Religio Medici, Hydriotaphia Và Thư Gửi Một Người Bạn

Lượt đọc: 106 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 3
Khảo Cứu Về Các Bình Tro Và Táng Thức

❊ ❊ ❊

Thuở xưa, người ta chuộng dùng mồ mả trát vôi trắng xoá cho những cuộc an táng thây xác thối rữa; và những người Do Thái nghiêm cẩn vẫn thường trang hoàng lăng mộ của bậc chính nhân quân tử. Ulysses, trong vở kịch Hecuba, chẳng màng khi sống bần hàn đê tiện đến đâu, miễn sao thác đi tìm được chốn mồ yên mả đẹp. Đấng vương giả ắt chuộng đài tưởng niệm nguy nga; và những chiếc bình lớn tráng lệ tuyệt nhiên chẳng dung chứa nắm tro tàn hạ tiện, điều ấy tạo nên sự dị biệt giữa những di vật mà thời gian hé lộ cho thời đại chúng ta. Những chiếc bình đào được này dung tích vốn không đồng nhất, chiếc lớn nhất chứa hơn một gallon, có chiếc lại chẳng đầy nửa lượng ấy; hình dáng chúng cũng chẳng hề theo một khuôn mẫu nhất định, vốn là điều không có quy chuẩn ngặt nghèo ngay tại một xứ sở hay giữa các quốc gia khác nhau; có thể thấy rõ điều này qua các hình mẫu do Casalius, Bosio và những người khác ghi lại, dẫu thảy đều tìm thấy trên đất Ý; trong khi nhiều chiếc có quai xách, tai cầm và cổ dài, thì phần lớn lại phỏng theo hình tròn, với cấu trúc cầu tròn đẫy đà; dẫu điều này xuất phát từ một huyền nhiệm nào đó, hay chỉ nhằm đạt độ bền và dung tích tối ưu, cũng chỉ là điều phỏng đoán. Song dạng thức thon cổ thông thường lại là một hình tượng thật khéo, khiến chiếc giường cuối cùng của đời người giống hệt như chiếc giường đầu tiên; và chẳng khác là bao so với những chiếc bình của ngày ta mới hoài thai, khi ta còn nằm nơi hạ tầng của đất mẹ và trong vòm sâu vi tế của tiểu vũ trụ thân xác. Nhiều bình tro có sắc đỏ, song những chiếc này chỉ mang một màu đen bóng mờ và gõ vào nghe đục tiếng, dấy lên mối hoài nghi liệu chúng được nung qua lửa rực, hay chỉ sấy trong lò hoặc phơi dưới ánh mặt trời theo lối cổ truyền, hệt như vô số gạch ngói, đồ gốm và các tác phẩm bằng đất nung khác; và đúng như từ ngữ testa cần được hiểu chuẩn xác khi đứng trơ trọi một mình, vốn là ý chính của Pliny khi ông tán tụng thứ gạch ngói để qua hai năm tuổi và khuyên nên tạo tác vào tiết xuân sang. Chẳng riêng gì những món đồ ẩn tàng dưới lòng đất này, mà cả vẻ tráng lệ hiển hiện của thời cổ đại cũng gửi gắm nhiều vào nghệ thuật nặn đất sét. Chính từ chất liệu này mà cung điện của Mausolus được dựng xây, bức tượng thần Jupiter cổ kính từng ngự trên đồi Capitol, và pho tượng Hercules đắp từ triều vua Tarquinius Priscus vẫn còn tồn tại vào thời của Pliny. Những ai khước từ tục hoả thiêu hay bình đựng tro cốt lại chuộng những cỗ quan tài bằng đất sét theo lối của Pythagoras, một phương thức được Varro tán đồng hơn cả. Song chí khí của bậc vĩ nhân lại vượt lên trên những giới hạn tầm thường ấy, họ chuộng những bình bằng đồng, bạc, vàng và đá porphyry, nơi hoàng đế Severus từng an nghỉ sau khi nghiêm cẩn ngắm nhìn và phán xét về vật sẽ dung chứa di hài mình. Một vài chiếc bình trong số này từng được cho là có dát bạc, bởi ánh lấp lánh nơi vài mảnh gốm cùng những đốm kim tuyến vụn vặt; song chẳng thể đoán chắc đó là tạp chất từ lòng đất hay là hỗn hợp pha trộn ngay từ lúc ban đầu.

Trong số các bình tro này, chúng tôi chẳng thu thập được vết tích rõ ràng nào về nắp đậy của chúng; duy chỉ có một chiếc dường như được xây vòm che phủ bằng một thứ gạch mộc nào đó. Trong số bình tìm thấy tại Buxton, chiếc thì đậy bằng đá lửa, chiếc ở nơi khác lại úp bằng ngói; những chiếc ở Yarmouth Caster được đậy kín bằng gạch La Mã, và vài chiếc có nắp đất nung riêng biệt được gọt đẽo vừa khít. Nhưng trong chiếc bình mang đậm phong vị Homer của Patroclus, bất kể lớp vỏ cứng bọc ngoài là chi, ta thấy tấm phủ trực tiếp lên tro cốt lại là một mảnh lụa điều: và những chiếc không có nắp đậy hẳn đã bị đất cát nén chặt vào bên trong, tương tự như tình trạng của vài chiếc bình ta thấy ở đây, nơi xương tàn và tro bụi đã hoá thành một khối vữa dính chặt vào cát cùng thành bình, với những sợi rễ dài của loài cỏ quackgrass quấn quít quanh những khúc xương khô.

Chẳng có ngọn đèn, chất lỏng ướp xác, hay những lọ hứng lệ nào đi kèm các bình tro thôn dã này, dẫu là để hiến tế vong linh hay bày tỏ niềm tiếc thương khôn nguôi của người thân còn sống. Trong khi người xưa cử hành tang lễ bằng ngọn lửa ngút ngàn và những giọt lệ khóc thuê, rồi khắc tạc chúng thành một phần văn bia trên những đài tưởng niệm ai oán nhất. Người ta từng tìm thấy những bình chôn cất chứa thứ chất lỏng bị thời gian cô đặc thành chất thạch quánh. Bởi lẽ ngoài những lọ hứng lệ, các bậc quyền quý còn được bồi táng bằng những ngọn đèn trứ danh cùng các bình dầu và hương liệu thơm tho; có thứ thậm chí vẫn giữ được nồng độ cùng hơi men của rượu, mà nếu ai nếm thử ắt sẽ thấy vượt xa khẩu vị của người xưa. Những thứ rượu ấy không thể tính đếm bằng nhiệm kỳ năm tháng của các quan bảo dân, mà phải đo bằng đại vận hội tụ của các vì tinh tú và những chu kỳ hưng phế của các vương triều. Rượu ủ từ thời các quan chấp chính so với chúng vẫn còn non nớt, và rượu lừng danh Opimian đối với chúng bất quá cũng chỉ như thứ nước nho mới ép.

Trong nhiều ngôi mộ và hầm huyệt, ta bắt gặp nhẫn, tiền kim loại và chén thánh. Sự cần kiệm của người xưa nghiêm ngặt đến mức họ tuyệt đối không cho phép vàng bạc theo chân thi thể xuống mồ, ngoại trừ chút vàng dùng để nẹp giữ răng. Chiếc nhẫn gắn ngọc mắt mèo tìm thấy ở đây, dù bị nung chảy trên ngón tay người chết hay do một người bạn chí tình ném vào ngọn lửa tang, đều phù hợp với cả hai tập tục ấy. Song những chất liệu dễ cháy khác lại được tìm thấy trong tình trạng nguyên vẹn đến nỗi dường như chẳng hề hấn gì trước lửa than. Những vật này khi mới nhìn cứ ngỡ là gỗ; song khi thả chìm trong nước và thử qua lửa đỏ, chúng tôi mới nhận ra đó là xương hoặc ngà. Về độ cứng và sắc vàng, chúng giống nhất với gỗ hoàng dương, loài cây trong ngôn từ cổ xưa từng mang mỹ danh là bất tử, và có lẽ trong những chốn cất giữ như thế này, chúng đã thoát khỏi cảnh mục nát rã rời.

Việc những chiếc lá nguyệt quế vẫn giữ nguyên sắc xanh trong lăng mộ Thánh Humbert sau một trăm năm mươi năm từng được coi là một phép màu. Người xưa lấy làm kinh ngạc khi gỗ bách trong đền thờ nữ thần Diana có thể tồn tại suốt mấy trăm năm. Gỗ đóng Hòm Bia và cây gậy ô-liu của Aaron thậm chí còn cổ xưa hơn thế vào thời kỳ lưu đày; song gỗ bách đóng thuyền cứu thế của Noah mới là thực vật cổ xưa bậc nhất, nếu Josephus không bị đánh lừa bởi vài mảnh vụn còn sót lại vào thời của ông: ấy là chưa kể những súc gỗ đầm lầy và cây linh sam vùi sâu dưới lòng đất ở nhiều vùng nước Anh; những chứng tích vô danh của bão tố, lũ lụt hay động đất, mà ở xứ Flanders ngày nay vẫn còn chỉ rõ hướng chúng ngã đổ, bởi hầu hết đều nằm nghiêng theo hướng đông bắc.

Nhưng dẫu các mảnh vật này không phải là gỗ như nhận định ban đầu, chúng tôi vẫn không hoàn toàn thiếu vắng dấu vết của mộc chất; bởi tro xương không được nhặt sạch đến mức tuyệt đối mà vẫn lẫn vài mẩu than củi; đó là phương cách khiến gỗ trường tồn cùng thời gian và là bạn đồng hành thích hợp của kim loại, thứ từng được dùng làm nền móng cho ngôi đền vĩ đại ở Ephesus, và được chôn xuống làm mốc giới trường cửu cho các đường ranh cổ xưa. Khi chiêm ngưỡng những vật này, ta chẳng còn lấy làm lạ trước ghi chép về những mẩu than củi vẫn vẹn nguyên sau bốn trăm năm. Thậm chí trong một chốn định cư bỏ hoang từ lâu, người ta còn tìm thấy những vỏ trứng nguyên lành, chẳng hề có dấu hiệu phân huỷ.

Trong lăng mộ của Vua Childeric, các di vật bằng sắt đều đã rỉ sét và vỡ vụn thành từng mảnh; song những chiếc đinh sắt nhỏ ghim giữ các món đồ ngà của chúng ta vẫn gắn kết chắc chắn và không hề mất đi từ tính, dẫu thiếu đi độ ẩm kết dính để các phân tử gắn chặt hơn; tuy sắt là thứ kim loại khó bị nung chảy, nhưng nó lại nhanh chóng đầu hàng trước rỉ sét và sự rã rời. Ở những mảnh đồng thiếc, điều khiến ta trầm trồ không phải là độ bền, mà là việc chúng không hề bị rỉ sét hay bốc mùi hôi tanh khi bị cọ xát dữ dội; song một khi đã phơi bày trước những phân tử sắc nhọn của không khí, chỉ trong vòng vài tháng, chúng bắt đầu lốm đốm vết ố và để lộ lớp gỉ xanh bên trong. Chúng tôi không tin những chiếc bình này lại hạ huyệt trong tình trạng trơ trụi như ta thấy hôm nay, hay bước vào cõi thiên thu mà thiếu đi tập tục rải hoa xưa cũ. Bình tro của Philopoemen từng ngập tràn hoa tươi và dải lụa đến mức chẳng thể nhìn thấy hình dáng bình đâu nữa. Vị quan Lycurgus nghiêm khắc chỉ cho phép dùng cành ô-liu và kim ngân. Người Athens hoàn toàn có lý khi phản đối ý nguyện của Democritus đòi táng xác trong mật ong, bởi e ngại làm hao tổn một sản vật quý giá của quê hương và là thứ hảo hạng nhất cõi trời Âu. Song Plato xem ra lại quá đỗi cần kiệm đến mức khắc nghiệt về mặt chính trị, khi chỉ cho phép dựng bia mộ vỏn vẹn khắc vừa bốn câu thơ anh hùng ca, và chọn rẻo đất cằn cỗi nhất làm nơi chôn cất: dẫu rằng chúng ta chẳng thể khen ngợi phẩm chất của mảnh đất mai táng vốn được định giá không hơn món tiền công đê tiện của kẻ phản Chúa Judas. Dẫu đất cát đã làm xáo trộn tro tàn trong các bình cốt này, xương cốt vẫn bị thiêu đốt dữ dội đến mức vài lá đồng mỏng tìm thấy bên trong đã chảy ra một nửa. Nhờ đó ta hiểu rằng họ không phải chịu những ngọn lửa sơ sài, bị thiêu qua quýt như trong chiến trận hay trong các đợt hoả táng thời dịch bệnh; hoặc theo cách thức xua đuổi những thây ma hèn mọn, bị vội vã vứt bỏ và thiêu đốt cẩu thả bên ngoài Cổng Esquiline ở thành Rome; điều từng là nỗi sỉ nhục trút lên Tiberius khi người ta chỉ thiêu xác ông một nửa ngay tại đấu trường, theo đúng thông lệ dành cho những kẻ trọng tội; trái lại Nero dường như không sợ chết bằng nỗi sợ bị chặt đầu và thi thể không được hoả thiêu toàn vẹn.

Một số người, khi thấy nhiều mảnh sọ vỡ trong các bình này, đã ngờ rằng có sự trộn lẫn xương cốt; nhưng trong các bình chúng tôi khảo sát, chẳng có manh mối nào cho phép suy đoán như vậy, dẫu người xưa đôi khi không từ bỏ tập tục đó. Tro tàn của Domitian từng được hợp táng cùng Julia; của Achilles hoà lẫn với Patroclus. Chẳng phải mọi bình gốm đều chỉ chứa tro của một người; không cần đến những ngọn lửa hỗn tạp thiêu chung, họ vẫn trìu mến gộp chung xương cốt của nhau; tha thiết muốn nối dài mối lương duyên nơi dương thế. Và khi khoảng cách của cái chết khước từ sự kết hợp ấy, những mảnh tình dang dở lại tìm thấy chút an ủi khi được làm láng giềng dưới nấm mồ, nằm bình sát bình, và chỉ chạm nhau qua bóng hình tiền nhân. Nhiều người tha thiết gìn giữ mối thâm tình trần thế đến mức tạo tác nên những chiếc bình gia tộc to lớn, nơi tro cốt của những người thân thuộc và bằng hữu ruột thịt nhất có thể lần lượt được tiếp nhận, hay ít nhất là một phần trong đó, trong khi kỷ vật của những nhánh họ hàng khác được đặt trong các bình nhỏ hơn vây quanh.

Thời cổ đại thường nhìn nhận sự chết bằng con mắt quá đỗi nhẹ tênh, khi người ta tìm thấy niềm vui thích từ những bộ xương giải phẫu, và những kẻ làm trò xiếc đem hài cốt ra múa may. Đó là thời mà tiếng đàn của nhạc công chẳng đem lại niềm hân hoan bằng lưỡi gươm của đấu sĩ, và người ta có thể ngồi thản nhiên với dạ dày êm ả trong khi cảnh treo cổ đang diễn ra ngay trước mắt. Tư duy xưa cũ hiếm khi lấy đầu lâu xương chéo làm biểu tượng nhắc nhở về sự chết trên các đài tưởng niệm. Trên các bia đá obelisk và chữ tượng hình Ai Cập, thật chẳng dễ gì bắt gặp hình bóng xương cốt. Những ngọn đèn nơi lăng mộ chẳng hề gợi lên vẻ tang tóc, và trong những nét vẽ chân thực, chúng thường là những tác phẩm cổ quái và phóng túng. Nơi nào ta thấy khắc chữ D. M., nơi ấy ắt sẽ thấy đĩa hiến tế và chén rót rượu cúng trên các đài kỷ niệm cổ xưa. Trong các hầm mộ ngầm của người Do Thái tại Rome, hầu như chẳng có gì đáng chú ý ngoài những ngọn đèn muôn vẻ cùng những bức hoạ thường thấy về Thánh Anthony và Jerome bên cạnh xương đùi cùng đầu lâu người chết; thế nhưng các gian hầm mộ của tín đồ Cơ Đốc và những bậc tử vì đạo thời sơ khai lại đầy ắp những bức vẽ tích truyện Kinh Thánh; chẳng hề khước từ nét uốn lượn của nhành bách, cành cọ và nhánh ô-liu, cùng những hình tượng huyền nhiệm của chim công, bồ câu và gà trống; mà luôn tha thiết vẽ nên chân dung của Enoch, Lazarus, Jonas và linh ảnh của Ezekiel, như những nét vẽ chan chứa hy vọng và hình ảnh gợi nhắc về sự phục sinh, thứ vốn là sinh khí của nấm mồ, làm dịu ngọt chốn dung thân của chúng ta nơi cõi đất của loài chuột chũi và lũ kiến hôi.

Những văn bia nhã nhặn ghi lại chính xác độ dài đời người, song hiếm khi nhắc đến nguyên do cái chết, điều mà chính sử ký cũng thường để rơi vào u tối khi chép về những yếu nhân. Hầu như chẳng có triết gia nào trong sách của Laertius mà không chết đến hai ba lần; cũng chẳng có cuộc đời nào trong tác phẩm của Plutarch mà không trải qua vài ba cái chết khác nhau; điều đó khiến kết cục bi thảm của những bậc cao quý được đón nhận với niềm trắc ẩn sâu sắc hơn từ những độc giả giàu lòng trắc ẩn, những người tìm thấy chút an ủi khi được tự do lựa chọn giữa những dị biệt ấy.

Tính chất tất yếu của cái chết luôn đi liền với những điều bất định về thời gian, cách thức và chốn dung thân. Sự đa dạng của các đài kỷ niệm thường che mờ đi ngôi mộ thực sự; và những lăng mộ gió khiến người đời nhầm lẫn với nơi an nghỉ nghìn thu. Bởi bên cạnh ngôi mộ có thật, nhiều bậc danh nhân còn có những ngôi mộ rỗng mang tính tôn vinh. Sự đa dạng của các đài tưởng niệm Homer khiến ông trở thành người của muôn quê hương. Euripides có lăng mộ ở Châu Phi, nhưng chốn chôn cất thực sự lại ở Macedonia. Và Severus tìm thấy nấm mồ đích thực của mình ở Rome, song ngôi mộ gió của ông lại nằm tận cõi Gallia.

Kẻ nào nằm trong chiếc bình vàng ngự uy nghi trên mặt đất ắt khó lòng tìm thấy sự yên ổn cho nắm xương tàn. Nhiều bình tro như thế đã bị những kẻ hám lợi tầm thường đập phá với hy vọng tìm thấy kho báu giấu kín bên trong. Tro tàn của Marcellus cũng thất lạc trên mặt đất bởi cùng một nguyên do như vậy. Nơi đâu có lợi lộc thúc đẩy, thời đại nào cũng chẳng thiếu những kẻ đào bới như thế. Và vì điều đó, những kẻ cướp phá dã man nhất lại tìm ra thứ tu từ học văn minh nhất để biện minh. Vàng một khi đã đào lên khỏi lòng đất thì không còn thuộc về đất nữa; những gì bị vùi lấp phi lý xuống lòng đất thì việc đào lại lên là điều hợp lẽ; hãy để đài tưởng niệm và các công trình nguy nga, chứ không phải của cải, tôn vinh tro tàn của con người. Mối giao thương của người sống không thể chuyển giao cho cõi chết; chẳng phải là bất công khi lấy đi thứ mà không ai kêu ca là bị mất, và chẳng ai bị tổn hại nơi mà không có kẻ nào là chủ sở hữu.

Còn quyền năng thần bí nào đang say ngủ trong vùng đất chết và đống tro tàn ngàn năm này, sẽ là trò ma thuật tầm thường nếu đem ra thử nghiệm. Những di vật vụn nát và những hạt tro trải qua ngọn lửa thiêu đốt từ lâu đã vượt quá những kỳ vọng viển vông ấy; xương cốt, tóc mây, móng tay và răng của người chết từng là kho báu của các phù thuỷ thời xưa. Thật hoài công khi ta khơi lại những trò phù phép ấy; thói mê tín ngày nay vẫn hiển hiện để duy trì sự dại dột của tổ tiên, điều mà theo quan sát xưa kia, hòn đảo này thuần thục đến mức có thể chỉ dạy cho cả người Ba Tư.

Người kể chuyện về thế giới bên kia của Plato nằm suốt mười hai ngày không hề phân huỷ, trong khi linh hồn ông dạo khắp các trạm dừng rộng lớn của cõi chết. Làm thế nào để giữ thi hài bảy ngày không thối rữa chỉ bằng cách xức dầu và tắm rửa mà không cần mổ bụng lấy nội tạng, ắt là một ngón nghề đầy mạo hiểm ngay cả với thuật ướp xác tinh vi nhất của thời nay. Người xưa làm cách nào để tách biệt rành rọt xương và tro tàn khỏi những tạp chất của ngọn lửa, lịch sử vẫn chưa tìm ra lời giải đáp thoả đáng; dẫu họ dường như đã gom nhặt rất phân minh và chẳng hề bỏ sót đến cả ngón chân của Pyrrhus. Họ có thể đã dự phòng bằng các bình đất nung, nắp đậy, ngói, hay những phiến đá phẳng đặt trên và xung quanh thi thể (và trên chính cánh đồng này, cách các bình tro không xa, nhiều phiến đá đã được tìm thấy dưới lòng đất), cũng như bằng cách cẩn thận lọc bỏ các dị vật, thu gom và cào tro xương lại bằng những chiếc chĩa, như có thể thấy qua ngọn đèn trứ danh của Galvanus Martianus, người từng tận mắt thấy lò thiêu cốt dùng để hoả táng người chết tìm thấy tại cánh đồng Esquiline ở Rome, vốn có thể mang lại lời giải thích rõ ràng hơn. Song sự chưa thoả mãn trong việc này đã nảy sinh phát minh đáng chú ý trên giàn thiêu của vài bậc vương giả, bằng những tấm vải liệm không cháy dệt từ sợi amiăng, sợi lanh chống lửa, hay lông kỳ giông, giúp giữ cho xương cốt và tro tàn của họ không bị lẫn lộn.

Làm thế nào mà toàn bộ vóc dáng một con người lại có thể thu lại thành vài cân xương tàn và tro bụi, hẳn sẽ là điều kỳ lạ cho bất kỳ ai không suy xét đến thể chất con người, và khối lượng thịt da sẽ teo tóp đi ít ỏi dường nào trước ngọn lửa bùng cháy dữ dội ngoài trời. Ngay cả xương cốt khi hoá thành tro cũng sụt giảm đi một tỷ lệ đáng kể. Và do chứa nhiều muối bay hơi, khi thành phần đó bị lửa thiêu rụi, chúng sẽ trở thành một thứ tro xỉ nhẹ bẫng. Dẫu thể tích của chúng có vẻ không tương xứng với trọng lượng, một khi nguyên tố muối nặng nề đã bị ngọn lửa đốt hết, thì gần như chỉ còn lại chất đất; điều này có thể thấy ở cây liễu sallow, loài cho nhiều tro hơn cây sồi, và bóc trần trò gian lận phổ biến khi bán tro theo thể tích chứ không theo cân nặng.

Có những bộ xương tạo nên khung hài cốt vững chãi nhất, lại có những thi thể nhanh chóng hoá thành tro bụi trong chốc lát. Ai lại trông chờ một ngọn lửa bốc nhanh từ người mắc chứng phù thũng như Heraclitus? Người lính bị đầu độc trong sách của Plutarch khi nứt toác bụng đã dập tắt cả hai giàn thiêu. Nhưng trong trận dịch hạch ở Athens, một giàn thiêu tư nhân có thể dùng cho hai hoặc ba kẻ chen ngang; và những đống xác người Saracen bị vua xứ Castile thiêu từng đống lớn cho thấy chỉ cần ít củi lửa đến dường nào. Dẫu giàn hoả táng của Patroclus choán hết một trăm bộ đất, nhưng một mảnh thuyền mục nát cũng đủ để thiêu xác Pompey; và nếu gánh củi của Isaac đã đủ cho một lễ tế toàn thiêu, thì một người cũng có thể tự vác giàn thiêu của chính mình.

Từ loài vật, người ta chiết xuất được thứ dầu thắp sáng rất đượm, và cả những phương thuốc trị bỏng màu nhiệm. Dẫu dịch mầm sống dường như mang bản tính trái ngược với lửa, nhưng thân xác hoàn chỉnh lại hoá thành một khối dễ cháy, nơi ngọn lửa tìm thấy sự bùng cháy ngay từ xương cốt, và chất đốt có mặt ở hầu khắp các bộ phận; dẫu cho thủ phủ của sự ẩm ướt dường như ít chịu tác động của lửa nhất, điều có thể khiến hộp sọ trong các bình này ít bị cháy hơn các khúc xương khác. Nhưng muôn vật hầu như đều bay hơi hoặc chìm lắng trước ngọn lửa: khi mối liên kết thông thường bị tan rã, những phần tinh vi nhẹ bẫng sẽ bốc lên cao, phần còn lại lắng xuống thành than, vôi mục hoặc tro tàn.

Thiêu đốt xương của vua xứ Edom để lấy vôi dường như không phải là sự man rợ phi lý; song uống tro tàn của người thân quá cố lại là một sự hoang phí đầy mù quáng. Kẻ nào nắm giữ tro tàn của bằng hữu, kẻ đó nắm giữ một kho báu vĩnh cửu; nơi nào ngọn lửa rời đi, sự thối rữa mới chậm chạp bò vào. Nơi xương cốt được thiêu kỹ, lửa tự tạo ra một bức tường ngăn cách chính nó; điều này đã được chứng nghiệm qua các chén thử vàng và các phép thử kim loại vốn được cấu thành từ chính những thành phần ấy. Những gì mặt trời bồi tụ, ngọn lửa sẽ phân giải chứ không làm biến chất. Tác nhân ngấu nghiến ấy hầu như luôn để lại một mẩu vụn cho đất mẹ, nơi vạn vật chẳng qua chỉ là một chốn ngụ cư; và nếu thời gian cho phép, nguyên tố mẹ sẽ thu hồi tất cả về lại khối vật chất nguyên sơ ban đầu.

Ai tìm kiếm các bình tro và di tích mồ mả cổ xưa, chớ nên nhọc công tìm nơi phế tích đền đài, nơi thời cổ đại chẳng tôn giáo nào đặt mộ phần ở đó. Những chiếc bình này được tìm thấy ngoài đồng nội, theo phong tục cổ xưa trong các lễ an táng quyền quý hay bình dân; đó là tập quán xưa cũ của người Canaan, gia tộc Abraham, và nơi an táng của Joshua ngay bên ranh giới điền sản của ngài; và cũng thuận theo tập quán của người La Mã là chôn cất dọc theo các trục lộ lớn, nhờ đó lăng mộ của họ luôn hiện diện trước mắt người đời:—những đài tưởng niệm về chính họ, và những lời nhắc nhở về cõi chết cho khách bộ hành còn sống; những kẻ mà văn bia của các bậc vĩ nhân thường thiết tha van nài hãy dừng bước mà ngắm nhìn,—một thứ ngôn từ dẫu đôi khi được dùng, nhưng lại chẳng mấy thích hợp trong các văn bia nơi giáo đường. Thuật hùng biện lay động của người chết nhằm làm gương cho cuộc sống thánh thiện, thoạt đầu chỉ dung nạp cho xương cốt của những bậc ngoan đạo và các vị tử vì đạo bên trong các bức tường nhà thờ, rồi trong các thời đại tiếp theo đã biến tướng thành một tập tục bừa bãi: trong khi Constantine từng nhận được đặc ân lớn khi được an táng nơi mái hiên nhà thờ, và người đầu tiên được chôn cất theo lối ấy ở Anh quốc là vào thời của vua Cuthred.

Các tín đồ Cơ Đốc vẫn tranh cãi về tư thế thi thể nên nằm trong huyệt mộ. Nhưng với lối mai táng trong bình tro, họ hoàn toàn tránh khỏi mối bất đồng này. Dẫu ta gác lại những suy xét tôn giáo, thì tại các nghĩa trang và những chốn chôn cất chật hẹp, để tránh sự hỗn loạn và thế nằm đan chéo, một tư thế nhất định vẫn nên được chấp nhận: điều mà ngay cả nền văn minh dị giáo cũng từng tuân thủ. Người Ba Tư nằm theo hướng bắc nam; người Megara và Phoenicia đặt đầu hướng về phía đông; người Athens, theo vài người nghĩ, lại quay về hướng tây, lối định vị mà tín đồ Cơ Đốc ngày nay vẫn gìn giữ. Và Bede khẳng định đó chính là tư thế của Đấng Cứu Thế. Rằng Ngài chịu đóng đinh với gương mặt hướng về phía tây, ta không tranh cãi với truyền thống và các ghi chép khả tín; song chúng tôi không tán đồng nét vẽ của người hoạ sĩ khi nâng cây thập tự của Ngài lên quá cao so với hai cây thập tự bên cạnh: bởi lẽ ta chẳng tìm thấy chứng cứ xác thực nào trong lịch sử về điều này, và ngay cả những cây thập tự do Helena tìm thấy cũng không hề biểu lộ sự phân biệt về chiều dài hay kích thước như thế.

Bị đào xới phơi xác khỏi nấm mồ, bị biến đầu lâu thành chén uống rượu, và xương cốt bị đẽo thành ống sáo để mua vui và làm trò tiêu khiển cho kẻ thù, là những nỗi kinh hoàng tột độ mà tục hoả táng đã giúp ta tránh khỏi.

Mai táng bằng bình và những di cốt qua lửa đỏ chẳng phải nơm nớp lo sợ giòi bọ, hay biến thành mồi ngon cho loài rắn rết. Khi chôn cất xác thịt, sự rữa nát dường như tác động riêng biệt lên từng bộ phận; và có người từng nói về loài rắn sinh ra từ tuỷ sống. Song dẫu ta cứ ngỡ giòi bọ nhung nhúc trong huyệt mộ, tìm thấy chúng ở đó thực chẳng dễ dàng gì; nơi nghĩa địa sâu hơn một thước hiếm khi thấy bóng dáng chúng, nơi giáo đường lại càng ít hoặc tuyệt không, ngay cả nơi những thi thể mới rữa. Răng, xương và tóc là những thứ thách thức sự thối rữa bền bỉ nhất. Nơi một thi thể phù thũng chôn mười năm trong nghĩa địa, chúng tôi bắt gặp một khối kết béo, nơi chất diêm tiêu của đất cùng muối và dịch kiềm của thân xác đã làm đông kết những tảng mỡ lớn thành một khối có độ cứng như loại xà phòng Castile bền chắc nhất, mà một phần trong đó hiện chúng tôi vẫn còn lưu giữ. Sau trận chiến với người Ba Tư, xác lính La Mã phân huỷ chỉ trong vài ngày, trong khi thi thể quân Ba Tư vẫn khô ráo và không hề mục nát. Những xác chết nằm chung một mảnh đất không hề tan rữa giống nhau, xương cốt cũng chẳng mục nát đồng đều; bởi nơi căn bệnh đáng xấu hổ kia, ta chẳng thể trông mong sự trường tồn của nắm xương tàn. Thi thể của Hầu tước xứ Dorset dường như vẫn nguyên vẹn và được bọc vải sáp khéo léo, đến nỗi sau bảy mươi tám năm vẫn thấy không hề hư hao. Mồ mả thông thường chẳng thể gìn giữ thể xác vượt qua giới hạn của tro bụi: một thể trạng vững chãi và sự liên kết chặt chẽ hơn giữa các bộ phận chỉ có thể kỳ vọng từ sự sấy khô, chôn cất thật sâu, hay vùi trong than củi. Những di tích cổ xưa nhất của thân xác phàm trần có thể tồn tại trong những khúc xương đã mủn mục, mà trong số đó, dẫu ta không tính đến cột muối của vợ Lot hay sự hoá đá trong ghi chép của Ortelius, vài mẩu xương có thể còn cổ hơn cả các kim tự tháp, nằm lại trong những di tích hoai mục từ trận đại hồng thuỷ toàn cầu. Khi Alexander khai quật lăng mộ Cyrus, những mảnh xương còn lại đã hé lộ tầm vóc của ngài, điều mà những mảnh vụn trong bình tro chỉ đem lại sự phỏng đoán nghèo nàn, và mang nỗi bất lợi này so với tục địa táng, là chúng khiến ta mù tịt trước hầu hết các khám phá mang tính cá nhân. Bởi lẽ xương cốt không chỉ tạo nên sự ngay ngắn và vững chãi mà còn định hình cho vóc dáng thân thể, nên chẳng phải là môn nhân tướng học bất khả thi khi ta phỏng đoán về những phần thịt đắp ngoài, và theo hình khối nào mà các cơ bắp cùng phần nạc có thể bám vào trong thể trạng đầy đặn của chúng. Một khung xương hông nở nang cho thấy bóng dáng một con tuấn mã đằng sau; những hộp sọ có hình thù thanh tú đem lại nét tương đồng tương ứng với da thịt. Một cái nhìn sắc sảo vào xương cốt sẽ giúp phân biệt rành rọt về giới tính. Ngay cả màu da cũng chẳng nằm ngoài dự đoán, bởi thật khó mà lầm lẫn khi nhận diện hộp sọ của người da đen. Những nét nhân vật của Dante có thể tìm thấy nơi xương sọ cũng như trên khuôn mặt. Người ta nhận ra Hercules không chỉ qua bàn chân của chàng. Các bộ phận khác tự tạo nên những tỷ lệ tương ứng và các suy luận về toàn thể hay từng phần. Và vì kích thước của đầu đo lường toàn bộ cơ thể, còn hình dạng của nó gợi mở về những năng lực tinh thần chủ yếu: nên khoa nhân tướng học vẫn sống lâu hơn chính bản thân ta, và chẳng hề chấm dứt nơi nấm mồ tăm tối.

Những người trầm tư nghiêm cẩn, khi chiêm ngưỡng các di vật trường tồn này, có thể coi chúng là những đài tưởng niệm tốt đẹp về người xưa, song lại chẳng mang lại mấy ích lợi cho hậu thế mai sau; và khi nghĩ về quyền năng tối thượng có thể khuất phục vạn vật về dưới trướng mình, Đấng có thể thu hồi các nguyên tử rải rác hay tái tạo sinh linh từ bất cứ thứ gì, họ thấy thật thừa thãi khi trông chờ sự phục sinh từ những mẩu xương tàn: bởi khi linh hồn vẫn trường tồn, thì thứ vật chất khác khoác lên mình những thuộc tính thích hợp cũng đủ để bảo toàn bản ngã cá nhân. Thế nhưng ta thấy các thánh nhân xưa kia từng trỗi dậy từ mồ mả và lăng tẩm quanh thành đô thánh thiện. Có người cho rằng các vị tổ phụ thuở xưa tha thiết muốn gửi nắm xương tàn nơi đất Canaan, chính là ôm hy vọng được dự phần vào sự phục sinh ấy; và dẫu cách núi Calvary ba mươi dặm đường, ít nhất họ cũng được nằm lại nơi vùng đất sẽ trổ sinh những hoa quả đầu mùa của kẻ chết. Và nếu đúng như sự phỏng đoán đầy uyên bác, rằng thân xác con người sẽ trỗi dậy tại chính nơi lưu giữ những di cốt lớn nhất của họ, thì nhiều người chắc sẽ chẳng lầm lẫn về phương vị cho ngày phục sinh của mình, dẫu cho xương cốt hay thân xác họ về sau có được các thiên thần đưa về cánh đồng trong khải tượng của Ezekiel, hay như một số người sắp đặt, vào thung lũng phán xét, tức thung lũng Jehosaphat.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.