ xưa. Nhưng sự kiên định cao thượng nhất lại nằm trong Cơ Đốc giáo, tôn giáo chà đạp lên thói kiêu căng và đè bẹp tham vọng, khiêm nhường theo đuổi sự trường tồn bất biến mà mọi thứ khác đều phải thu nhỏ đường kính trước nó, và trở nên nhỏ bé thảm hại trong những góc tiếp xúc.[LXXVII.]

Những tâm hồn ngoan đạo sống trọn những ngày đời trong niềm hoan lạc hướng về tương lai, coi cõi đời này chẳng hơn gì thế giới trước nó, khi họ còn nằm khuất lấp trong sự hỗn mang của tiền định và đêm đen của tiền kiếp. Và nếu có ai từng diễm phúc thực sự thấu hiểu sự hư vô Cơ Đốc, những cơn xuất thần, sự tan biến, tan chảy, hóa thân, nụ hôn của tân nương, nếm trải Chúa trời, và bước vào bóng râm thần thánh, thì họ đã có một sự đón nhận thiên đàng tuyệt mỹ từ trước; vinh quang trần thế chắc chắn đã lụi tàn, và mặt đất chỉ còn là tro bụi đối với họ.

Tồn tại trong những công trình bất hủ, sống trong những trước tác của mình, hiện hữu trong tên tuổi và tình cảnh của những điều hão huyền, từng là niềm thỏa mãn lớn lao cho những mong đợi thời xưa, và làm nên một phần của cõi Elysium nơi họ. Nhưng tất cả những điều này chẳng là gì trong siêu hình học của đức tin chân chính. Sống thực sự, là được trở lại làm chính mình; đó không chỉ là niềm hy vọng, mà còn là minh chứng nơi những tín đồ cao quý, việc nằm nơi nghĩa địa thánh Innocent[LXXVIII.] cũng chẳng khác nào nằm giữa sa mạc cát Ai Cập. Sẵn sàng trở thành bất cứ điều gì, trong niềm hoan lạc của sự tồn tại vĩnh hằng, và hài lòng với sáu tấc đất cũng như với lăng mộ đồ sộ của Adrianus.[LXXIX.]

——“Tabésne cadavera solvat,

An rogus, haud refert.”—Lucan. viii. 809.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.