Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 110 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Thứ Hai

❊ ❊ ❊

Tiết 1.—Bàn sang đức hạnh thứ hai là lòng bác ái, thứ mà nếu thiếu vắng thì đức tin chỉ là một ý niệm suông không thực thể; tôi vẫn hằng nỗ lực bồi dưỡng tâm tính nhân từ cùng lòng trắc ẩn thừa hưởng từ song thân, uốn nắn nó theo đúng những giới luật thành văn đã định về đức ái. Và nếu tự mổ xẻ tường tận bản thân, tôi thấy mình vốn được tạo tác và sẵn mang thiên bẩm để đón nhận đức hạnh này,—bởi thể chất cùng tâm thức tôi vốn quảng đại đến mức có thể hòa hợp và đồng cảm với vạn vật; tôi chẳng hề mang ác cảm, hay nói đúng hơn là sự dị ứng bài xích, đối với bất kỳ món ăn, thể dịch, phong thổ hay sự vật nào. Tôi chẳng lấy làm kinh ngạc trước việc người Pháp dùng ếch, ốc sên và nấm độc làm món ăn, hay người Do Thái ăn cào cào châu chấu; ngược lại, khi ở giữa họ, tôi cùng dùng những thứ ấy làm lương thực hằng ngày, và thấy dạ dày mình tiêu hóa chúng cũng êm thấm như dạ dày của họ. Tôi có thể ăn ngon lành một đĩa rau hái ngoài nghĩa địa chẳng kém gì rau hái trong vườn nhà. Tôi không giật mình kinh sợ trước sự hiện diện của rắn, bọ cạp, thằn lằn hay kỳ giông; thấy một con cóc hay rắn lục, lòng tôi chẳng hề dấy lên ý muốn nhặt đá đập chết chúng. Tôi không mang trong mình những mối ác cảm tầm thường mà tôi thường thấy ở kẻ khác: những định kiến hiềm khích giữa các quốc gia chẳng mảy may chạm tới tôi, tôi cũng chẳng nhìn người Pháp, người Ý, người Tây Ban Nha hay người Hà Lan bằng con mắt hẹp hòi; hễ thấy hành vi của họ ngang bằng với đồng bào mình, tôi liền tôn kính, yêu mến và đón nhận họ với mức độ trọn vẹn y như thế. Tôi sinh ra ở đới khí hậu thứ tám, nhưng dường như được đúc kết từ tinh tú để dung hợp với muôn phương. Tôi không phải thứ thảo mộc chỉ tươi tốt khi ở trong vườn. Mọi chốn, mọi bầu khí quyển đối với tôi đều là một tổ quốc; dù ở bất kỳ kinh tuyến nào, nơi đâu với tôi cũng là nước Anh. Từng trải qua đắm tàu, song tôi chẳng hề thù oán biển khơi hay ngọn gió; tôi vẫn có thể học tập, vui chơi hay yên giấc ngay giữa cơn giông bão. Tóm lại, tôi chẳng ghê sợ điều gì: lương tâm sẽ buộc tội tôi dối trá nếu tôi nhận mình căm ghét hay ghê tởm bất kỳ thực thể nào ngoại trừ quỷ dữ; hoặc ít ra, chẳng có sự gì khiến tôi ghê tởm đến mức đôi bên không thể thỏa hiệp giảng hòa. Nếu trong số những đối tượng đáng ghét nơi trần thế có điều chi khiến tôi khinh miệt và chê cười, thì đó chính là kẻ đại thù của lý trí, đức hạnh và tôn giáo: đám đông quần chúng; một khối quái thai đông đảo mà nếu tách riêng từng người, họ trông như những con người có lý trí do Chúa tạo tác, nhưng khi nhập chung hỗn loạn lại chỉ thành một con đại quái thú, một loài quái vật còn ghê gớm hơn cả rắn chín đầu Hydra. Gọi hạng người này là ngu xuẩn chẳng hề vi phạm đức ái; đó là cách gọi mà mọi đấng thánh kinh từng dành cho họ, được Solomon ghi rành rành trong Kinh Thánh Quy Điển, và tin theo điều ấy là một phần đức tin của chúng ta. Khi nhắc đến đám đông, tôi không chỉ ám chỉ tầng lớp bần hàn hạ tiện: ngay giữa hàng quý tộc trưởng giả cũng có lũ tiện dân; đó là những đầu óc mang bản tính lê dân, với trí tưởng tượng xoay vần cùng một trục với đám người kia; những kẻ cùng đẳng cấp với thợ thuyền tay chân, dẫu cho của cải có dát chút vàng son lên nỗi tật nguyền của họ, và túi tiền có phần nào đền bù cho thói ngu xuẩn. Nhưng cũng như trong phép tính sổ, ba hay bốn kẻ cộng lại vẫn thua kém giá trị của một người duy nhất đứng bên dưới họ, một bầy những kẻ giàu sang dốt nát dát vàng ấy chẳng thể có được giá trị và phẩm cách thực sự như biết bao mảnh đời bất hạnh đang bị dẫm đạp dưới chân chúng. Hãy nói như những nhà chính trị: có một thứ quý tộc không cần đến gia huy, một phẩm giá tự nhiên phân định ngôi thứ giữa người này với người nọ, người này đứng trước kẻ kia tùy theo giá trị công đức và sự trổi vượt về đức hạnh của họ. Dẫu sự suy đồi của thời thế và thói đời thiên lệch ngày nay đang rẽ sang một hướng khác, thì trật tự ấy vốn dĩ từng tồn tại trong những thể chế sơ khai ban đầu, và hiện vẫn còn trong cái nôi nguyên vẹn của những nền chính trị quy củ: cho tới khi sự tha hóa chiếm ưu thế;—những dục vọng thô bỉ mải miết chạy theo thứ mà bậc thức giả khinh khi;—khi ai nấy đều được tự do vơ vét tích lũy của cải, và đồng tiền cho phép người ta làm hoặc mua chuộc bất cứ điều gì.

Tiết 2.—Khí chất bao quát và thản nhiên này của tôi lại càng khiến tôi dễ hướng về đức hạnh cao quý ấy hơn. Thật là một diễm phúc khi được sinh ra và khuôn đúc sẵn cho đức hạnh, được lớn lên từ những hạt giống của tự nhiên hơn là từ những cành ghép gượng ép của giáo dục: tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ chịu sự dẫn dắt của bản tính cá nhân và điều chỉnh thiên hướng của mình bằng một thước đo không cao hơn lý trí, thì ta cũng mới chỉ là những nhà luân lý học; thần học sẽ vẫn gọi chúng ta là những kẻ ngoại đạo. Do đó, công cuộc bác ái vĩ đại này phải bắt nguồn từ những động cơ, cứu cánh và thôi thúc khác. Tôi bố thí không phải để xoa dịu cơn đói của người anh em, mà là để hoàn tất và chu toàn ý chí cùng mệnh lệnh của Thiên Chúa; tôi mở túi tiền không vì lời khẩn cầu của kẻ van xin, mà vì Đấng đã truyền dạy điều đó; tôi cứu trợ không phải vì những lời kể lể thảm thương về nỗi khốn cùng của họ, cũng chẳng phải để thỏa mãn lòng trắc ẩn của chính mình; bởi đó vẫn chỉ là thứ bác ái thuần luân lý, một hành vi chịu ơn cảm xúc nhiều hơn lý trí. Kẻ ra tay cứu giúp người khác chỉ dựa trên sự xúi giục đơn thuần của lòng trắc ẩn nơi ruột gan thì làm điều đó vì bản thân mình nhiều hơn là vì kẻ khác; và như thế, khi cứu giúp họ, ta cũng chỉ đang tự cứu giúp chính mình. Cũng là một quan niệm sai lầm khi nghĩ rằng việc cứu vãn nỗi bất hạnh của tha nhân là dựa trên lẽ thường của lòng trắc ẩn, e rằng một ngày nào đó chính mình cũng rơi vào cảnh ngộ ấy; bởi đây là một thứ bác ái vụ lợi và đầy toan tính, qua đó ta dường như chỉ đang đặt cọc trước lòng thương hại của người đời cho những cảnh ngộ tương tự về sau. Và quả thực tôi đã nhận thấy rằng những kẻ hành khất chuyên nghiệp, dù ở giữa đám đông, vẫn luôn hướng lời van xin về một vài người được chọn lựa kỹ càng; ắt hẳn phải có một thứ tướng pháp mà những tay ăn mày lão luyện ấy quan sát được, qua đó họ lập tức nhận ra vẻ mặt từ tâm, và sẽ chọn đúng khuôn mặt mang dấu ấn cùng tì vết của lòng thương xót. Bởi trên gương mặt chúng ta có những nét huyền bí mang khẩu hiệu của tâm hồn, mà người biết đọc chữ vỡ lòng cũng có thể thấu suốt bản tính chúng ta. Hơn thế nữa, tôi cho rằng không chỉ con người mà cả thực vật thảo mộc cũng mang một thứ tướng mạo riêng; mỗi loài trong số chúng đều có những hình hài ngoại tại đóng vai trò như dấu hiệu hay bảng hiệu biểu thị cho bản thể bên trong. Ngón tay của Thiên Chúa đã khắc ghi một dòng chữ lên muôn loài Người tạo dựng, không phải bằng văn tự hay các chữ cái ghép lại, mà bằng chính những hình thái, cấu tạo, bộ phận và công năng sai biệt của chúng, những thứ khi được kết hợp khéo léo sẽ làm nên một từ duy nhất biểu đạt trọn vẹn bản tính của chúng. Nhờ những chữ cái này mà Thiên Chúa gọi tên từng vì tinh tú; và nhờ bảng mẫu tự này mà Adam đã đặt cho mỗi tạo vật một cái tên riêng biệt phù hợp với bản tính của nó. Giờ đây, ngoài những nét tướng mạo trên gương mặt, trên bàn tay chúng ta còn có những đường chỉ huyền bí mà tôi không dám coi là những vết vạch vu vơ hay nét vẽ tình cờ, bởi chúng được phác thảo bởi một ngọn bút chẳng bao giờ làm việc uổng công; và tôi đặc biệt chú ý đến điều này, vì tôi mang trên chính bàn tay mình một dấu hiệu mà tôi chưa từng đọc thấy trong sách vở hay khám phá ra ở một ai khác. Tôi thừa nhận Aristotle, trong tập sách sâu sắc và độc đáo về nhân tướng học, đã không hề đề cập đến thuật xem chỉ tay: dẫu vậy tôi tin rằng người Ai Cập, vốn gắn bó mật thiết hơn với những môn khoa học huyền bí và thâm sâu này, đã có tri thức về nó; thứ tri thức mà đám người Ai Cập giả mạo và phiêu bạt về sau đã mạo nhận, và có lẽ họ vẫn còn giữ lại đôi chút nguyên lý sai lệch, đôi khi cũng ứng nghiệm cho những lời tiên tri của họ.

Người đời thường lấy làm lạ lùng tại sao giữa hàng triệu gương mặt lại chẳng hề có hai khuôn mặt giống nhau: trái lại, tôi lại kinh ngạc xiết bao khi thấy có những nét tương đồng tồn tại. Kẻ nào chịu ngẫm nghĩ xem có biết bao ngàn từ ngữ khác nhau đã được tùy tiện ghép nên từ hai mươi tư chữ cái mà chẳng cần dụng công nghiên cứu; đồng thời, có biết bao trăm đường nét cần phải vẽ nên trong cấu trúc của một con người; kẻ ấy sẽ dễ dàng nhận ra rằng sự đa dạng này là điều tất yếu: và sẽ vô cùng khó khăn để những nét ấy trùng khớp đến độ làm cho bức chân dung này giống hệt bức chân dung kia. Cứ để một họa sĩ phóng bút vẽ nên cả triệu khuôn mặt, bạn sẽ thấy tất cả đều khác biệt; thậm chí, cứ để ông ta đặt bản mẫu trước mặt, thì sau mọi tài nghệ của ông ta, vẫn sẽ còn lại một sự phân biệt rõ ràng: bởi khuôn mẫu hay hình mẫu của vạn vật luôn là thứ hoàn hảo nhất trong chủng loại của nó, thứ mà chúng ta mãi mãi không đạt tới được, dù ta có vượt qua hay đi xa hơn nó; bởi ở điểm này nó luôn sai lệch, và không thể trùng khít với bản sao trong mọi chi tiết. Sự tương đồng giữa các tạo vật cũng chẳng hề làm giảm bớt tính đa dạng của tự nhiên, hay làm rối loạn công trình của Thiên Chúa theo bất kỳ cách nào. Bởi ngay trong những vật giống nhau vẫn có sự dị biệt; và những thứ tưởng chừng như hòa hợp lại rõ ràng bất đồng. Và con người giống Thiên Chúa cũng theo cách ấy; bởi chính trong những điểm ta giống Người, ta lại hoàn toàn khác biệt với Người. Chưa từng có vật gì giống vật khác đến mức trùng khớp trên mọi phương diện; sẽ luôn có một sự khác biệt ẩn giấu nào đó len lỏi vào để ngăn chặn sự đồng nhất tuyệt đối; nếu không có điều đó, hai thực thể riêng biệt sẽ chẳng còn là giống nhau nữa, mà đã trở thành một, điều vốn là bất khả.

Tiết 3.—Thế nhưng, để quay trở lại từ triết học sang đức ái, tôi không giữ một quan niệm hẹp hòi về đức hạnh này đến mức cho rằng bố thí là hành vi duy nhất của lòng bác ái, hoặc nghĩ rằng một chút hào phóng có thể thâu tóm toàn bộ ý nghĩa của nó. Thần học đã khôn ngoan phân chia việc thực hành đức ái thành nhiều nhánh, và dạy chúng ta trên con đường hẹp này nhiều lối đi dẫn tới điều thiện; có bao nhiêu cách để ta làm điều lành thì cũng có bấy nhiêu cách để ta thực thi bác ái. Không chỉ có những tật nguyền của thân xác, mà còn có những tật nguyền của linh hồn và số phận, vốn đều đòi hỏi bàn tay nhân từ từ khả năng của chúng ta. Tôi không thể khinh miệt một người vì sự dốt nát của họ, mà nhìn họ với lòng trắc ẩn chẳng kém gì đối với Lazarus. Khoác áo che thân thể họ chẳng phải là việc bác ái lớn lao hơn việc mặc áo cho sự trần trụi của tâm hồn họ. Thật là một cảnh tượng vinh dự khi thấy trí tuệ của người khác khoác lên tấm áo choàng của ta, và sự hiểu biết vay mượn của họ bày tỏ lòng tôn kính trước sự hào sảng của trí tuệ ta. Đó là cách hành thiện ít tốn kém nhất, và giống như lòng bác ái tự nhiên của vầng thái dương, nó soi chiếu cho kẻ khác mà chẳng hề làm lu mờ chính mình. Giữ kẽ và bủn xỉn trong phần việc thiện hảo này là thứ lòng tham đê tiện nhất, đáng khinh hơn cả thói hám tiền trần tục. Đối với điều này (với tư cách tự nhận là một học giả), tôi bị ràng buộc bởi bổn phận thuộc về thân phận mình. Vì thế, tôi không biến đầu óc mình thành một nấm mồ chôn kiến thức, mà thành một kho tàng tri thức. Tôi không có ý định độc chiếm, mà muốn tạo nên một sự sẻ chia cộng đồng trong học vấn. Tôi học tập không chỉ cho riêng mình, mà cho cả những ai không tự học được. Tôi không ghen tị với kẻ hiểu biết nhiều hơn mình, mà thương xót những ai biết ít hơn. Tôi chỉ dẫn cho người khác không phải để phô diễn sở học, hay nhằm nuôi dưỡng và duy trì nó trong đầu mình hơn là gieo mầm và nhân rộng nó trong tâm trí họ. Và giữa mọi nỗ lực của tôi, chỉ có một ý nghĩ duy nhất khiến tôi nản lòng: đó là những tri thức tôi thu lượm được rồi sẽ phải tiêu biến cùng thân xác tôi, chứ không thể để lại làm di sản cho những người bạn tôn kính của mình. Tôi không thể bất hòa hay khinh miệt một người vì một sai lầm, hoặc hiểu nổi vì sao sự bất đồng ý kiến lại có thể chia rẽ ân tình; bởi những tranh luận, cãi vã và biện bác, dù trong triết học hay thần học, nếu gặp được những tâm tính cẩn trọng và chuộng hòa bình, thì chẳng hề xâm phạm đến các quy luật của đức ái. Trong mọi cuộc tranh luận, hễ có bao nhiêu phần đam mê giận dữ thì có bấy nhiêu phần vô bổ lạc đề; vì khi ấy lý trí, tựa như một con chó săn tồi, cứ mải sủa theo một dấu vết giả mạo mà bỏ quên con mồi ban đầu. Và đây là một lý do khiến các cuộc tranh cãi chẳng bao giờ ngã ngũ; bởi dù được đặt ra rất rộng rãi, chúng lại hầu như chẳng được giải quyết đúng mức; chúng cứ phình to ra bởi những chuyện ngoài lề không cần thiết; và phần mở ngoặc nói xấu đối phương thường dài ngang ngửa với phần luận bàn chính về chủ đề. Nền tảng của tôn giáo vốn đã được thiết lập, và các nguyên lý cứu rỗi đã được tất cả mọi người thừa nhận. Chẳng còn lại bao nhiêu cuộc tranh cãi đáng để ta phải bận tâm nổi giận, vậy mà chưa từng có cuộc tranh luận nào thiếu vắng sự giận dữ, không chỉ trong thần học mà cả trong các môn học thấp hơn. Thật là một trận chiến ếch chuột và một cuộc ẩu đả kịch liệt xiết bao giữa chữ S và chữ T trong tác phẩm của Lucian! Các nhà ngữ pháp chém giết xâu xé nhau tàn bạo dường nào chỉ vì cách chia sở hữu cách của danh từ Jupiter! Họ tự đập vỡ đầu mình biết bao nhiêu chỉ để cứu lấy thể diện cho Priscian! “Si foret in terris, rideret Democritus” (Nếu Democritus còn sống trên đời, hẳn ông phải bật cười). Phải, ngay cả giữa những chiến binh thông thái hơn, đã có biết bao vết thương bị giáng xuống và bao nhiêu danh dự bị tiêu vong, chỉ vì chiến thắng nghèo nàn của một ý kiến, hay sự chinh phục thảm hại của một sự phân biệt câu chữ! Giới học giả là những con người của hòa bình, họ không mang vũ khí, nhưng lưỡi của họ sắc hơn dao cạo của Actius; ngọn bút của họ vươn xa hơn và nổ vang hơn cả sấm sét. Thà tôi đứng trước sức công phá của một khẩu đại bác basilisko còn hơn phải đối mặt với cơn cuồng nộ của một ngọn bút tàn nhẫn. Không phải chỉ vì lòng nhiệt thành đơn thuần với học vấn hay sự sùng kính các nàng Thơ mà các bậc quân vương thông thái lại bảo trợ cho nghệ thuật và dành ánh mắt khoan dung cho giới học giả; mà chính là vì khao khát muốn tên tuổi mình được bất tử nhờ ký ức trong các tác phẩm của họ, và vì nỗi sợ hãi ngọn bút báo thù của các thế hệ mai sau: bởi đây chính là những người mà khi các quân vương đã diễn xong vai diễn và bước xuống vũ đài, họ sẽ bước ra để đúc kết bài học luân lý cho màn kịch ấy, và trao lại cho hậu thế một bản kiểm kê về những đức hạnh cùng thói hư tật xấu của các ngài. Và chắc chắn rằng cần phải có rất nhiều lương tâm để biên soạn nên một cuốn lịch sử: chẳng có sự sỉ nhục nào sánh bằng vết nhơ của một câu chuyện đời; đó là một thứ sự thật giả mạo có uy quyền, dùng danh nghĩa chính thống để bôi nhọ thanh danh chúng ta trước muôn dân và muôn đời sau.

Tiết 4.—Còn một sự xúc phạm khác đối với đức ái mà chưa từng có tác giả nào viết tới, và cũng hiếm người để ý, đó là sự thóa mạ không phải đối với cả một ngành nghề, phường hội hay tầng lớp xã hội, mà là đối với toàn bộ các quốc gia; nơi chúng ta dùng những từ ngữ thóa mạ để gọi sai về nhau, và bằng một thứ suy luận thiếu bác ái, ta lại quy chụp tính nết của một vài cá nhân thành tập quán của cả một dân tộc.

Kẻ phản loạn người Anh, gã khoác lác xứ Scotland

Tên biến thái người Ý, đứa dại khờ nước Pháp;

Gã hèn nhát thành Roma, tên trộm vùng Gascogne,

Tên Tây Ban Nha kiêu ngạo, gã người Đức say mèm.

Thánh Paul khi gọi người đảo Crete là những kẻ dối trá cũng chỉ làm điều đó một cách gián tiếp, và dựa trên lời dẫn từ chính thi sĩ của họ. Lối nghĩ quy chụp ấy xét theo một khía cạnh cũng khát máu chẳng kém gì ý nghĩ của Nero. Bởi chỉ bằng một lời nói ta có thể làm tổn thương ngàn người, và bằng một nhát búa ta có thể ám sát danh dự của cả một dân tộc. Cũng hoàn toàn là một sự điên rồ khi ta thóa mạ và cuồng loạn chống lại thời cuộc; hoặc nghĩ rằng có thể thức tỉnh lý trí con người bằng một cơn thịnh nộ nhất thời. Democritus, người nghĩ rằng có thể cười nhạo thế sự để hướng thiện thời cuộc, đối với tôi dường như cũng u uất bệnh hoạn chẳng kém gì Heraclitus, người chỉ biết than khóc cho nhân gian. Lòng tôi chẳng hề bực dọc khi nhìn ngắm đám đông trong đúng tâm tính tự nhiên của họ; nghĩa là trong những cơn điên rồ và ngu xuẩn của họ, bởi tôi hiểu rõ rằng sự thông thái không phải là thứ được ban phát bừa bãi cho nhân gian; và đức hạnh chỉ là đặc quyền của một số ít người. Những kẻ nỗ lực tiêu diệt tật xấu cũng vô tình hủy hoại luôn cả đức hạnh; bởi những mặt đối lập, dẫu tiêu diệt lẫn nhau, lại chính là sự sống của nhau. Như thế, nếu xóa bỏ thói xấu thì đức hạnh chỉ còn là một ý niệm trừu tượng. Lại nữa, sự lan tràn của tội lỗi không hề làm giảm giá trị của điều thiện; bởi khi cái ác thắng thế ở phần lớn người đời, thì đức hạnh nơi những người còn giữ được nó lại càng trở nên rực rỡ hơn; và khi bị mai một ở kẻ này, nó lại nhân lên lòng tốt nơi những người khác, những kẻ vẫn vẹn nguyên không bị vấy bẩn và kiên trì đứng vững giữa cơn đại hồng thủy chung. Vì thế, tôi có thể nhìn nhận thói xấu mà không cần phải châm biếm đả kích, chỉ bằng lòng với một lời khuyên răn hay một sự khiển trách có tính giáo huấn; bởi những bản tính cao quý và những kẻ có khả năng hướng thiện thường bị mắng nhiếc mà sa vào tật xấu, trong khi họ hoàn toàn có thể được khuyên nhủ để trở về với đức hạnh; và tất cả chúng ta nên làm những sứ giả hùng biện cho điều thiện để bảo vệ nó khỏi quyền lực của cái ác, và gìn giữ lẽ phải cho chân lý đang bị tổn thương. Chẳng ai có thể phán xét hay kết án người khác một cách công minh; bởi thực tế, chẳng ai thực sự thấu hiểu người khác. Tôi nhận thấy điều này ngay nơi bản thân mình; bởi đối với cả thế gian tôi hoàn toàn nằm trong bóng tối, và ngay cả những người bạn thân nhất cũng chỉ nhìn thấy tôi qua một màn sương mù. Những kẻ chỉ biết tôi qua loa thì đánh giá tôi thấp hơn bản thân tôi tự thấy; những người quen biết thân thiết lại đánh giá tôi quá cao; chỉ có Thiên Chúa, Đấng thực sự thấu suốt tôi, mới biết tôi chẳng là gì cả: bởi duy chỉ có Người mới nhìn thấu tôi và toàn thể thế giới, Đấng không nhìn chúng ta qua những tia sáng phản chiếu hay sự khúc xạ của những dạng thức cảm quan, mà thấu suốt bản thể mà không cần nhờ đến những biểu hiện ngẫu nhiên bên ngoài, và thấu suốt các hình thái của vạn vật như cách chúng ta quan sát hoạt động của chúng. Hơn nữa, chẳng ai có thể phán xét người khác, vì chẳng ai thực sự biết rõ chính mình; bởi chúng ta chỉ khiển trách kẻ khác khi họ không thuận theo tính khí mà ta hão huyền cho là đáng khen nơi bản thân, và ngợi ca người khác chỉ ở những điểm họ dường như hòa hợp và đồng thuận với chúng ta. Để rồi rốt cuộc, tất cả chẳng qua chỉ là thứ mà chúng ta vẫn cùng nhau lên án: thói ích kỷ tự yêu mình. Người ta thường phàn nàn ở thời nay, và có lẽ ở cả các thời đại đã qua, rằng lòng bác ái đang dần nguội lạnh; điều mà tôi thấy rõ nhất nơi những kẻ luôn phô trương ngọn lửa và nhiệt huyết sùng đạo; bởi bác ái là một đức hạnh thích hợp nhất với những tâm tính trầm tĩnh nhất, và những ai mang thể chất của sự khiêm nhường. Nhưng làm sao chúng ta có thể trông mong lòng bác ái đối với tha nhân, khi chính chúng ta lại tàn nhẫn với bản thân mình? “Lòng bác ái bắt đầu từ trong nhà,” đó là lời miệng thế gian; vậy mà mỗi người lại là kẻ thù lớn nhất của chính mình, và như thể là đao phủ của chính bản thân. “Ngươi chớ giết người,” đó là giới răn của Thiên Chúa, song hiếm có ai tuân giữ trọn vẹn; bởi tôi nhận thấy mỗi người đều là một nữ thần Atropos của riêng mình, tự nhúng tay cắt đứt sợi chỉ sinh mệnh của chính đời mình. Vì thế Cain không phải là kẻ sát nhân đầu tiên, mà chính là Adam, người đã mang cái chết vào cõi đời; người đã nhìn thấy sự thực hành và tấm gương của cái chết nơi chính đứa con trai Abel của mình; và thấy điều mà đức tin không thể thuyết phục ông trong lý thuyết về bản thân lại được chứng thực qua trải nghiệm của một người khác.

Tiết 5.—Tôi nghĩ rằng chẳng có ai bớt bận lòng về những nỗi khốn khó của bản thân hơn tôi; và cũng chẳng có ai lại cảm nhận sâu sắc nỗi khổ của người khác đến thế. Tôi có thể mất đi một cánh tay mà không rơi một giọt nước mắt, và dường như có thể bị phanh thây xé xác mà chỉ thốt lên vài tiếng rên rỉ; vậy mà tôi lại có thể khóc hết sức thật lòng trước một vở kịch, và đón nhận với một niềm xúc động chân thành những nỗi đau giả tạo của những trò đóng kịch được biết rõ mười mươi ấy. Thật là một hành vi tàn bạo vô nhân đạo khi chất thêm nỗi thống khổ cho những số phận vốn đã đọa đày, hoặc cố tình nhân lên nơi một con người một nỗi đau khổ mà tự thân nó đã vượt quá sức chịu đựng của họ. Đây từng là nỗi đau đớn lớn nhất của Job, và những lời trách móc quanh co của bạn bè ông còn là một sự tổn thương sâu sắc hơn cả những đòn giáng trực diện của quỷ dữ. Không chỉ những giọt nước mắt từ đôi mắt chúng ta, mà cả nước mắt của bè bạn cũng làm vơi cạn dòng chảy của những nỗi ưu sầu; dòng chảy ấy khi rẽ vào nhiều nhánh nhỏ sẽ trôi đi êm đềm hơn, và bằng lòng với một lòng lạch hẹp hơn. Đức ái có đủ quyền năng để chuyển dời một nỗi đau từ lồng ngực này sang lồng ngực khác, và chia nhỏ một nỗi sầu cho đến khi nó gần như tự tiêu biến; bởi một nỗi thống khổ, cũng giống như một kích thước hình học, có thể được chia nhỏ đến mức nếu không phải là vô hình thì ít nhất cũng trở nên không còn cảm giác được nữa. Giờ đây với bạn mình, tôi không mong muốn chia sẻ hay cùng gánh chịu, mà muốn thâu tóm trọn vẹn nỗi buồn của người ấy; để bằng cách biến chúng thành của chính mình, tôi có thể giải tỏa chúng dễ dàng hơn: bởi trong lý trí của chính mình và trong nội tâm mình, tôi có thể làm chủ được điều mà tôi không thể van nài bên ngoài bản thân và trong phạm vi của một người khác. Tôi từng thường nghĩ những cặp đôi cao quý và những tấm gương tình bạn kia không hẳn là những câu chuyện lịch sử có thật về những gì từng diễn ra, mà là những điều hư cấu về những gì nên có; nhưng giờ đây tôi nhận thấy trong đó chẳng có gì ngoài những khả năng có thể thực hiện, và trong những tấm gương anh hùng của Damon và Pythias, của Achilles và Patroclus, chẳng có điều gì mà tôi thấy mình không thể thực hiện được trong giới hạn nhỏ hẹp của bản thân dựa trên một số nền tảng nhất định. Việc một người chịu hy sinh mạng sống vì bạn mình dường như là điều kỳ lạ đối với những mối thấu cảm tầm thường và những kẻ tự giam mình trong nguyên tắc trần tục: “Lòng bác ái bắt đầu từ trong nhà.” Về phần mình, tôi chưa bao giờ nhớ đến mối ràng buộc đối với bản thân, cũng như sự vị nể đối với chính mình, trước sự nghiệp của Thiên Chúa, của tổ quốc và của bạn bè tôi. Đứng sau ba điều này, tôi mới ôm ấp chính bản thân. Tôi thú nhận mình không tuân theo trật tự tình cảm mà các trường học đã định ra,—là phải yêu thương cha mẹ, vợ con, rồi mới đến bạn bè; bởi ngoại trừ những điều răn của tôn giáo, tôi không tìm thấy trong mình một mối đồng cảm tất yếu và không thể tách rời đối với tất cả những người cùng chung huyết thống. Tôi hy vọng mình không phạm vào điều răn thứ năm, nếu tôi cho rằng mình có thể yêu người bạn của mình trước cả những người ruột thịt gần gũi nhất, ngay cả những người đã cho tôi nguồn gốc sự sống. Tôi chưa từng dành một tình cảm chân thật nào cho một người phụ nữ; nhưng tôi đã yêu người bạn của mình như yêu đức hạnh, yêu linh hồn tôi, và yêu Thiên Chúa. Từ đó, tôi nghĩ mình có thể mường tượng được Thiên Chúa yêu thương con người như thế nào; và có niềm hạnh phúc biết bao trong tình yêu của Thiên Chúa. Bỏ qua tất cả những điều khác, có ba sự kết hợp huyền nhiệm nhất: hai bản tính trong một ngôi vị; ba ngôi vị trong một bản tính; và một linh hồn trong hai thể xác. Bởi dẫu cho trên thực tế họ có bị chia tách, họ lại hòa hợp đến mức dường như chỉ là một, và tạo nên một thể nhị nguyên hòa hợp hơn là hai linh hồn riêng biệt.

Tiết 6.—Có những điều kỳ diệu trong tình cảm chân thật. Đó là một tập hợp của những điều bí ẩn, huyền nhiệm và những câu đố khôn lường; nơi hai người hòa làm một đến mức cả hai cùng trở thành hai: tôi yêu bạn tôi hơn chính bản thân mình, vậy mà dường như tôi vẫn thấy mình yêu người ấy chưa đủ. Vài tháng sau, tình cảm nhân lên gấp bội sẽ khiến tôi tin rằng trước đây mình chưa từng yêu người ấy chút nào. Khi phải xa người ấy, tôi như đã chết cho đến khi được ở bên người. Những tâm hồn đã hòa quyện không chỉ thỏa mãn với những cái ôm siết, mà còn khao khát được thực sự trở thành chính người kia; điều đó vốn là bất khả, nên những khát khao này là vô tận, và cứ thế tiếp diễn mà không có khả năng được thỏa mãn. Lại có một nỗi khốn khổ khác trong tình cảm; đó là với người mà ta thực lòng yêu như chính bản thân mình, ta lại quên đi diện mạo của họ, và trí nhớ của ta chẳng thể lưu giữ được hình dung về khuôn mặt họ: và điều đó cũng chẳng có gì lạ, bởi họ chính là bản thân ta, và tình cảm của ta đã biến dung mạo của họ thành của chính mình. Thứ tình cảm cao quý này không rơi vào những thể chất tầm thường và dung tục; mà chỉ đến với những ai được đánh dấu cho đức hạnh. Kẻ nào có thể yêu bạn mình bằng ngọn lửa nhiệt thành cao quý ấy thì cũng sẽ thực hiện được mọi điều thiện ở một mức độ xứng đáng. Giờ đây, nếu chúng ta có thể hướng tình cảm của mình vượt ra ngoài thể xác và dõi mắt nhìn vào linh hồn, chúng ta đã tìm ra đối tượng đích thực, không chỉ của tình bạn, mà còn của đức ái: và niềm hạnh phúc lớn nhất mà ta có thể trao lại cho linh hồn chính là điều mà tất cả chúng ta đều đặt vào đó phúc lạc tối hậu, tức sự cứu rỗi; điều mà dẫu ta không đủ quyền năng ban phát, thì bằng đức ái và những lời cầu nguyện sùng kính, ta hoàn toàn có thể khát khao, nếu không nói là tìm kiếm và thúc đẩy cho nó thành hiện thực. Tôi không thể nào an lòng dâng một lời cầu nguyện cho riêng bản thân mình mà lại thiếu đi một danh sách cầu nguyện cho bạn bè; tôi cũng không thể cầu xin một niềm hạnh phúc mà trong đó tâm tính thích chan hòa của tôi lại không đòi hỏi sự chia sẻ của người lân cận. Tôi chưa bao giờ nghe tiếng chuông báo tử ngân nga, dẫu đang giữa lúc vui cười, mà lại không cất lời cầu nguyện và gửi gắm những lời chúc tốt đẹp nhất cho linh hồn sắp lìa trần. Tôi không thể bước đến chữa trị thân xác cho bệnh nhân của mình mà lại quên đi chức nghiệp để hướng về Thiên Chúa cầu xin cho linh hồn người ấy. Tôi không thể nhìn thấy một người đang cất lời cầu nguyện mà thay vì bắt chước họ, tôi lại thầm cầu xin cho con người ấy, kẻ mà đối với tôi có lẽ chẳng có mối liên hệ nào ngoài một bản tính nhân loại chung: và nếu Thiên Chúa đoái thương lắng nghe lời khẩn cầu của tôi, thì chắc chắn có nhiều kẻ đang được hạnh phúc dù chưa từng gặp mặt tôi, và đang được hưởng ân phước từ những lời cầu nguyện thầm lặng không ai hay biết của tôi. Cầu nguyện cho kẻ thù, nghĩa là cầu cho sự cứu rỗi của họ, không phải là một giáo huấn khắc nghiệt, mà chính là sự thực hành trong những lời cầu nguyện hằng ngày và thông thường của chúng ta. Tôi không thể tin câu chuyện về gã người Ý nọ; những ước muốn xấu xa và những dằn vặt thiếu bác ái của chúng ta không vượt quá giới hạn của cuộc đời này; chỉ có quỷ dữ và những lời nguyền rủa độc ác của địa ngục mới mong muốn nỗi khốn khổ cho chúng ta ở thế giới bên kia.

Tiết 7.—“Không làm tổn thương ai và cũng không để ai làm tổn thương mình” từng là một nguyên tắc mà trong những năm tháng tuổi trẻ bồng bột và những cảm xúc thiếu nhẫn nại của tôi, dường như đã hàm chứa đủ đầy đạo lý làm người; nhưng những năm tháng chín chắn hơn và thể chất Cơ Đốc giáo của tôi đã dẫn tôi tới những quyết tâm nghiêm ngặt hơn. Tôi có thể khẳng định rằng chẳng có thứ gì thực sự là sự tổn hại; nếu có chăng, thì chẳng có sự tổn hại nào bằng sự trả thù, và chẳng có sự trả thù nào bằng việc khinh thị một sự tổn hại: việc căm ghét người khác chính là tự làm hại bản thân; con đường chân thật nhất để yêu thương người khác chính là biết coi nhẹ chính mình. Tôi sẽ là kẻ bất công với chính lương tâm mình nếu bảo rằng tôi đang xung khắc với bất kỳ điều gì giống như bản thân tôi. Tôi nhận thấy có rất nhiều mảnh ghép trong cái cấu trúc duy nhất này của con người; thể xác này được dựng xây trên một khối xung đột chất chồng: dường như tôi là một cá thể duy nhất hệt như thế giới này, nơi dẫu vậy vẫn chứa đựng muôn vàn thực thể riêng biệt, và bên trong chúng lại là cả một thế giới của những sự tương phản đối nghịch; chúng ta mang những kẻ thù riêng tư và nội bộ bên trong, cùng những kẻ thù công khai và thù địch hơn ở bên ngoài. Ma quỷ, kẻ chỉ tát vào mặt Thánh Paul, thì đối với tôi dường như đang chơi trò quyết đấu bằng gươm sắc. Cứ coi tôi chẳng là gì cả, nếu trong phạm vi của bản thân, tôi không tìm thấy một trận hải chiến Lepanto, nơi đam mê chống lại lý trí, lý trí chống lại đức tin, đức tin chống lại quỷ dữ, và lương tâm tôi chống lại tất cả. Có một con người khác bên trong tôi đang tức giận với tôi, quở trách, ra lệnh và biến tôi thành kẻ hèn nhát. Lương tâm tôi chẳng phải làm bằng cẩm thạch để chống lại được chiếc búa tạ của những tội lỗi nặng nề hơn; nhưng cũng chẳng mềm yếu như sáp để in dấu từng lỗi lầm nhỏ nhặt hay sự sa ngã vì yếu đuối. Tôi mang một niềm tin kỳ lạ rằng, việc được tha thứ một số tội lỗi cũng dễ dàng như việc phạm phải một số tội lỗi khác vậy. Về tội nguyên tổ, tôi tin rằng nó đã được gột rửa trong phép rửa tội của mình; còn về những vi phạm thực tế, tôi chỉ tính toán và thanh toán nợ nần với Thiên Chúa kể từ lần ăn năn, chịu bí tích hoặc xá tội chung gần nhất; và do đó tôi không hề sợ hãi trước những tội lỗi hay sự điên rồ của thời tuổi trẻ. Tôi tạ ơn lòng nhân từ của Thiên Chúa, tôi không mắc phải những tội lỗi vô danh không thể gọi tên. Tôi không phải là kẻ đơn độc dị biệt trong các vi phạm; những lầm lỗi của tôi mang tính phổ biến như dịch bệnh, và bắt nguồn từ hơi thở chung của sự tha hóa nơi con người chúng ta. Bởi có những khí chất thể xác nhất định, khi kết hợp với sự suy đồi tâm tính đầy thất thường, sẽ ấp ủ và sinh ra những thói đồi bại mà tính chất mới mẻ và quái đởm của nó không từ ngữ nào gọi tên cho xiết; đó chính là tâm tính của kẻ dâm dật đã hành lạc với một bức tượng, và thể chất của Nero trong những trò tiêu khiển trác táng quái thai. Bởi bầu trời không chỉ sinh ra những vì sao mới lạ chưa từng nghe thấy, mặt đất không chỉ sản sinh những loài cây cỏ và muông thú mới, mà tâm trí con người cũng màu mỡ sinh sôi những điều đê tiện và thói hư tật xấu. Giờ đây, sự trì trệ của lý trí và sự tầm thường trong tâm tính tôi chưa bao giờ kích thích trí tưởng tượng hay lôi kéo cảm xúc của tôi vào bất kỳ điều nào trong số đó;—vậy mà ngay cả những tật nguyền thông thường và hằng ngày cứ đeo bám tôi như một lẽ tất nhiên, và dường như đã trở thành chính bản tính của tôi, đã khiến tôi chán nản đến thế, làm sụp đổ sự tự tôn mà lẽ ra tôi dành cho chính mình, khiến tôi tự coi mình là mảnh vụn hèn mọn nhất của cõi nhân sinh phải chết này. Các nhà thần học thường chỉ định một cơn sầu muộn cho việc ăn năn: nhưng trong sự ăn năn của tôi lại có cả sự phẫn nộ, tức giận, đau buồn, căm ghét, những cảm xúc mang bản chất trái ngược nhau, dường như chẳng hề phù hợp với hành động này, cũng chẳng hợp với thể chất tự nhiên của tôi. Việc bất hòa với những thói xấu của chính mình chẳng hề vi phạm đức ái đối với bản thân, ghê tởm cái phần trong ta vốn là kẻ thù của nền tảng đức ái, tức Thiên Chúa của chúng ta, cũng không phải là điều sai trái; trong đó ta chỉ đang bắt chước bản thể to lớn của mình là thế giới, nơi những mặt đối lập bị chia rẽ và những diện mạo tương phản nhau vẫn mang một sự quan tâm đầy bác ái đối với toàn thể, bằng những mối bất hòa cục bộ của mình mà gìn giữ sự hòa hợp chung, và giữ trong xiềng xích những quyền lực mà sự nổi loạn của chúng, một khi đã làm chủ, có thể là sự hủy diệt của tất cả.

Tiết 8.—Tôi tạ ơn Chúa, trong số hàng triệu thói xấu mà tôi thừa hưởng và nhận lấy từ Adam, tôi đã thoát khỏi một thói xấu, và đó là kẻ thù không đội trời chung của đức ái,—tội lỗi đầu tiên và là cội nguồn của mọi tội lỗi, không chỉ của con người mà còn của ma quỷ,—tội kiêu ngạo; một thói xấu mà tên gọi chỉ gói gọn trong một âm tiết, nhưng bản chất của nó thì cả thế giới này cũng không thể dung chứa hết, tôi đã thoát khỏi nó trong một hoàn cảnh mà người ta khó lòng tránh khỏi. Những thành tựu nhỏ nhoi và những sự hoàn hảo được ca tụng vốn nâng cao và chắp cánh cho sự tự phụ của người khác lại chẳng hề cắm thêm một chiếc lông vũ nào vào lòng kiêu hãnh của tôi. Tôi từng thấy một nhà ngữ pháp học vênh vang và tự đắc ngút trời chỉ vì giải nghĩa được một dòng thơ của Horace, và tỏ ra kiêu ngạo trong việc phân tích một bài thơ tụng hơn cả tác giả khi sáng tác toàn bộ tác phẩm. Về phần mình, bên cạnh các thổ ngữ và tiếng địa phương của nhiều vùng miền, tôi hiểu không dưới sáu thứ tiếng; vậy mà tôi xin đoan chắc rằng tôi chẳng hề đánh giá bản thân cao hơn các bậc tiền nhân trước thời loạn ngôn tháp Babel, khi trần gian chỉ có một ngôn ngữ duy nhất, và chẳng có ai tự khoe khoang mình là một nhà ngôn ngữ học hay một nhà phê bình. Tôi không chỉ đi qua nhiều quốc gia, quan sát bản chất khí hậu của họ, bản đồ địa lý các tỉnh thành, địa hình các thành phố của họ, mà còn hiểu rõ luật pháp, phong tục và nền chính trị khác nhau của họ; vậy mà tất cả những điều đó vẫn không thể thuyết phục sự đần độn trong tâm hồn tôi dấy lên một sự tự đắc về bản thân như tôi từng thấy ở những đầu óc nhanh nhạy và tự phụ, những kẻ chưa từng nhìn xa hơn tổ ấm của mình lấy một độ. Tôi biết tên và hiểu đôi chút về tất cả các chòm sao trên đường chân trời của mình; vậy mà tôi từng thấy một gã thủy thủ lắm mồm, kẻ chỉ biết gọi tên hai ngôi sao chỉ đường và sao Bắc cực, nói át cả phần tôi và tự phụ coi mình đứng cao hơn tôi cả một tầng trời. Tôi biết hầu hết các loài thực vật của xứ sở mình và của những vùng lân cận, vậy mà dường như tôi thấy mình chẳng biết nhiều bằng lúc tôi chỉ mới biết một trăm loài, và hầu như chưa từng đi hái cỏ thuốc xa hơn khu phố Cheapside. Bởi quả thực, những đầu óc có dung lượng lớn, và những ai không dễ dàng thỏa mãn với một nắm hay một đấu tri thức hạn hẹp, thường nghĩ rằng mình chẳng biết gì cho đến khi thấu suốt được tất cả; điều đó vốn dĩ bất khả, nên họ quay về với quan điểm của Socrates, và chỉ biết một điều là mình không biết gì cả. Tôi không thể nghĩ rằng Homer lại héo mòn mà chết vì câu đố của những người đánh cá, hay Aristotle, người thấu hiểu sự bất định của tri thức và đã bao lần thừa nhận lý trí con người quá yếu ớt trước những công trình của tự nhiên, lại từng gieo mình tự vẫn theo dòng nước thủy triều lên xuống của eo biển Euripus. Ngày hôm nay chúng ta học những điều mà sự phán đoán tiến bộ hơn của ngày mai sẽ bác bỏ; và Aristotle dạy dỗ chúng ta cũng hệt như cách Plato từng dạy ông, nghĩa là để tự bác bỏ chính mình. Tôi đã kinh qua mọi trường phái, nhưng chẳng tìm thấy sự an nghỉ ở trường phái nào: dẫu những bước học tập đầu tiên và những nỗ lực thời trẻ có thể gán cho chúng ta cái danh là môn đồ phái Tiêu Dao, Khắc Kỷ hay Hàn Lâm, song tôi nhận thấy những bộ óc thông thái nhất rốt cuộc hầu như đều trở thành những kẻ Hoài Nghi, và đứng sừng sững như thần hai mặt Janus trên cánh đồng tri thức. Vì vậy, tôi có một triết học phổ thông và chính thống học được nơi học đường, dùng để biện luận và làm thỏa mãn lý trí của người đời; và một triết học khác kín đáo hơn, được rút tỉa từ trải nghiệm bản thân, dùng để an ủi chính tâm hồn mình. Solomon, người từng than vãn về sự ngu dốt ngay trên đỉnh cao tri thức, không chỉ hạ bớt lòng tự phụ của tôi, mà còn làm nản lòng những nỗ lực của tôi. Lại có một ý nghĩ khác đôi khi khiến tôi phải gấp sách lại, nó bảo tôi rằng thật là hư ảo khi lãng phí tháng ngày trong sự theo đuổi tri thức một cách mù quáng: chỉ cần chờ đợi thêm một chút nữa thôi, chúng ta sẽ được hưởng nhờ bản năng và sự truyền thụ thiên khải những điều mà ở chốn này ta phải vất vả nhọc nhằn tìm kiếm. Thà ngồi yên trong sự dốt nát khiêm nhường và bằng lòng với ân phước tự nhiên của lý trí mình, còn hơn nhọc nhằn đổ mồ hôi và chuốc lấy muộn phiền vì thứ tri thức bất định của cuộc đời này, thứ mà cái chết sẽ ban tặng miễn phí cho mọi kẻ khờ dại, và vốn chỉ là một phần phụ gia cho sự tôn vinh vĩnh cửu của chúng ta.

Tiết 9.—Tôi chưa từng kết hôn một lần nào, và xin tán dương quyết tâm của những ai không bao giờ kết hôn lần thứ hai. Không phải tôi phản đối việc tái giá; cũng như tôi không bài xích chế độ đa thê trong mọi trường hợp, điều mà xét trong một số thời kỳ và sự chênh lệch số lượng giữa hai giới, cũng có thể là cần thiết. Toàn bộ thế giới được tạo ra cho người nam, nhưng chỉ một phần mười hai của người nam được dùng để tạo nên người nữ. Người nam là cả thế giới và là hơi thở của Thiên Chúa; người nữ chỉ là chiếc xương sườn và là phần khúc khuỷu của người nam. Tôi sẽ rất bằng lòng nếu chúng ta có thể sinh sôi nảy nở như cây cỏ mà không cần giao hợp, hoặc giá như có một cách nào đó để duy trì nòi giống thế gian mà không cần đến phương thức giao cấu tầm thường và dung tục này: đó là hành vi ngu xuẩn nhất mà một người khôn ngoan phạm phải trong cả cuộc đời mình, và chẳng có điều gì làm suy sụp trí tưởng tượng đã nguội lạnh của ông ta hơn khi ngẫm nghĩ lại xem mình vừa phạm phải một sự điên rồ kỳ quặc và không xứng đáng dường nào. Tôi nói điều này không phải vì định kiến, cũng chẳng hề ác cảm với phái đẹp ngọt ngào, mà ngược lại, tôi vốn tự nhiên say đắm mọi vẻ đẹp trên đời. Tôi có thể ngắm nhìn suốt cả ngày với niềm thích thú một bức tranh tuyệt mỹ, dẫu đó chỉ là tranh vẽ một con ngựa. Khí chất của tôi là thế, và tôi càng thích thú hơn khi hướng về mọi sự hài hòa; và chắc chắn có một thứ âm nhạc, ngay cả trong vẻ đẹp và nốt nhạc tĩnh lặng mà thần Cupid gảy lên, ngọt ngào hơn nhiều so với âm thanh của một nhạc cụ. Bởi ở đâu có sự hài hòa, trật tự hay tỷ lệ, ở đó ắt có âm nhạc; và cho đến nay chúng ta vẫn có thể khẳng định về “bản hòa âm của các thiên cầu”: bởi những chuyển động nhịp nhàng và những bước đi có quy củ ấy, dẫu không phát ra âm thanh cho đôi tai, nhưng đối với giác quan thấu hiểu, chúng lại gióng lên một khúc ca vô cùng hòa hợp. Bất cứ điều gì được cấu tạo một cách hài hòa đều tìm thấy niềm vui trong sự hòa âm, điều đó khiến tôi vô cùng hoài nghi sự cân đối trong đầu óc của những kẻ lớn tiếng bài xích mọi thứ thánh nhạc trong nhà thờ. Về phần mình, không chỉ xuất phát từ sự vâng phục mà còn từ chính thiên hướng cá nhân, tôi luôn đón nhận nó: bởi ngay cả thứ âm nhạc dung tục chốn quán rượu, thứ khiến người này vui vẻ nhưng lại làm kẻ khác phát điên, cũng gợi lên trong tôi một niềm sùng kính sâu sắc và sự chiêm nghiệm thâm trầm về Đấng sáng tạo đầu tiên. Có một điều gì đó mang tính thần thánh trong âm nhạc mà đôi tai thường không thể khám phá: đó là một bài học tượng hình và lấp ló bóng hình về toàn bộ thế giới cùng các tạo vật của Thiên Chúa,—một giai điệu êm tai đến mức nếu được thấu hiểu trọn vẹn, nó sẽ soi sáng cho cả giác quan hiểu biết. Tóm lại, đó là một sự rung cảm cụ thể của bản hòa âm vốn chỉ vang vọng trong đôi tai của Thiên Chúa về mặt tâm linh. Tôi sẽ không nói theo Plato rằng linh hồn là một bản hòa âm, mà linh hồn mang tính chất hòa âm, và có mối đồng cảm mật thiết nhất với âm nhạc: vì thế một số người, do có khí chất thể xác hòa hợp và thuận theo cấu trúc tâm hồn, đã sinh ra làm thi sĩ, dẫu quả thực mọi người đều có thiên hướng tự nhiên về vần điệu. Điều này đã khiến Tacitus, ngay trong dòng đầu tiên của pho sử mình, vô tình viết thành một câu thơ; và Cicero, kẻ tồi tệ nhất trong các thi sĩ, nhưng khi hùng biện cho một thi sĩ, lại thốt ra ngay trong câu đầu tiên một thể thơ sáu chân hoàn hảo. Tôi không cảm thấy trong mình những ham muốn đê tiện và phi Cơ Đốc thuộc về nghề nghiệp của mình; tôi không thầm mong ước dịch bệnh xảy ra, không hả hê trước các nạn đói, không lật giở những cuốn lịch thiên văn để ngóng chờ những điềm xấu của các chòm sao, những cuộc hội tụ chết chóc hay hiện tượng nhật thực nguyệt thực. Tôi không vui mừng trước những mùa xuân độc hại hay những mùa đông trái tiết: lời cầu nguyện của tôi hòa cùng lời cầu nguyện của người nông dân; tôi mong ước mọi sự diễn ra đúng mùa tiết của nó, để cả con người lẫn thời tiết đều không bị rối loạn. Cứ để tôi phải ngã bệnh, nếu đôi khi căn bệnh của bệnh nhân không trở thành một nỗi đau đáu đối với tôi. Tôi mong muốn chữa lành những tật nguyền của họ hơn là lo toan cho những nhu cầu của chính mình. Nơi nào tôi không thể giúp ích gì cho họ, tôi thấy tiền công nhận được khó có thể coi là thu nhập lương thiện, dẫu tôi thừa nhận đó là khoản thù lao xứng đáng cho những nỗ lực có thiện chí của chúng tôi. Tôi không chỉ hổ thẹn mà còn vô cùng đau xót khi biết rằng ngoài cái chết ra, vẫn còn những căn bệnh nan y không thể chữa lành; nhưng không phải vì bản thân tôi hay vì chúng vượt quá y thuật của tôi, mà là vì đại cục và lợi ích chung của nhân loại, nỗi niềm mà tôi xem như của chính bản thân mình. Và nói một cách khái quát hơn, ba nghề nghiệp cao quý mà mọi thể chế văn minh đều tôn kính vốn được dựng nên từ sự sa ngã của Adam, và chẳng hề thoát khỏi những khiếm khuyết của chính mình. Không chỉ có những căn bệnh nan y trong y học, mà còn có những vụ án không thể giải quyết trong luật pháp, những thói hư tật xấu không thể uốn nắn trong thần học. Nếu các công đồng chung có thể sai lầm, tôi không hiểu tại sao các tòa án địa phương lại có thể không bao giờ lầm lẫn: những quy tắc hoàn hảo nhất của họ đều được dựng xây trên lý trí đầy sai sót của con người, và luật pháp của người này chỉ để kết án quy tắc của người khác; cũng như Aristotle thường bác bỏ ý kiến của các bậc tiền bối, bởi dẫu chúng hợp với lý trí, nhưng lại không phù hợp với những quy tắc của riêng ông và tính logic trong các nguyên lý của bản thân ông. Lại nữa,—chẳng cần bàn đến tội phạm đến Chúa Thánh Thần, một thứ tội mà không chỉ phương thuốc chữa trị, mà ngay cả bản chất của nó cũng chưa ai thấu tỏ,—tôi có thể chữa khỏi bệnh gút hay bệnh sỏi thận ở một số người nhanh hơn thần học có thể chữa khỏi thói kiêu ngạo hay tính hám lợi ở những kẻ khác. Tôi có thể chữa khỏi các thói xấu bằng y thuật khi chúng hoàn toàn vô phương cứu chữa bằng thần học, và người ta sẽ chịu tuân phục những viên thuốc của tôi khi họ khinh thường những lời răn dạy của các giáo sĩ. Tôi chẳng hề khoe khoang, mà chỉ nói một cách thẳng thắn rằng tất cả chúng ta đều đang nhọc công chống lại phương thuốc chữa lành của chính mình; bởi cái chết mới chính là phương thuốc cứu chữa mọi bệnh tật. Tôi không biết có thứ thần dược vạn năng hay phương thuốc chữa bách bệnh nào khác ngoài cái chết; thứ mà dẫu có thể gây buồn nôn cho những dạ dày yếu ớt, nhưng đối với những khẩu vị đã sẵn sàng lại là cao lương mỹ vị, và là một liều thuốc trường sinh đầy thú vị.

Tiết 10.—Về các mối giao tiếp của tôi, nó cũng giống như ánh mặt trời, chan hòa với mọi người, và dành ánh nhìn thân thiện cho cả kẻ tốt lẫn người xấu. Tôi thấy dường như chẳng có ai hoàn toàn xấu; và kẻ tồi tệ nhất cũng là tốt nhất, nghĩa là khi họ được giữ trong phạm vi của những phẩm chất mà họ vốn có điểm tốt. Chẳng có tâm trí con người nào lại mang một khí chất bất hòa và ngang trái đến mức một thiên hướng hòa nhã không thể tấu lên một khúc ca đồng điệu. Magnæ virtutes, nec minora vitia (Đức hạnh càng lớn thì thói tật cũng chẳng kém phần); đó là phương châm của những bản tính tốt đẹp nhất, và cũng có thể áp dụng ngược lại cho những kẻ tồi tệ nhất. Trong những tâm tính đồi bại và độc hại nhất, vẫn có những mảnh vụn nguyên vẹn không bị vấy bẩn, những thứ nhờ vào sự đối kháng chống đỡ mà trở nên xuất sắc hơn, hoặc nhờ sự ưu việt của những mối tương khắc mà có thể tự bảo vệ mình khỏi sự lây nhiễm của những tật xấu thù địch, và kiên trì đứng vững vượt lên trên sự tha hóa chung. Bởi trong tự nhiên cũng vậy: những phương thuốc xoa dịu tuyệt vời nhất lại nằm ẩn giấu trong lòng những chất ăn mòn mạnh mẽ nhất. Tôi xin nói thêm, và dựa trên kinh nghiệm thực tế, rằng các chất độc đều chứa đựng ngay bên trong chúng liều thuốc giải độc của chính mình, thứ bảo vệ chúng khỏi nọc độc của bản thân; nếu không có điều đó, chúng sẽ không chỉ gây hại cho loài khác mà còn hủy hoại chính bản thân mình. Nhưng chính sự mục ruỗng bên trong tôi mới là điều tôi sợ hãi; chứ không phải sự lây lan của các mối giao tiếp bên ngoài. Chính cái thể chế vô kỷ luật bên trong tôi mới là thứ sẽ hủy hoại tôi; chính là tự tôi lây nhiễm cho bản thân mình; con người không có rốn ấy vẫn còn đang sống trong tôi. Tôi cảm thấy vết hoại tử nguyên thủy ấy đang gặm nhấm và cắn xé tâm can mình: và do đó, “Defenda me, Dios, de me!” “Lạy Chúa, xin cứu con thoát khỏi chính bản thân con!” là một phần trong kinh cầu của tôi, và là tiếng nói đầu tiên trong những suy tưởng tĩnh lặng của tôi. Chẳng có ai cô độc một mình, bởi mỗi người là một tiểu vũ trụ, và mang cả thế giới bên trong mình. “Nunquam minus solus quam cum solus” (Chưa bao giờ bớt cô độc hơn lúc ở một mình), dẫu đó là châm ngôn của một bậc hiền triết nhưng lại hoàn toàn đúng đắn khi thốt ra từ miệng một kẻ khờ: bởi quả thực, dẫu ở giữa chốn hoang vu, con người chẳng bao giờ đơn độc; không chỉ vì người ấy ở cùng chính mình và những ý nghĩ của riêng mình, mà còn vì người ấy ở cùng quỷ dữ, kẻ luôn kết bạn với sự cô độc của chúng ta, và là tên phiến loạn ngỗ ngược luôn tập hợp những chuyển động hỗn loạn đồng hành cùng những tưởng tượng cô lập của chúng ta. Và nói một cách chặt chẽ hơn, chẳng có thứ gì là sự cô độc, cũng chẳng có điều gì có thể được coi là đơn độc một mình nếu không phải là Thiên Chúa;—Đấng là vòng tròn của chính mình, và có thể tự tồn tại; còn mọi thực thể khác, ngoài những bộ phận bất đồng và dị loại vốn làm đa tạp hóa bản tính của chúng, đều không thể tồn tại nếu thiếu sự đồng hành của Thiên Chúa, và sự nâng đỡ của bàn tay hằng duy trì bản tính của chúng. Tóm lại, chẳng có thứ gì có thể thực sự đơn độc và đứng riêng một mình nếu nó không thực sự là duy nhất, và điều đó chỉ thuộc về Thiên Chúa: mọi tạo vật khác đều vượt quá tính duy nhất, và do đó, về bản chất, chúng là số nhiều.

Tiết 11.—Giờ đây, nhìn lại cuộc đời mình, đó là một phép mầu của ba mươi năm qua, mà nếu kể lại thì chẳng phải là một câu chuyện lịch sử, mà là một áng thơ ca, và nghe qua tai người đời sẽ hệt như một câu chuyện ngụ ngôn hoang đường. Về phần thế giới này, tôi không coi nó là một quán trọ, mà là một bệnh viện; và là một nơi không phải để sống, mà là để chết. Thế giới mà tôi quan tâm chính là bản thân tôi; đó là tiểu vũ trụ trong thể xác tôi mà tôi hằng dõi mắt nhìn vào: còn về thế giới kia, tôi chỉ sử dụng nó như quả địa cầu của mình, thỉnh thoảng xoay tròn nó đôi chút để giải khuây. Những kẻ nhìn vào vẻ bề ngoài của tôi, chỉ chăm chú xem xét địa vị và gia cảnh của tôi, đã hoàn toàn nhầm lẫn về tầm vóc của tôi; bởi tôi đứng cao hơn cả đôi vai của Atlas. Trái đất chỉ là một hạt bụi không chỉ so với các tầng trời phía trên chúng ta, mà còn so với phần thiên thượng và thiêng liêng bên trong chúng ta. Khối thịt bao bọc lấy tôi chẳng thể giới hạn được tâm trí tôi. Bề mặt kia dẫu có mách bảo với các tầng trời rằng nó có điểm tận cùng, cũng không thể thuyết phục tôi rằng tôi có bến bờ giới hạn. Tôi coi vòng tròn của mình rộng hơn ba trăm sáu mươi độ. Dẫu kích thước của con tàu Noah có thể đo đếm được thân xác tôi, nó cũng không thể dung chứa nổi tâm trí tôi. Trong khi tôi nỗ lực tìm hiểu xem mình là một tiểu vũ trụ, hay một thế giới nhỏ bé ra sao, tôi lại thấy mình còn vĩ đại hơn cả đại vũ trụ. Chắc chắn có một phần thiêng liêng của Thiên Chúa bên trong chúng ta; một điều gì đó đã có trước cả các nguyên tố, và chẳng cần phải cúi đầu tôn kính vầng thái dương. Tự nhiên bảo cho tôi biết tôi là hình ảnh của Thiên Chúa, cũng hệt như Kinh Thánh đã dạy. Kẻ nào không hiểu được bấy nhiêu thì vẫn chưa có được bài học vỡ lòng hay bài học đầu tiên, và vẫn còn phải bắt đầu học lại bảng chữ cái làm người. Xin đừng để tôi làm tổn hại đến phúc lạc của kẻ khác, nếu tôi nói rằng tôi cũng hạnh phúc chẳng kém gì bất kỳ ai. “Ruat cœlum, fiat voluntas tua” (Dù trời có sập, xin ý Cha được thể hiện), câu nói ấy hóa giải tất cả; để rồi bất cứ điều gì xảy ra cũng chỉ là điều mà những lời cầu nguyện hằng ngày của chúng ta hằng mong mỏi. Tóm lại, tôi bằng lòng; và sự quan phòng của số phận còn có thể ban thêm điều gì nữa đây? Chắc chắn đây chính là điều chúng ta gọi là hạnh phúc, và đây là điều tôi đang tận hưởng; nhờ đó tôi hạnh phúc ngay trong một giấc mơ, và cũng hài lòng tận hưởng niềm hạnh phúc trong tưởng tượng chẳng kém gì những kẻ khác tìm thấy trong một sự thật và thực tế hiển hiện hơn. Chắc chắn có một sự cảm nhận sâu sắc hơn về bất cứ điều gì làm ta thích thú trong những giấc mơ, so với khi các giác quan của ta thức tỉnh. Không có điều này tôi sẽ là kẻ bất hạnh; bởi sự phán đoán khi thức tỉnh luôn làm tôi phiền lòng, không ngừng thì thầm vào tai tôi rằng tôi đang phải xa cách bạn mình, nhưng những giấc mơ thân tình trong đêm lại đền bù cho tôi, và khiến tôi ngỡ như mình đang nằm trọn trong vòng tay người ấy. Tôi tạ ơn Chúa vì những giấc mơ êm đềm của mình, cũng như vì giấc ngủ ngon lành; bởi trong đó có sự thỏa mãn cho những ước muốn hợp lý, và cho những ai biết bằng lòng với một khoảnh khắc hạnh phúc. Và chắc chắn chẳng phải là một ý nghĩ u sầu khi cho rằng tất cả chúng ta đều đang ngủ say trong cõi đời này, và những quan niệm của cuộc sống hiện tại cũng chỉ là những giấc mơ đơn thuần so với những quan niệm của kiếp sau, hệt như những ảo ảnh trong đêm so với những suy tưởng ban ngày. Có một sự huyễn hoặc ngang bằng trong cả hai; và cái này dường như chỉ là biểu tượng hay bức tranh của cái kia. Chúng ta phần nào vượt lên trên chính mình trong những giấc ngủ; và sự say ngủ của thân xác dường như chỉ là sự thức tỉnh của linh hồn. Đó là sự trói buộc của giác quan, nhưng lại là sự tự do của lý trí; và những quan niệm khi thức tỉnh của chúng ta chẳng thể sánh bằng những mộng tưởng trong giấc ngủ. Khi tôi chào đời, cung số của tôi nằm ở cung Nước Thần Nông. Tôi sinh ra vào giờ hành tinh của Sao Thổ, và tôi nghĩ mình mang một phần bản chất nặng nề như chì của hành tinh ấy. Tôi chẳng hề hóm hỉnh, cũng chẳng có tâm tính thích hợp cho sự vui nhộn và tiệc tùng hội hè; vậy mà chỉ trong một giấc mơ, tôi có thể sáng tác cả một vở hài kịch, quan sát các hành động, lĩnh hội những lời pha trò, và tự cười đến tỉnh giấc trước những ý tưởng khôi hài trong đó. Giá như trí nhớ của tôi cũng trung thành như lý trí đầy màu mỡ của tôi lúc ấy, tôi sẽ chẳng bao giờ học tập trừ phi trong những giấc mơ, và tôi cũng sẽ chọn khoảng thời gian này cho việc cầu nguyện sùng kính của mình: nhưng ký ức thô thiển của chúng ta lúc bấy giờ lại nắm giữ quá ít ỏi những hiểu biết trừu tượng, đến nỗi chúng quên sạch câu chuyện, và chỉ có thể kể lại cho tâm hồn đã thức tỉnh của chúng ta một câu chuyện lộn xộn và chắp vá về những gì đã trôi qua. Aristotle, người từng viết một chuyên luận độc đáo về giấc ngủ, theo tôi thấy vẫn chưa định nghĩa nó một cách thấu đáo; và Galen cũng vậy, dẫu ông dường như đã sửa chữa lại điều đó; bởi những kẻ mộng du và đi lại trong đêm, dẫu đang trong giấc ngủ, vẫn tận hưởng được hoạt động của các giác quan. Vì thế chúng ta phải nói rằng có một điều gì đó bên trong chúng ta không nằm dưới quyền tài phán của thần ngủ Morpheus; và rằng những linh hồn xuất thần và tách biệt ấy vẫn đi lại xung quanh trong chính thể xác của mình, tựa như những bóng ma nhập vào thân xác mà chúng mượn tạm, nơi chúng dường như nghe thấy, nhìn thấy và cảm nhận được, dẫu quả thực các cơ quan đã mất đi cảm giác, và bản tính của chúng đã thiếu vắng những khả năng truyền đạt thông tin cho chúng. Do đó người ta nhận thấy rằng con người đôi khi, vào giờ phút lâm chung, lại nói năng và lý luận vượt trội hơn hẳn bản thân họ ngày thường. Bởi khi ấy linh hồn bắt đầu được giải phóng khỏi những dây ràng buộc của thể xác, bắt đầu lý luận đúng như bản chất thực sự của mình, và đàm đạo bằng một giọng điệu vượt lên trên cõi nhân sinh phải chết.

Tiết 12.—Chúng ta gọi giấc ngủ là một cái chết; vậy mà chính sự thức tỉnh mới là thứ giết chết chúng ta, và hủy hoại những sinh khí vốn là ngôi nhà của sự sống. Đó quả thực là một phần của sự sống biểu đạt rõ nhất cái chết; bởi mỗi người chỉ thực sự sống chừng nào người ấy còn hành động theo bản tính của mình, hoặc bằng cách nào đó phát huy được những năng lực của bản thân. Vì thế Themistocles, người đã giết chết người lính của mình trong giấc ngủ, lại là một đao phủ nhân từ: đó là một hình phạt mà sự khoan hồng của chẳng có bộ luật nào từng nghĩ ra; tôi lấy làm lạ là trí tưởng tượng của Lucian và Seneca lại không phát hiện ra điều đó. Đó chính là cái chết mà theo nghĩa đen ta có thể nói là ta chết đi hằng ngày; cái chết mà Adam đã trải qua trước khi ông phải chịu số phận phải chết; cái chết mà qua đó chúng ta sống ở một điểm trung gian và điều hòa giữa sự sống và cái chết. Tóm lại, vì nó quá giống cái chết, tôi không dám phó thác mình cho nó mà không dâng lời cầu nguyện, gửi một nửa lời chào vĩnh biệt tới thế gian, và nói lời từ giã trong cuộc trò chuyện thân mật với Thiên Chúa:—

Đêm đen buông xuống tựa ban ngày;

Lạy Chúa muôn loài, chớ khuất bay.

Đừng để lỗi lầm đen tối lạnh,

Làm lu mờ ánh sáng cao dày.

Xin ngự bên con mãi cõi này;

Nào phải dương trần tỏa nắng mai,

Mà chính là Ngài ban ánh sáng.

Hỡi Đấng chẳng màng giấc ngủ say,

Bên trán con thơ đứng gác hoài;

Chở che trước lũ thù rình rập,

Mắt chúng mở trừng lúc mắt con khép lại.

Chớ để mộng tà khuấy động đầu,

Chỉ xin giấc điềm Jacob xưa chúc phúc.

Trong lúc con an giấc nghỉ ngơi,

Nâng đỡ hồn con tới cõi khơi:

Biến giấc ngủ thành cơn xuất thần thánh thiện:

Để mai tỉnh giấc trọn canh dài,

Hồn con bừng tỉnh ý biếc ngời,

Và với nguồn sinh lực dồi dào linh hoạt,

Chạy trọn đường trần tựa thái dương buông soi.

Giấc ngủ là cái chết;—Ôi xin dạy con biết,

Qua giấc điệp này, cái chết sẽ ra sao!

Và dịu dàng đặt gối đầu yên giấc,

Nơi đáy mồ sâu như nệm ấm đêm nay.

Dẫu con yên nghỉ cách nào, lạy Chúa cao cả,

Mai này tỉnh giấc, xin lại được ở bên Ngài.

Và trọn niềm tin ấy, kìa con ngả lưng nằm,

Lòng thanh thản an nhiên, dù thức hay dù chết.

Tháng ngày của con chìm trong cơn ngái ngủ; luống công thay

Giờ đây con thức chỉ để ngủ lại một lần nữa:

Ôi mong sao mau đến giờ phút ấy, khi con sẽ chẳng bao giờ

Phải ngủ nữa, mà thức tỉnh đến muôn đời!

Đây chính là liều thuốc an thần tôi uống trước khi lên giường; tôi chẳng cần thứ thuốc phiện nào khác ngoài lời kinh này để dỗ giấc ngủ; sau đó tôi nhắm mắt trong sự an lành, bằng lòng nói lời từ biệt vầng thái dương, và ngủ say cho đến ngày phục sinh.

Tiết 13.—Phương pháp mà lẽ ra tôi nên dùng trong công lý phân phối, tôi lại thường áp dụng vào công lý giao hoán; và giữ một tỷ lệ hình học trong cả hai, qua đó khi trở nên công bằng với kẻ khác, tôi lại trở nên bất công với chính mình, và làm vượt quá cả nguyên tắc phổ biến kia: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” (Hãy đối xử với người khác như ngươi muốn người khác đối xử với mình). Tôi sinh ra không phải để giàu sang, và tôi nghĩ số phận tôi cũng chẳng định sẵn việc trở nên phú quý; hoặc giả như có đi chăng nữa, thì sự tự do trong tâm trí và sự phóng khoáng trong tâm tính tôi cũng đủ sức cưỡng lại và đi ngược lại số phận mình: bởi đối với tôi, thói hám lợi dường như không hẳn là một tật xấu, mà là một sự điên rồ đáng thương hại; việc tự coi mình là những chiếc bình tiểu tiện, hay tin chắc rằng mình đã chết, cũng chẳng nực cười bằng, và cũng chẳng vượt quá xa quyền năng cứu chữa của cây lê lư bằng thói xấu này. Những quan điểm lý thuyết và lập trường học thuật của con người không hoàn toàn thiếu vắng lý trí như những kết luận thực hành của họ. Một số kẻ cho rằng tuyết có màu đen, rằng trái đất chuyển động, rằng linh hồn là không khí, lửa, nước; nhưng tất cả những điều đó dẫu sao vẫn là triết học: và chẳng có gì là mê sảng cuồng loạn, nếu ta chịu soi xét sự điên rồ và thói lú lẫn không thể chối cãi của lòng tham của cải. Đối với bức tượng thần dưới lòng đất ấy, vị chúa tể của trần gian, tôi xin thú nhận mình là một kẻ vô thần. Tôi không thể thuyết phục bản thân tôn kính thứ mà người đời sùng bái; bất kể vật chất đã qua bào chế của nó có thể mang lại công hiệu gì cho cơ thể tôi, nó chẳng có chút ảnh hưởng hay tác động nào bên ngoài thể xác. Tôi sẽ không ấp ủ một mưu đồ đê tiện, hay một hành động khiến người ta gọi tôi là kẻ bất lương, dẫu có đổi lấy cả xứ Ấn Độ; và chỉ vì điều này mà tôi yêu quý và trân trọng tâm hồn mình, đến mức dường như thấy đôi cánh tay này còn quá ít ỏi để ôm trọn lấy bản thân. Aristotle đã quá khắt khe khi không thừa nhận chúng ta có thể thực sự hào phóng nếu thiếu đi của cải và bàn tay ban phát hào phóng của số phận; nếu điều này là đúng, tôi phải thú nhận mình chỉ có lòng bác ái trong những ý định phóng khoáng và những lời chúc tốt đẹp đầy hào sảng mà thôi. Nhưng nếu tấm gương về đồng tiền kẽm của bà góa không chỉ là một hành động kỳ diệu, mà còn là một tấm gương về đức ái cao quý nhất, thì chắc chắn những người nghèo khó cũng có thể xây dựng bệnh viện, và đâu phải chỉ có người giàu mới dựng nổi các thánh đường. Tôi có một phương pháp riêng mà những kẻ khác không nhận thấy; tôi tự tìm lấy cơ hội nơi chính mình để làm điều thiện; tôi mượn dịp thực thi bác ái từ chính những cảnh ngộ thiếu thốn của bản thân, và chu cấp cho sự túng quẫn của người khác ngay khi chính tôi đang cần sự giúp đỡ nhất: bởi đó là một mưu mẹo lương thiện để tận dụng bản thân, và khéo léo vun vén các hành vi nhân đức, sao cho khi chúng bị khiếm khuyết trong một hoàn cảnh này, chúng có thể đền bù sự thiếu thốn ấy và nhân lên lòng tốt trong một hoàn cảnh khác. Lòng tôi chẳng màng ước ao của cải xứ Peru, mà chỉ cần một sự đầy đủ vừa vặn và khả năng để thực hiện những việc thiện mà Người đã hướng bản tính tôi vào đó. Kẻ nào có đủ đầy để thực thi lòng bác ái thì kẻ đó là người giàu có; và thật khó để một tâm hồn cao quý có thể nghèo nàn đến mức không tìm ra một lối đi dẫn tới phần việc thiện hảo này. “Kẻ nào bố thí cho người nghèo khó là cho Đức Chúa vay mượn”: chỉ trong một câu nói ấy đã có nhiều tài hùng biện hơn cả một thư viện đầy ắp những bài thuyết giáo. Và quả thực, nếu những câu danh ngôn ấy được người đọc thấu hiểu với cùng một sự nhấn mạnh như khi tác giả truyền đạt, chúng ta đã chẳng cần đến những pho sách chỉ dẫn dày cộp kia, mà có thể trở thành người lương thiện chỉ nhờ một bản tóm tắt ngắn gọn. Chỉ vì động cơ này mà tôi không thể nhìn một người ăn xin mà lại không san sẻ sự túng thiếu của họ bằng túi tiền của mình, hoặc xoa dịu linh hồn họ bằng những lời cầu nguyện. Những sự khác biệt mang tính bề ngoài và ngẫu nhiên trên sân khấu cuộc đời giữa chúng tôi không thể làm tôi quên đi phần bất khả xâm phạm và chung nhất của cả hai: bên dưới những mảnh giẻ rách vá chằng vá đụp và vẻ ngoài thảm hại kia, bên dưới những thân xác tật nguyền và tàn tạ ấy, là một linh hồn có cùng một phẩm chất như chính linh hồn chúng ta, có nguồn gốc phả hệ từ Thiên Chúa cũng như chúng ta, và đang trên cùng một con đường quang đãng dẫn tới sự cứu rỗi như chính bản thân mình. Những nhà chính trị nỗ lực mưu tính một thể chế quốc gia không có sự nghèo khổ của chúng ta đã tước đoạt đi đối tượng của đức ái; họ không chỉ không hiểu được thể chế của một người Cơ Đốc giáo, mà còn lãng quên cả lời tiên tri của Chúa Kitô.

Tiết 14.—Giờ đây, lại có một phần khác của đức ái, vốn là nền tảng và là trụ cột của điều này, và đó chính là tình yêu Thiên Chúa, Đấng vì Người mà chúng ta yêu thương người lân cận; bởi tôi nghĩ đức ái đích thực chính là yêu Thiên Chúa vì chính Người, và yêu người lân cận vì Thiên Chúa. Và tất cả những gì thực sự đáng yêu đều là Thiên Chúa, hay có thể nói là một phần nhỏ bé được chia tách từ Người, vẫn còn lưu giữ sự phản chiếu hay bóng hình của chính Người. Cũng chẳng có gì lạ khi chúng ta lại đặt tình cảm vào một điều vô hình: tất cả những gì ta thực lòng yêu quý đều như thế cả. Những gì chúng ta tôn thờ dưới sự rung cảm của các giác quan đều không xứng đáng với danh hiệu thanh khiết dường ấy. Chúng ta tôn thờ đức hạnh cũng theo cách ấy, dẫu trước đôi mắt phàm trần thì đức hạnh là vô hình. Cũng vậy, phần mà chúng ta yêu mến nơi những người bạn cao quý không phải là phần thân xác mà ta có thể ôm siết, mà là cái phần vô hình mà vòng tay chúng ta chẳng thể nào ôm trọn. Thiên Chúa, vì là hiện thân của mọi điều thiện hảo, chẳng thể yêu thương điều gì khác ngoài chính bản thân Người; Người yêu thương chúng ta cũng chỉ vì cái phần như thể là chính Người, và là sự truyền thừa của Chúa Thánh Thần. Hãy thử đem ra xem xét tình yêu thương của cha mẹ chúng ta, tình cảm của vợ con chúng ta, tất cả chúng đều chỉ là những màn kịch câm và những giấc mộng, không hề có thực chất, chân lý hay sự bền vững. Bởi trước hết có một sợi dây tình cảm bền chặt giữa chúng ta và song thân; vậy mà nó dễ dàng tan biến biết bao! Chúng ta gắn kết đời mình với một người đàn bà, lãng quên người mẹ nơi hình bóng người vợ, và quên đi dạ con đã cưu mang mình nơi kẻ sẽ sinh ra những hình bóng của chúng ta. Người đàn bà này ban tặng cho ta những đứa con, tình cảm của ta liền rời bỏ vị trí nó từng giữ trước đây, và chìm dần từ chiếc giường phu thê xuống đến con cái và hình ảnh của hậu thế: nơi mà tình cảm chẳng thể giữ được một chốn an cư vững bền; khi chúng lớn lên theo năm tháng, chúng lại mong ngóng ngày tàn của đời ta; hoặc khi chúng gắn bó với một người phụ nữ, chúng lại tìm một con đường hợp pháp để yêu thương kẻ khác hơn cả chúng ta. Như thế tôi nhận thấy một con người có thể bị chôn sống, và nhìn thấy nấm mồ của chính mình nơi chính những đứa con mình sinh ra.

Tiết 15.—Vì vậy tôi xin kết luận và nói rằng, chẳng có hạnh phúc nào ở dưới (hoặc, như Copernicus muốn khẳng định, ở phía trên) vầng thái dương; cũng chẳng có sự nhai đi nhai lại sáo rỗng nào trong chân lý đã được lặp lại và là gánh nặng của toàn bộ sự khôn ngoan của Solomon: “Mọi sự đều là hư không và đuổi theo luồng gió thổi”; chẳng có phúc lạc nào trong những thứ mà người đời hằng sùng bái. Aristotle, trong khi nhọc công bác bỏ các ý niệm của Plato, lại tự mình rơi vào một ý niệm khác: bởi khái niệm thiện hảo tối thượng (summum bonum) của ông chỉ là một điều hão huyền; và chẳng hề có thứ gì tồn tại như niềm phúc lạc của ông. Điều mà chính Thiên Chúa thấy hạnh phúc, các thiên thần thánh thiện thấy hạnh phúc, và vì thiếu vắng nó mà ma quỷ phải chịu bất hạnh;—đó mới là điều tôi dám gọi là hạnh phúc: bất cứ điều gì dẫn lối tới cõi ấy, bằng một phép ẩn dụ dễ dãi, mới xứng đáng với cái tên ấy; còn bất cứ điều gì khác mà thế gian gọi là hạnh phúc, đối với tôi, chỉ là một câu chuyện bịa từ Pliny, một mẩu chuyện hoang đường của Boccaccio hay Malespini, một ảo ảnh hay một sự lừa dối khéo léo, nơi chẳng có chút gì là hạnh phúc ngoài cái tên gọi suông của nó. Xin hãy ban phước cho con trong cuộc đời này, chỉ cần sự bình an nơi lương tâm con, sự làm chủ các cảm xúc của con, tình yêu đối với chính Ngài và những người bạn thân thiết nhất của con, và con sẽ hạnh phúc đến mức có thể rủ lòng thương hại cả Cæsar! Lạy Chúa, đây chính là những ước muốn khiêm nhường trong khát vọng hợp lý nhất của con, và là tất cả những gì con dám gọi là hạnh phúc nơi trần thế; nơi con không dám đặt ra quy tắc hay giới hạn nào cho bàn tay hay sự quan phòng của Ngài; xin hãy định đoạt đời con theo sự khôn ngoan từ ý muốn của Ngài. Xin ý Ngài được nên, dẫu cho có phải là sự hủy diệt của chính con.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.