
THƯ GỬI MỘT NGƯỜI BẠN.


Xin cho phép tôi lấy làm lạ rằng tin tức loại này lại mang đôi cánh nặng nề đến thế, khiến bạn hầu như chẳng hay biết gì về người bạn chí thiết nhất của mình; và rằng chính tôi lại phải bất đắc dĩ nhắc lại câu: “ad portam rigidos calces extendit” – anh ấy đã xuôi tay nhắm mắt, vùi sâu dưới ba tấc đất, và giờ đây chẳng còn là kẻ tầm thường giữa trùng trùng cõi chết. Dẫu anh rời bỏ cõi trần chưa được bao lăm ngày, nhưng bạn biết đấy, từng giờ khắc trôi qua đều bổ sung khôn xiết vào cộng đồng tăm tối ấy; và xét đến kiếp nhân sinh dồn dập nỗi thác suy, bạn khôn bề hình dung nổi trên khắp địa cầu mỗi giờ lại có dưới một ngàn sinh linh tạ thế.
Dẫu ở nơi xa xôi bạn chẳng nhận được tin tức sớm hay chi tiết về cái chết của anh, song mối thâm tình cũng thôi đừng tự vấn sao mình chẳng có được linh cảm hay điềm báo kín nhiệm nào qua những giấc chiêm bao, những lời thì thầm trong tâm tưởng, những vận động huyền vi của tinh tú, những sứ giả không trung hay những rung cảm tương thông – điều mà dường như lắm kẻ từng trải qua khi bạn chí thân qua đời. Bởi lẽ, ngay trong câu chuyện lừng danh nọ, chính các vong linh còn phải nhọc lòng báo cho đồng loại nơi xa rằng Antonio vĩ đại đã thác, thì sự thiếu hiểu biết của chúng ta trước những việc như thế âu cũng có lý do xác đáng; và ta đành phải an phận với nẻo đường thế tục, tức con đường tri thức bằng tin tức thông tri. Sự bất định về ngày tận thế từng khiến mọi lời tiên tri của loài người phải bối rối; dẫu vậy, những ai sống đến ngày thấy mặt trời mặt trăng tối sầm, tinh tú rụng khỏi bầu trời, ắt khó lòng lầm tưởng về sự xuất hiện của ngày phán xét cuối cùng. Do đó, thật kỳ lạ làm sao khi ảo tưởng thường tình của những kẻ lao phổi – những người chẳng thấy mình đang chết mòn nên vẫn hoài hy vọng được sống – lại lây sang cả những bạn bè đang tráng kiện và sáng suốt của họ; thật lạ khi bạn quá đỗi xa lạ với sắc diện bệnh tật như trong kịch Plautus, hay một gương mặt gần như diện mạo Hippocrates chẳng khiến bạn sợ hãi khôn cùng, hoặc đúng hơn là tuyệt vọng, trước cảnh anh gắng gượng trong thể trạng kiệt quệ dường ấy – một trạng thái mà lời dự đoán y khoa chẳng mấy khi sai trật như trong các chứng bạo bệnh, và nơi ấy, nhận phán quyết từ thầy thuốc cũng nguy nan chẳng kém gì từ một vị quan tòa.
Ngay trong lần viếng thăm đầu tiên, tôi đã bạo dạn bảo với những ai chưa buông bỏ hết hy vọng hồi phục của anh rằng, theo dự cảm buồn bã của tôi, anh khó lòng sống nổi để nhìn thấy một con châu chấu, nói chi đến việc hái thêm một trái sung; và chẳng bao lâu sau, dường như người ta nhận thấy ở anh một triệu chứng chết chóc kỳ dị chưa từng được Hippocrates nhắc đến: anh đánh mất diện mạo vốn có của mình và trông giống như vài người thân thích ruột thịt. Anh chẳng còn giữ được nét mặt riêng, mà lại giống hệt người chú – người mà những đường nét khuôn mặt từng ẩn sâu vô hình dưới vẻ tráng kiện thuở trước của anh. Bởi lẽ, từ thuở sơ sinh, ta kinh qua biết bao hình tướng biến thiên trước khi định hình một khuôn mặt nhất quán và vững chãi; thì trước lúc lâm chung, qua những biến đổi héo mòn vì bệnh tật, ta lại khoác lên những diện mạo mới: và trên bước đường trở về với cát bụi, ta có thể phảng phất những nét tương đồng vốn tiềm ẩn trong ta từ cội nguồn huyết thống chung.
Người ta đã uổng công nhen nhóm cho anh hy vọng thuyên giảm bằng việc đổi gió, hít thở dưỡng khí thanh khiết của vùng này; và thế là, sinh lực đã cạn kiệt, anh sớm nhận ra ngọn gió Sardinia ngột ngạt ngay tại Tivoli, và bầu không khí trong lành nhất cũng chẳng còn tác dụng một khi lưỡi hái tử thần đã khắc dấu phong tỏa. Quả thực, anh chẳng sống qua nổi giữa tháng Năm, ứng nghiệm lời quan sát của Hippocrates về thời khắc tử vong trong năm, lúc lá vả nom tựa móng vuốt chim quạ. Thật phúc cho ai được an cư nơi có phong thổ, thủy thổ không làm trầm trọng thêm những chỗ hư nhược trong thân thể, hoặc sớm được chuyển dời đến những vùng đất giúp bồi bổ chúng. Kẻ có tạng lao tổn nếu gửi gắm tháng ngày nơi Bồ Đào Nha ắt chẳng khôn ngoan; người mắc chứng đau bụng co thắt sẽ thấy ít an ủi tại Áo hay Vienna; kẻ yếu chân chớ nên say đắm Rome, còn người hay đau đầu đừng màng tới Venice hay Paris. Cái chết không chỉ ngự trên những vì sao hung hiểm trên trời, mà còn rải rác nơi chốn hiểm địa dưới trần, chực chờ nhắm vào điểm yếu và đánh gục phần suy nhược trong ta; về phương diện này, các loài chim di cư thật chiếm phần ưu thế: chúng được trời phú cho thể trạng phù hợp với những chốn cư ngụ xa xôi, chẳng biển khơi hay bờ bến nào ngăn cách nổi, cứ đến kỳ hẹn là chúng lại từ Greenland hay rặng Atlas bay về thăm viếng ta, và theo vài người nghĩ, thậm chí từ tận bên kia bán cầu.
Dẫu chẳng thể níu giữ sinh mạng anh, song ước nguyện của chúng tôi về một sự ra đi êm ái đã được toại nguyện; hơi thở cuối nhẹ bẫng tựa hồ chẳng phải sự trút hơi tàn, và chung cuộc của anh chẳng khác mấy buổi ban đầu, khi điểm mầm sống nguyên sơ hầu như chưa chuyển động thành hình. Giờ lâm chung của anh giống một giấc ngủ đến nỗi khó lòng phân biệt được nghi thức khép mắt tiễn biệt; trái ngược với lẽ thường, khi cái chết mở toang đôi mi, còn giấc ngủ lại buông rèm mí mắt xuống. Ta chẳng thể biết mình đã trải qua bao nhọc nhằn, đau đớn khi bước vào cõi đời; nhưng rời bỏ cõi trần thường chẳng phải chuyện dễ dàng: dẫu vậy, nếu có thể suy luận rằng kẻ sinh ra dễ bề thì chết đi thường khó nhọc, và ngược lại; thì sự ra đi của anh thanh thản đến mức ta có quyền ngờ rằng ngày anh cất tiếng khóc chào đời hẳn phải mang một tính chất khác, tựa như có một nữ thần Juno ngồi vắt tréo chân trì hoãn đau đớn khi anh lọt lòng.
Bên cạnh sự ra đi êm ái, tình trạng vô phương cứu chữa của căn bệnh âu cũng vơi bớt phần nào nỗi tiếc thương cho bạn, người vốn hiểu rằng quái trạng đã hiếm, phép màu trong y thuật lại càng hãn hữu hơn. Angelus Victorius từng ghi chép nghiêm cẩn về một phụ nữ mắc chứng lao mòn, sốt héo hắt và suy kiệt, đã bất thần được chữa lành nhờ lời cầu bầu của thánh Ignatius. Ta không thấy ghi chép nào trong Kinh Thánh về người mắc chứng này tìm đến Đấng Cứu Thế, dẫu có thể đã bao hàm trong câu nói rộng lớn rằng Ngài đi khắp xứ Galilee chữa lành mọi thứ tật nguyền và bệnh hoạn. Bùa chú, chân ngôn, ấn tích và phù chú vốn áp dụng cho các chứng tật khác hiếm khi được viện đến trong bệnh này; và ta chẳng tìm thấy một đạo bùa nào trong cuốn Archidoxis của Paracelsus có thể trị chứng tiêu mòn cùng cực hay suy tủy – thứ bệnh nếu không bị các chứng khác đoạt mạng trước, ắt sẽ đặt dấu chấm hết cho những người thọ mạng dài lâu, và cuối cùng biến tất thảy thành tro bụi. Bởi vậy, các triết gia Khắc Kỷ không khỏi tin rằng nguyên lý lửa sẽ thiêu rụi mọi thứ còn lại và rốt cuộc kết liễu thế gian; dẫu cho Đấng Tạo Hóa có thể tùy ý định đoạt ngày tàn ấy mà chẳng cần đợi chu kỳ dài dằng dặc: và để tận diệt vạn vật trên trái đất cùng hệ hành tinh của chúng ta, Ngài chỉ cần dập tắt ánh mặt trời.
Tôi chẳng hiếu kỳ đến mức gán cái chết của anh cho tinh tú, song không thể không nhận thấy anh trút hơi thở cuối khi trăng vừa trôi khỏi đường kinh tuyến; thời điểm mà một người Ý già thuở trước từng quả quyết với tôi là lúc đại đa số người ta tạ thế. Nhưng ở điểm này, tôi thú thật chưa từng thỏa mãn được lòng tò mò; dẫu rằng căn cứ vào chu kỳ thủy triều ở những miền duyên hải, ta có thể rút ra những suy diễn đáng kể; và Pliny từng có đoạn ghi chép kỳ dị mà đáng chú ý về cái chết của người và loài vật khi thủy triều rút xuống. Dẫu sao đi nữa, điều chắc chắn là anh đã mất vào lúc đêm khuya thanh vắng nhất, thời điểm mà Nữ thần Đêm tối (Nox), theo phả hệ cổ xưa, hiện rõ nhất là đứa con của Hỗn mang (Chaos), là mẹ của giấc ngủ và cái chết; và anh rời bỏ cõi đời này vào đúng cái giờ mà Đấng Cứu Thế giáng trần, cũng là lúc nhiều người tin rằng Ngài sẽ tái lâm. Cardan có một quan sát độc đáo mà chẳng khó khăn gì dựa vào bàn tay con người để biết họ sinh ra vào ban ngày hay ban đêm, điều mà tôi thừa nhận là hoàn toàn đúng với chính bàn tay mình. Còn Scaliger vì mục đích đó lại dựa vào dái tai: đa phần con người được hoài thai trong đêm, loài vật thì ban ngày; nhưng liệu có nhiều người chào đời vào ban đêm hay ban ngày hơn, lại là điều kỳ bí khôn bề phân định, dẫu rằng có nhiều kẻ bỏ mạng vì bạo lực vào ban ngày hơn; song trước cái chết tự nhiên, cả hai thời điểm có lẽ đều vô thiên lệch, hoặc chăng chỉ là sự chênh lệch ngẫu nhiên. Toàn bộ dòng chảy thời gian đều tiêu tán trong sự sinh thành và diệt vong của vạn vật; dẫu chúng diễn ra tiếp nối hay trùng hợp, tính toán tốt nhất là theo ngày tự nhiên chứ không phải ngày nhân tạo.
Việc Charles Đệ Ngũ đăng quang vào đúng ngày sinh của mình, do nằm trong quyền tự quyết của ngài, chẳng có gì đáng để bàn luận; nhưng việc ngài bắt sống Vua Francis vào đúng ngày ấy lại là sự trùng hợp bất ngờ khiến biến cố trở nên đáng nhớ. Antipater, người mở tiệc kỷ niệm hàng năm vào ngày sinh nhật, chẳng cần đến cuộc vận hành chiêm tinh nào để biết mình sẽ chết vào ngày nào. Người xưa từng nghĩ rằng khi các định tinh hoàn tất một vòng quay trở về điểm xuất phát ban đầu, thế giới sẽ tận số; đó cũng là một kiểu chết đi vào đúng ngày sinh thành. Nay căn bệnh đã áp đảo và tiến triển mau lẹ vào khoảng thời điểm anh sinh ra, nên có người cho rằng anh sẽ rời cõi đời vào đúng ngày anh bước chân vào đó; nhưng vì đây là chứng bệnh mòn mỏi, bò trườn chậm rãi, nên chẳng có cơn nguy biến nào xuất hiện hay được dự liệu, và anh mất sau đó mười lăm ngày. Chẳng có gì phổ biến nơi con trẻ bằng việc chết vào đúng ngày sinh, chỉ kịp nhìn thấy đôi giờ khắc cõi trần, thậm chí chỉ là những mảnh vụn của thời gian; hay thậm chí tàn lụi trước ngày chào đời trong thế giới u kín của dạ mẹ, trước khi thiên thần hộ mệnh kịp chở che. Nhưng với những người sống qua nhiều năm tháng, khi mỗi năm có không dưới ba trăm sáu mươi lăm ngày định đoạt mạng sống của họ; việc ngày đầu tiên cũng chính là ngày cuối cùng, chiếc đuôi rắn ngậm chặt lấy miệng mình vào đúng khoảnh khắc ấy, và họ nhắm mắt xuôi tay vào đúng ngày sinh nhật, thực là một sự trùng hợp lạ kỳ – điều mà dẫu thuật chiêm tinh đã nhọc công viện dẫn lý lẽ thông minh để giải thích, song vẫn hết sức dè dặt khi đưa ra lời dự đoán.
Trong tình trạng hao gầy và thể trạng suy kiệt rõ rệt này, anh chỉ còn lại chừng nửa phần thân xác, để lại sau lưng một phần lớn da thịt chẳng mang theo xuống nấm mồ. Và dẫu câu chuyện về Công tước John Ernestus Mansfield chẳng dễ gì tin nổi – rằng khi ngài chết, trái tim ngài được thấy chỉ nhỏ bằng hạt dẻ; song nếu một bộ xương nguyên vẹn chỉ nặng hơn hai mươi cân chút đỉnh, thì lục phủ ngũ tạng và phần thịt còn lại của anh chẳng thể tạo nên một bữa no nê, mà chỉ là mẩu vụn nhẹ hẫng cho chốn mồ sâu. Tôi chưa từng thấy những hình tượng chết đói của Dante hiển hiện sống động trên khuôn mặt người sống nào hơn thế; một thầy bói gan ruột có thể giảng giải trên thân thể anh mà chẳng cần mổ xẻ, da thịt anh tiêu mòn đến nỗi người ta gần như có thể phân biệt ruột gan mà chẳng cần phanh thây; bởi thế, việc được sáu người khiêng đòn gánh lên vai đưa ra nghĩa địa chỉ là một nghi thức xã giao thừa thãi; và đồ tùy táng trong áo quan có khi còn nặng hơn chính người nằm trong đó.
Omnibonus Ferrarius, khi chữa chứng kiết lỵ chết người ở trẻ nhỏ, thường tìm một đốm sau tai; trong các chứng bệnh lao mòn, có người lại quan sát sắc diện của các nốt ruồi; Cardan chăm chú xem xét móng tay, kẻ khác nhìn đường chỉ tay, mô thịt hay cơ của ngón cái; có người lại tò mò đo độ sâu của hốc cổ, tỷ lệ giữa bắp chân dưới và bắp chuối biến thiên ra sao, hay chu vi cổ so với vòng đầu; nhưng tất cả những dấu hiệu ấy, cùng bao nét khác, thảy đều bị nhấn chìm trong gương mặt tử khí và diện mạo cuối cùng của Hippocrates, đến mức một người xem tướng non tay thoạt nhìn cũng có thể khẳng định đây là gương mặt của tro bụi, và Nữ thần Chết Morta đã đóng dấu nghiệt ngã lên thái dương anh; người ta dễ dàng nhận thấy những nét biếm họa mà tử thần vạch lên gương mặt héo hon, và một con người có thể sống thụt lùi về điểm khởi đầu đến một mức độ khôn cùng.
Dẫu râu chỉ được Ulmus xem là dấu hiệu phân biệt giới tính và biểu hiện của dương khí nam nhi, song việc râu mọc sớm và quá non nớt ở anh lại chẳng phải điềm lành cho sự trường thọ. Lewis, vị vua nhân đức nhưng bất hạnh của Hungary, người đã ngã xuống trong trận Mohacz, được kể là sinh ra không có da, mọc râu năm mười lăm tuổi và chớm điểm tóc bạc vào độ đôi mươi; từ đó các nhà bói toán suy đoán rằng ngài sẽ bị đoạt mất vương quốc và đoản mệnh; song râu tóc thường đưa ra những dự đoán sai lầm, và nhiều mái đầu sớm hoa râm đã sống thọ hơn giới hạn tuổi tác của người viết Thánh vịnh. Thứ râu tóc làm tôi bận tâm nhất chẳng phải ở mặt hay đầu, mà ở trên lưng, và chẳng phải nơi người lớn mà ở trẻ con, như tôi đã quan sát từ lâu trong chứng bệnh địa phương ở trẻ em xứ Languedoc gọi là morgellons; khi ấy, lông cứng kỳ lạ mọc rộ trên lưng chúng, làm dứt các triệu chứng bồn chồn của căn bệnh và cứu chúng thoát khỏi những cơn ho và co giật.
Những xác ướp Ai Cập mà tôi từng thấy đều mở miệng và hơi hé ra, tạo cơ hội thuận lợi để quan sát răng cốt của họ, nơi mà thật khó tìm thấy chiếc nào bị thiếu hay sâu mục; bởi thế tại Ai Cập, nơi một thầy thuốc chỉ chuyên trị một thao tác hoặc bệnh tật của một bộ phận duy nhất, việc chỉ giới hạn vào nghề nhổ răng ắt phải là một nghề hẩm hiu túng quẫn, và chẳng khấm khá hơn gã thợ nhổ răng cho Vua Pyrrhus – người mà cả hàm chỉ có vỏn vẹn hai chiếc răng.
Những người Banyan ở Ấn Độ làm sao giữ được sự nguyên vẹn của hàm răng, tôi không thấy tài liệu nào ghi chép tường tận; dẫu vậy họ có lợi thế bảo tồn nhờ việc kiêng cữ mọi thứ thịt, và dùng răng vào những thứ thức ăn mà xét theo hình dạng và cấu trúc, răng dường như sinh ra là để dành cho chúng; thế nhưng những dòng dịch vị sắc nhọn và ăn mòn đã sớm làm mủn mục những tảng đá và bộ phận cứng rắn nhất trong cơ thể anh, đến mức người ta có thể đoan chắc rằng số năm tuổi của anh chẳng bao giờ có thể gấp đôi hay đếm lại lần thứ hai số răng trong miệng. Sự rữa nát đã đối xử với chúng nghiệt ngã hơn cả ngọn lửa chôn cất và ngọn lửa hung tàn thiêu đốt xác chết thuở xưa; bởi trong những mảnh vỡ từ hũ tro hỏa táng mà tôi từng khảo sát, dẫu hiếm thấy răng cửa hay răng xé, song răng nanh và răng hàm lại kháng cự ngọn lửa ấy một cách đáng kinh ngạc.
Thời thơ ấu, anh từng mòn mỏi vì chứng bệnh của xứ sở mình: bệnh còi xương; dẫu sau đó nhiều kẻ mắc bệnh này vẫn trở thành những trượng phu tráng kiện, lanh lợi; song liệu có ai đạt đến tuổi đại thọ chăng, căn bệnh hãy còn quá mới mẻ để đem lại những quan sát xác đáng. Liệu con trẻ ở các xứ thuộc địa Anh có mắc phải chứng suy nhược tương tự hay không, âu cũng là điều đáng xem xét. Liệu tật què quặt và đi khập khiễng có còn gia tăng nơi cư dân Rovigno ở Istria hay chăng, tôi chẳng rõ; song chưa đầy hai mươi năm trước, ông du Loyr từng nhận thấy một phần ba dân số vùng đó đi khập khiễng; nhưng có điều quá đỗi chắc chắn là chứng còi xương đang ngày một gia tăng nơi chúng ta; bệnh đậu mùa trở nên nguy hại hơn cả bệnh giang mai; ngân khố của nhà vua đều biết rằng chứng bệnh tràng nhạc ngày càng phổ biến. Bệnh sốt cách ba ngày đã chẳng còn xa lạ ở Ireland; và phổ biến, chết chóc hơn ở nước Anh; và dẫu người xưa từng dành cho căn bệnh này những lời lẽ rất tốt đẹp, thì giờ đây tiếng chuông báo tử vang lên vì hậu quả của nó chẳng còn là âm thanh xa lạ nữa.
Có người nghĩ rằng thời cổ đại ít có bệnh lao mòn, khi con người sống chủ yếu bằng sữa; và cư dân cổ xưa của hòn đảo này ít bị ho hen quấy rầy hơn khi họ còn ở trần, ngủ trong hang đá và rừng sâu, so với con người ngày nay sống trong phòng ốc kín cổng cao tường và nệm lông êm ái. Plato sẽ bảo chúng ta rằng thời Homer chẳng có căn bệnh nào gọi là chứng sổ mũi viêm phế quản, và nó chỉ mới xuất hiện ở Hy Lạp vào thời đại của ông. Polydore Virgil, người sống dưới triều Henry Đệ Bát, lại khẳng định rằng bệnh viêm màng phổi từng rất hiếm ở Anh. Kẻ thì cho rằng chẳng có căn bệnh nào là mới, người lại nghĩ nhiều bệnh xưa cũ đã chấm dứt: và những bệnh được xem là mới cũng sẽ chỉ tồn tại một thời gian; dẫu sao, lòng nhân từ của Thiên Chúa đã phân tán vô vàn thứ bệnh tật, không trút hết thảy lên một quốc gia duy nhất: chứng bệnh có thể là mới ở xứ này nhưng đã xưa cũ ở xứ khác. Những khám phá mới về địa lý làm phát lộ những bệnh tật mới: bởi bên cạnh những căn bệnh đại trà, còn có những chứng tật địa phương và bản xứ riêng biệt của từng vùng, gom góp khắp mặt đất lại thì chẳng hề ít ỏi; và nếu châu Á, châu Phi cùng châu Mỹ cùng đệ trình danh sách của họ, chiếc hộp Pandora ắt sẽ phình to, và sẽ tạo nên một bệnh lý học kỳ quái.
Đa phần mọi người đều ngờ rằng sẽ thấy một màng mỡ kiệt quệ, những đoạn ruột rỗng tuếch như bong bóng, lá phổi bầm tím loang lổ như vân đá hoa, và một màng ngoài tim teo quắt trong thi thể cạn khô này; song vài người lại có vẻ quá đỗi ngạc nhiên khi thấy hai thùy phổi dính chặt vào sườn anh; bởi lẽ tôi từng thường xuyên bắt gặp điều tương tự trong những thi thể không hề bị nghi ngờ mắc chứng lao hay khó thở. Hiện tượng ấy xảy ra ở đàn ông nhiều hơn muông thú: và có người nghĩ ở đàn bà nhiều hơn đàn ông; nhưng trường hợp đáng chú ý nhất tôi từng gặp là ở một người đàn ông, sau cơn ho kéo dài gần năm mươi năm, toàn bộ các thùy phổi đều dính vào màng phổi, và các thùy dính chặt vào nhau; người này dẫu chịu khổ sở vì bệnh gút, song đã phá vỡ quy luật của Cardan, và chết vì sỏi bàng quang. Aristotle từng đặt câu hỏi vì sao một số loài vật biết ho, như con người; còn số khác thì không, như loài bò. Nếu ho được hiểu là bao gồm cả cử động tự nhiên và chủ ý, kể cả việc tống đờm và khạc nhổ, nó có thể là đặc tính riêng của con người như chảy máu cam; bằng không, ta thấy Vegetius và các tác giả nông nghiệp đã chẳng uổng công để lại nhiều phương thuốc trị chứng ho cho gia súc đến thế; và những kẻ chết vì chứng ho cũng chịu chung số phận như cừu, mèo và sư tử; và dẫu loài chim không có cơ hoành, ta vẫn bắt gặp trong trước tác của Arrianus nhiều phương thuốc trị ho cho chim ưng. Dẫu người ta có thể nghĩ mọi loài vật có phổi đều biết ho; song ở các loài cá voi, dù có hai lá phổi lớn và khỏe, hiện tượng này lại không được ghi nhận; ở loài bò sát đẻ trứng bốn chân cũng vậy: và ở loài lớn nhất trong số đó là cá sấu, dẫu ta đọc thấy nhiều về nước mắt của chúng, ta chẳng tìm thấy dấu vết nào của phản xạ ho hen.
Từ những chiêm nghiệm về giấc ngủ, khi linh hồn được xem là tiệm cận nhất với thần thánh, người xưa đã dựng nên nghệ thuật bói mộng; trong đó, trong khi họ mải mê suy diễn lan man với những phỏng đoán lỏng lẻo và vô căn cứ, thì Hippocrates lại khôn ngoan xem xét các giấc mơ như những điềm báo về sự biến đổi trong cơ thể, từ đó đem lại những gợi ý để giữ gìn sức khỏe và phòng ngừa tật bệnh; ông nghiêm cẩn đến mức khuyên đổi chế độ ăn, tập luyện, xuất mồ hôi, tắm rửa và gây nôn; đồng thời sùng đạo đến mức truyền lệnh cầu nguyện và khẩn xin các vị thần tương ứng: gặp mộng lành thì cầu Thần Mặt Trời (Sol), Jupiter thiên giới, Jupiter phú quý, Minerva, Mercurius và Apollo; gặp mộng dữ thì cầu Thần Đất (Tellus) và các bậc anh hùng.
Bởi vậy, tôi không khỏi chú ý đến việc những người bạn gái của anh đã tò mò một cách vô lý khi săm soi kỹ lưỡng từng giấc mơ của anh đến thế, và giữa tình cảnh suy kiệt này lại đi hy vọng vào những ảo ảnh của sự bình phục. Anh nay đã qua rồi cái thời có những giấc mơ lành về mặt trời, mặt trăng và tinh tú tỏa rạng trên quỹ đạo thuận lẽ. Đã quá muộn để mơ thấy mình bay lượn, thấy những suối nước trong veo, mặt hồ phẳng lặng, y phục trắng tinh khôi và cây cối xanh tươi trĩu quả – những thị kiến của giấc ngủ an lành, cách nấm mồ một khoảng cách an toàn.
Họ cũng quá đỗi ủ ê khi anh mơ thấy những người bạn đã khuất, rồi suy đoán hồ đồ rằng anh sắp về với họ; bởi lẽ chẳng có gì lạ khi một kẻ tâm trí luôn vương vấn sự chết lại đôi phen mơ về người đã chết; hơn nữa, mơ thấy người quá cố, miễn là họ không vận đồ đen tối tăm và không lấy đi thứ gì của ta, theo quan niệm của Hippocrates, lại là điềm lành: bởi ta sống nhờ cõi chết, và mọi thứ đều đã hoặc phải chết trước khi trở thành dưỡng chất nuôi sống ta. Cardan, người từng mơ thấy mình đàm đạo với người cha đã khuất trên mặt trăng, cũng chẳng diễn giải đó là điềm báo tử; và ngay cả việc mơ thấy mình chết cũng mang ý nghĩa về sự tự do, rũ sạch mọi âu lo, giải thoát và thanh thản khỏi những phiền muộn – điều mà người chết không còn hay biết.
Tôi thừa nhận có những giấc mộng dễ bề suy đoán theo trực giác đàn bà; kẻ mơ thấy mình không nhìn được vai phải có thể dễ dàng lo sợ mình hỏng mắt phải; kẻ trước chuyến đi mơ thấy chân mình bị chặt đứt ắt nhận được lời cảnh báo rõ ràng chớ nên khởi hành chuyến đi dự định. Nhưng vì cớ gì mơ thấy rau diếp lại báo trước bệnh tật sắp ập đến, vì sao ăn sung lại ám chỉ lời nói dại dột, ăn trứng báo hiệu nỗi phiền muộn lớn lao, và cớ sao mơ thấy mù lòa lại được tán dương hết lời theo những vần thơ đoán mộng của Astrampsychus và Nicephorus, điều đó tôi xin để bạn tự mình suy đoán.
Anh đã cam lòng rời bỏ thế gian trong cô độc và trọn vẹn, chẳng để lại chút mầm mống nào cho sự mục rữa hay sự tiếp nối sau nấm mồ; anh chẳng màng đến niềm mãn nguyện tầm thường là sống sót hay tái sinh nơi người khác, mà hoàn toàn toại nguyện rằng căn bệnh của mình sẽ chết đi cùng bản thân, chứ không hồi sinh nơi thế hệ mai sau để làm bối rối y học và trở thành lời nhắc nhở đau buồn mang tính di truyền về đấng sinh thành. Bệnh phong có khi trước bốn mươi tuổi chưa phát tác, bệnh gút và sỏi thường muộn hơn; nhưng những căn rễ lao mòn và tiêu sút lại đâm chồi sớm hơn, và đẹp đẽ nhất cũng chỉ làm cho mười bảy năm đầu đời của ta trở nên bấp bênh. Những kẻ bước vào đời với bệnh tật bẩm sinh cùng với nguyên tội không chỉ có sự đoản mệnh thông thường mà còn có sự suy thoái di truyền hủy hoại họ; họ thường đi những chặng đường ngắn ngủi, và cuộc đời không tính bằng chiều dài mà bằng những con số hư ảo; do đó, một ca sinh mổ Cæsarean lành mạnh có thể sống lâu hơn một ca sinh nở tự nhiên, và mũi dao đôi khi mở đường cho một mầm sống bền bỉ hơn bàn tay bà đỡ; điều này giải thích vì sao ngày nay có quá ít trẻ sơ sinh chịu đựng nổi phép thử dòng sông thời cổ, và nhiều người sinh ra những đứa con èo uột – những kẻ khó lòng được phép kết hôn ở Sparta và các quốc gia cẩn trọng thuở xưa, nơi chú trọng tạo ra những thế hệ cường tráng và lành mạnh; điều mà chỉ tình cờ xảy ra trong những cuộc hôn nhân thuần túy vì tiền tài hay những mối lương duyên chớp nhoáng qua ánh nến, nơi người ta khó lòng hy vọng sự cứu vãn từ một nhà chiêm tinh hay một luật sư, mà một thầy thuốc sáng suốt mới thực sự là người cố vấn đắc lực nhất.
Julius Scaliger, người trong cơn mất ngủ vì bệnh gút có thể ngâm hai trăm câu thơ một đêm, chỉ muốn khắc vỏn vẹn năm chữ mộc mạc trên bia mộ mình. Và con người nghiêm cẩn này, dẫu tài trí chẳng hề tầm thường, đã phó mặc phần thơ trên văn bia cho người khác; hoặc vì không muốn tự ca tụng mình, hoặc không muốn bị phán xét qua đôi câu đối, và có lẽ cũng ngẫm thấy các đại thi hào đã vụng về ra sao khi tự viết văn bia cho chính mình; nơi Petrarch, Dante và Ariosto đều thất bại thảm hại đến nỗi, nếu lăng mộ của họ tồn tại lâu hơn tác phẩm, hậu thế sẽ thấy quá ít bóng dáng thần Apollo trên đó đến mức lầm tưởng họ là những nhà thơ tầm thường theo lối Cicero.
Trên bước đường tiến chậm rãi và đắn đo về phía nấm mồ, anh hãy còn quá trẻ và mang một tâm hồn quá đỗi cao thượng để sa vào cái triệu chứng ngu muội thường thấy ở nhiều kẻ khi sắp đến cuối cuộc hành trình – một triệu chứng có thể xếp vào hàng những biểu hiện chết chóc của căn bệnh cuối đời; đó là trở nên hẹp hòi, bủn xỉn và keo kiệt hơn, chẳng nỡ rời bỏ bất cứ thứ gì khi sắp sửa phải buông xuôi tất cả, và nơm nớp sợ thiếu thốn khi chẳng còn thời gian để tiêu pha; trong khi đó, các thầy thuốc – những người biết rằng lắm kẻ chỉ phát điên trong một ảo tưởng suy đồi duy nhất và một sự lầm lạc áp đảo; và rằng ngoài những cơn mê sảng đơn lẻ ấy, người ta vẫn có thể bắt gặp những hành vi chừng mực và lương tri sáng suốt ngay chốn nhà thương điên – không khỏi mỉm cười khi thấy những kẻ thừa kế và thân quyến liên quan tự chúc mừng nhau về sự ra đi tỉnh táo của người thân; và dẫu chứng kiến những hành vi tham lam điên rồ ấy, họ vẫn bằng lòng nghĩ rằng người thân mình chết trong sự hiểu biết sáng suốt và tâm trí tỉnh táo.
Thói hám lợi, vốn chẳng những là sự bội tín mà còn là sự sùng bái ngẫu tượng, bắt nguồn từ dòng dõi tham lam hay nền giáo dục trục lợi, tuyệt nhiên không bén rễ trong lồng ngực anh – người đã lấy việc thiện làm minh chứng cho đức tin, và luôn ấp ủ những ước vọng về việc thiện nguyện công ích dài lâu; và chắc chắn rằng nơi nào những ước nguyện tốt lành và ý định bác ái vượt quá năng lực, thì lòng nhân từ trên lý thuyết có thể còn hơn cả một giấc mơ. Những kẻ muốn xây nhà thờ trên mặt đất chẳng phải đang xây lâu đài trên cát; và dẫu chẳng để lại công trình nào nơi đây, họ vẫn có thể đặt những nền móng vững chắc trên thiên đàng. Tóm lại, cuộc đời và cái chết của anh vẹn toàn đến nỗi tôi chẳng thể trách những ai ao ước được như thế, và gần như muốn được hóa thân thành chính anh; tôi nói là gần như; bởi lẽ dẫu ta có thể thèm muốn những tiện nghi thịnh vượng của người khác, hay muốn là kẻ khác trong những may mắn của họ, song mỗi con người đều gắn bó quá mật thiết với bản ngã của mình, đến mức người ta phải hoài nghi liệu có ai chịu đánh đổi sự tồn tại của mình, hay thực sự muốn biến thành một con người khác.
Anh đã nhìn đời một cách khôn ngoan cả trong nước lẫn ngoài cõi, và nhờ đó nhận thấy con người bị mê muội dưới muôn vàn hình thức ra sao trong việc theo đuổi những thứ vốn chẳng thể tìm thấy ở cõi này. Và dẫu anh chẳng chút coi trọng những thứ được xưng tụng là hạnh phúc dưới trần, lại thấy rõ người đời lầm lạc biết bao trong việc đánh giá niềm hạnh phúc ấy, song thái độ khinh đời trầm tĩnh của anh không tạo nên tính khí Democritus hay chủ nghĩa Khuyển nho, chẳng cười cợt mỉa mai cũng không gắt gỏng hằn học với đời; bởi anh hiểu sâu sắc rằng cõi trần này không có thứ hạnh phúc nào đủ sức làm thỏa mãn một tâm hồn nghiêm cẩn; và vì thế, để làm dịu bớt dòng chảy cuộc đời, ta đành phải đón nhận những niềm thỏa mãn ước lệ của thế gian, hòa vào đám đông trong những phúc lạc của họ, và tự làm cho mình hạnh phúc nhờ sự kết giao, sự thuận tình và sự đồng cảm; bởi nếu đoạn tuyệt rốt ráo khỏi những hạnh phúc quen thuộc theo tập quán và giam mình trong sự khắc nghiệt của thực tại, thì chẳng khác nào thu hẹp niềm an ủi của kiếp nhân sinh vào những giới hạn quá đỗi ngột ngạt.
Không sợ chết, cũng chẳng ham chết, vẫn chưa đạt tới quyết tâm của anh: được tan biến và ở cùng Đấng Christ mới là khúc ca lâm chung của anh. Anh coi sợi chỉ đời mình đã dài, dẫu năm tháng trải qua chẳng mấy; và khi anh vừa sống qua tuổi thọ lần thứ hai của Lazarus; anh cho rằng tiệm cận số năm tuổi của Đấng Cứu Thế – Đấng đã an bài thân phận con người của Ngài để không phải già nua nơi trần thế – đã là quá đủ.
Nhưng bằng lòng với cái chết có thể còn tốt hơn là khao khát nó; một cuộc đời khốn khổ có thể khiến ta mong chết, nhưng một cuộc đời đức hạnh khiến ta an nghỉ trong đó; đấy là lợi thế của những Kitô hữu kiên định, những người xem cái chết không chỉ là nọc độc, mà là điểm dừng và sự kết thúc của tội lỗi, là đường chân trời và dải đất nối liền kiếp này với kiếp sau tốt đẹp hơn, và sự chết của cõi trần này chỉ là sự tái sinh của một thế giới khác; họ mãn nguyện thuận phục trước quy luật tất yếu chung, và chẳng hề ghen tị với Enoch hay Elias.
Không bằng lòng với cuộc sống là trạng thái bất mãn của những kẻ tự kết liễu đời mình; những kẻ vì sợ sống nên mù quáng lao vào cái chết của chính mình – điều mà chẳng ai sợ hãi bằng trải nghiệm thực tế: và các triết gia Khắc Kỷ có một học thuyết lừng danh để xua tan nỗi sợ ấy; đó là trong những cảnh ngặt nghèo, hãy khao khát điều không thể tránh khỏi, và ước muốn điều đáng sợ; nhờ đó biến tai ương thành điều tự nguyện, thuận theo ước muốn của chính mình, làm tiêu tan nỗi kinh hoàng của chúng.
Thế nhưng các bậc tử vì đạo thuở xưa chẳng hề được khích lệ bởi những ngụy biện như thế; họ dẫu không sợ chết, song lại khiếp sợ việc trở thành đao phủ của chính mình; và vì vậy họ nghĩ rằng khôn ngoan hơn cả là đóng đinh dục vọng thay vì thân xác, cắt bì tấm lòng thay vì đâm thủng trái tim, và chế ngự bản thân thay vì tự sát.
Việc anh sẵn lòng từ giã cõi đời ở độ tuổi mà đa phần người đời nghĩ rằng có thể tận hưởng nó trọn vẹn nhất, dẫu nghe nghịch lý với đôi tai trần tục, lại chẳng hề xa lạ với tai tôi – người từng bao phen chứng kiến lắm kẻ dẫu tuổi cao sức yếu vẫn bám chặt lấy cõi trần, và dường như bị lôi kéo như đàn bò của Cacus, thụt lùi về phía nấm mồ với muôn phần vật lộn và kháng cự. Thói quen sống lâu năm khiến những kẻ phàm trần càng khó dứt bỏ mạng sống, xem mọi thứ chẳng là gì ngoài những gì sắp tới. Sống theo thước đo của thế giới cổ xưa, khi có kẻ chẳng còn nhớ nổi thời tuổi trẻ của mình, có thể chẳng mang lại một cái chết thanh thản hơn một kỳ hạn chừng mực. Nhiều kẻ hẳn nghĩ rằng thật phúc đức nếu số phận được an bài vào những thời kỳ hiển hách của các thời đại đã qua; nhưng sự bất định của tương lai đã cám dỗ rất ít người muốn dự phần vào các thời đại mai sau. Và chắc chắn rằng, kẻ đã đo lường đúng tầm vóc vạn vật và tính toán chuẩn xác sự suy đồi của thời đại này, ắt chẳng ghen tị với những kẻ sẽ sống ở thời đại kế tiếp, huống chi ba hay bốn trăm năm sau, khi chẳng ai có thể mường tượng một cách yên ổn xem thế giới này sẽ mang bộ mặt nào: và vì vậy, vì mỗi thời đại đều tiến thêm một bước tới ngày tận cùng của muôn loài, và Kinh Thánh đã khắc họa những nét quá đỗi nghiệt ngã về thời kỳ sau rốt; những tâm hồn tĩnh lặng sẽ an phận với thế hệ của mình, và thà chúc phước cho những thời đại đã qua, hơn là tham vọng về những thời đại sắp tới.
Dẫu tuổi tác chưa in dấu ấn lên gương mặt anh, song một đôi mắt mờ đục cũng có thể nhận thấy rõ nét năm mươi tuổi trong hành động của anh; và vì vậy, vì sự khôn ngoan chính là mái đầu hoa râm, và một cuộc đời không tì vết chính là tuổi già; nên dẫu số năm còn ngắn ngủi, người ta vẫn có thể nói anh đã sánh ngang với những bậc thượng thọ, và là bậc lão thành của Solomon. Và chắc chắn rằng, nếu ta trừ đi tất cả những ngày tháng trong đời mà ta ước gì mình chưa từng sống, những ngày làm giảm sút niềm an ủi của hiện tại; nếu ta chỉ tính những ngày được Thiên Chúa chấp thuận, thì một đời người được bao nhiêu năm tốt lành phỏng có dài hơn một gang tay: theo nghĩa này, người con có thể sống thọ hơn người cha, và chẳng có ai đạt đến tuổi già theo năm tháng định kỳ. Kẻ sớm đạt tới tài năng và sự cẩn trọng của tuổi tác là kẻ già dặn một cách phúc lành mà không phải chịu những phiền toái kèm theo; và thật thừa thãi khi sống đến đầu bạc răng long, khi ta đã sớm đón đầu những đức hạnh của tuổi già bằng một khí chất chín sớm. Tóm lại, không thể coi là trẻ đối với kẻ đã sống vượt qua con người cũ kỹ. Kẻ đã sớm đạt tới tầm vóc viên mãn trong Đấng Christ thì đã hoàn thành trọn vẹn mục đích tối thượng và trường cửu nhất của sự hiện hữu; và một ngày sống theo quy tắc đạo hạnh vẹn toàn đáng quý hơn cả sự bất tử trong tội lỗi.
Dẫu anh chẳng đạt tới số tuổi của tiền nhân, song anh chẳng thiếu những đức hạnh gìn giữ giúp củng cố sợi chỉ mỏng manh của thể trạng suy nhược. Sự trinh bạch giả tạo và sự tiết độ giảo hoạt hoàn toàn xa lạ với anh; những viên ngọc quý ấy nơi anh là vô song, không tì vết, không rạn nứt, không vẩn đục hay gợn mây; điều đó gợi cho tôi tiếp tục gửi gắm những lời chúc tốt lành và đôi lời nhắn nhủ này đến bạn.
Hãy bước đi nhẹ nhàng và cẩn trọng trên nẻo đường chông chênh như dây xiếc và lối đi hẹp hòi của sự thiện; hãy theo đuổi đức hạnh một cách đức hạnh, hãy chừng mực và tiết độ, không phải để gìn giữ thân xác đủ đầy cho những mục đích phóng túng, không phải để tiết kiệm hầu bao, không phải để thoát khỏi tiếng xấu của những kẻ vi phạm thông thường theo lối ấy, hầu che đậy hay làm giảm nhẹ những thói tật kín đáo và tăm tối hơn, cũng không đơn thuần là để tận hưởng sức khỏe – bởi tất cả những điều đó có thể làm biến chất những việc làm tốt đẹp và khiến đức hạnh trở nên đáng ngờ – mà tóm lại một lời, là để bạn có thể phụng sự Thiên Chúa một cách chân chính, điều mà mọi cơn đau ốm sẽ nhắc nhở rằng bạn khó lòng làm trọn nếu thiếu đi sức khỏe. Lễ vật của kẻ ốm đau chỉ là một sự hiến dâng què quặt. Những kho tàng mộ đạo tích lũy trong những ngày tráng kiện sẽ tha thứ cho sự bất cập khi chẳng thể thi hành lúc ốm đau; thiếu điều đó, ta ắt phải bồn chồn nhìn lại những cơ hội cuối cùng của sức khỏe; và ta có lý do để ghen tị hơn là thương hại chung cuộc của những kẻ bất lương biết ăn năn – những người bước vào màn cuối cuộc đời với tâm trí sáng suốt, và trong sự vẹn toàn của các năng quyền, họ trả lại linh hồn cho Thiên Chúa, Đấng đã ban tặng nó.
Hãy xem xét ngươi đang ở đâu trong Bức tranh của Cebes, hay tấm họa đồ triết học cổ xưa về đời người; liệu ngươi vẫn còn đang trên nẻo đường bấp bênh; liệu ngươi đã bước qua cánh cổng hẹp, trèo lên ngọn đồi và con đường gập ghềnh dẫn tới ngôi nhà của sự trọn lành; hay đã đón nhận chén thuốc thanh tẩy từ bàn tay của học vấn chân chính, thứ có thể dẫn dắt ngươi thanh thản và tinh khiết bước vào một cuộc đời đức hạnh và hạnh phúc.
Trong chuyến hải hành đức hạnh này, chớ để sự thất vọng làm thoái chí, cũng đừng để gian nan biến thành tuyệt vọng. Đừng tưởng rằng ngươi đang giương buồm từ Lima tới Manila, nơi ngươi có thể buộc chặt bánh lái mà ngủ say xuôi theo chiều gió; trái lại, hãy lường trước những vùng biển động, những cơn gió giật và những luồng gió ngược; và thật may mắn xiết bao nếu sau bao lần chuyển hướng và đón gió chéo góc, ngươi cập được bến bờ. Đừng an tọa nơi ghế ngồi của đám đông và tầng bậc đức hạnh tầm thường, mà hãy nỗ lực nâng chúng lên tầm anh hùng. Chớ chỉ dâng lên Thiên Chúa của lễ cầu an, mà hãy dâng trọn lễ toàn thiêu. Phụng sự Ngài chỉ cốt để mưu cầu cho bản thân là một hành vi đạo đức quá đỗi vị kỷ, khó lòng đưa ta tới những cung điện vinh hiển tột cùng.
Kẻ giữ mình trinh bạch và tiết chế chỉ vì không muốn hao tổn sinh lực hay vì khiếp sợ bệnh truyền nhiễm, ắt khó lòng đạt tới đức hạnh phi thường. Đừng trì hoãn đức hạnh ấy cho đến những năm tháng khi Cato có thể cho mượn vợ, và những gã dâm thần bất lực viết thơ châm biếm thói dâm ô; mà hãy trinh khiết ngay giữa những tháng ngày sục sôi nhiệt huyết, khi Alexander không dám đưa mắt nhìn những người chị em xinh đẹp của Darius, và khi lắm kẻ nghĩ rằng chẳng còn con đường nào khác ngoài cách của Origen.
Hãy làm việc bác ái trước khi sự giàu sang biến ngươi thành kẻ hám lợi, và chớ đánh mất vinh quang của chiếc mũ giám mục. Nếu của cải gia tăng, hãy để tâm trí ngươi tiến bước song hành cùng chúng, và hãy nghĩ rằng chỉ rộng rãi thôi chưa đủ, mà phải hào phóng tột cùng. Dẫu một chén nước lã từ tay ai đó có thể chẳng mất phần thưởng công, song ngươi chớ ngần ngại ban phát rượu và dầu cho những vết thương của kẻ khốn cùng, và hãy đối đãi với người nghèo như Đấng Cứu Thế từng thết đãi đám đông bằng những mẩu bánh vụn còn thừa trong giỏ.
Chớ tin vào quyền năng vạn năng của vàng bạc, hay nói với nó rằng: “Ngươi là nơi nương tựa của ta.” Chớ hôn tay ngươi khi chiêm ngưỡng vầng thái dương nơi trần thế ấy, cũng đừng xỏ lỗ tai để làm nô lệ cho nó. Kẻ làm nô lệ cho Thần Tài (Mammon) chẳng thể là đầy tớ của Thiên Chúa. Thói tham lam làm đứt gãy những gân cốt của đức tin, làm tê liệt khả năng cảm thụ bất cứ điều gì vượt lên trên giác quan; và chỉ màng tới sự chắc chắn của những gì trước mắt, biến những điều mai sau thành chuyện may rủi; chỉ sống cho một thế giới duy nhất, chẳng hy vọng mà chỉ khiếp sợ một thế giới khác: biến cái chết của mình thành niềm vui cho kẻ khác, thành nỗi cay đắng cho bản thân, đem lại nỗi buồn hình thức, tang tóc như diễn kịch, và chẳng một giọt nước mắt lăn trên nấm mồ.
Nếu thói hám lợi là tật xấu của ngươi, thì chớ biến nó thành hình phạt cho chính mình. Những kẻ bủn xỉn chẳng biết thương xót bản thân, tàn nhẫn với chính mình và nhẫn tâm với ruột thịt của mình. Hãy để sự thụ hưởng ơn lành làm rạng rỡ quyền sở hữu chúng, và đừng tìm kiếm niềm thỏa mãn nơi việc chết giàu, mà hãy sống giàu. Bởi vì những việc lành chứ không phải của cải sẽ theo sau ngươi; vì của cải chỉ là thứ phụ tùy của sự sống, và chẳng có người chết nào giàu có; nên việc chịu đói giữa cảnh đủ đầy, và sống nghèo khổ để chết trong giàu sang, chỉ là sự nhân lên gấp bội của cơn điên rồ và thói ngu xuẩn chất chồng.
Những kẻ chỉ nhúng nhẹ chứ chưa nhuộm sâu vào đức tính lương thiện cao quý thì chỉ mang vẻ ngoài nhợt nhạt của điều thiện và sắc màu mờ nhạt của sự chân thành. Nhưng ngươi hãy sống đúng với bản chất đức hạnh của mình, và chớ để đại dương gột rửa mất sắc màu nguyên bản. Hãy đứng vững chãi đầy uy nghi trên trục quay mà sự giản dị khôn ngoan đã ấn định cho ngươi; và trước bất kỳ sự cám dỗ nào, chớ đảo lộn các cực của lòng trung thực, để tật xấu trở nên khó chịu và thậm chí quái gở đối với ngươi; hãy để những hành vi thiện lành lặp đi lặp lại cùng những thói quen lâu bền bồi đắp biến đức hạnh thành bản tính tự nhiên, hay bản tính thứ hai trong ngươi; và vì hiếm có ai hoặc chẳng ai trở nên đức hạnh xuất chúng mà không dựa trên những nền tảng thuận lợi trong khí chất và khuynh hướng tự nhiên, nên hãy tự soi xét mình từ sớm, và sớm nhận ra bản tính mách bảo ngươi phải trở thành ai, hay chỉ cho ngươi biết ngươi có thể trở thành người thế nào. Những ai biết sớm nhìn sâu vào nội tâm như thế, vun trồng những hạt giống tốt lành mà tự nhiên đã gieo trong họ, và hoàn thiện những thiên hướng vượt trội đến mức tuyệt hảo, sẽ không trở thành những bụi cây thấp bé mà là những cây tuyết tùng sừng sững giữa thế hệ của mình. Và việc đứng vào hàng ngũ kẻ giỏi nhất trong đám tồi tệ, hay kẻ tồi nhất trong những người lương thiện, ắt chẳng thể làm họ thỏa lòng.
Chớ để luật pháp của xứ sở ngươi trở thành giới hạn tối hậu cho lòng trung thực, cũng đừng nghĩ rằng điều gì luật pháp công nhận thì luôn luôn đủ tốt. Chớ thu hẹp luật của lòng bác ái, sự công bằng và lòng thương xót. Hãy kết hợp sự công chính của Phúc Âm với tính hợp pháp của luật định. Chớ làm một Gamaliel thuần túy trong đức tin, mà hãy để Bài giảng trên núi trở thành bản chú giải Targum cho luật pháp nơi núi Sinai.
Chớ biến hệ quả của đức hạnh thành cứu cánh của nó. Đừng làm việc thiện để cầu danh hay tiếng chũm chọe tán dương; cũng đừng chuẩn xác, đúng giờ trong thương mại chỉ vì những lợi ích của sự tín nhiệm và danh tiếng vốn đi liền với uy tín làm ăn ngay thẳng, chân thật: bởi những phần thưởng như thế, dẫu không tìm kiếm, đức hạnh thuần khiết cũng sẽ tự mang lại; đó là điều mọi người đều tôn kính dẫu họ chẳng theo đuổi. Mang những mục đích phụ khác trong việc làm lành sẽ làm chua chát những hành vi đáng khen ngợi – những hành vi vốn cần có cội rễ, động cơ và sự thôi thúc sâu xa hơn mới mang dấu ấn của đức hạnh thực sự.
Dẫu sự yếu đuối của con người có thể đẩy những ngày tháng khinh suất của ngươi vào những lối mòn ngông cuồng thế tục, song chớ để sự suy đồi của chính mình hay dòng thác của thời đại đồi bại cuốn ngươi vào những điều quái gở tột cùng trong quan điểm, phong tục hay hành động. Nếu ngươi đã nhúng chân xuống dòng sông, thì chớ liều mình vượt qua dòng Rubicon; đừng dấn thân vào những ngõ cụt không lối thoát, cũng đừng bao giờ giam hãm mình quá chặt trong những thành lũy của thói hư tật xấu đến mức không tìm thấy lối thoát qua cánh cổng sau của sự ăn năn hối cải.
Chớ để lòng khiêm nhường của ngươi là do sự nhục nhã từ nghịch cảnh ép buộc, mà hãy khiêm nhường nhìn xuống ngay khi người khác đang ngước nhìn lên ngươi. Hãy kiên nhẫn trong thời đại của kiêu căng, những ngày tháng của ý chí ngông cuồng và sự nôn nóng, khi con người chỉ sống bằng những khoảng khắc ngắn ngủi của lý trí, dưới sự thống trị của khí chất thất thường và đam mê, khi bất kỳ ai cũng có quyền năng biến ngươi thành một kẻ khác và đẩy ngươi vào cơn điên loạn nhất thời. Nếu ngươi không thể noi gương Job, thì chí ít cũng đừng thua kém Socrates và những bậc Dị giáo nhẫn nại – những người đã làm mỏi mệt đầu lưỡi kẻ thù, khi đối phương nhận ra họ chỉ đang phun nọc độc hiểm ác vào những bức tường đồng và tượng đá.
Hãy để tuổi tác, chứ đừng để sự đố kỵ, khắc nếp nhăn lên má ngươi; hãy bằng lòng để người khác ghen tị, nhưng chớ đố kỵ với ai. Sự đua tài có thể đáng khen, sự phẫn nộ có thể chấp nhận được, song tuyệt đối đừng thỏa hiệp với niềm đam mê mà không một hoàn cảnh nào có thể biện minh được. Sự khó chịu trước điều tốt lành của người khác, chỉ vì họ được hưởng dẫu ta chẳng hề thiếu thốn, là một sự suy đồi phi lý bám chặt vào bản tính con người từ sự băng hoại nguyên thủy; kẻ nào có thể chế ngự được nó ắt là một Kitô hữu bậc nhất, và theo như tôi biết, có lẽ đã đặt một chân nơi ngưỡng cửa thiên đàng.
Trong khi kịch liệt chối bỏ ma quỷ, chớ phạm tội mang tính ma quỷ. Đừng tự xếp mình chung tên với loài ô uế ấy, cũng đừng hành xử theo bản tính của kẻ mà ngươi vô cùng ghê tởm – tức là cáo buộc, vu khống, đâm thọc sau lưng, thì thầm to nhỏ, gièm pha hay diễn giải xấu xa về người khác. Những thói suy đồi đê tiện và tật xấu hẹp hòi ấy không chỉ thấp kém hơn mẫu người Kitô hữu cao quý của Thánh Paul, mà còn dưới tầm một người quân tử chân chính của Aristotle. Chớ tin theo vài kẻ cho rằng Thư của Thánh James là ngụy thư, để rồi đọc với ít phần kính sợ trước sự thật đau nhói rằng nếu vướng phải tật xấu này, “đạo của ngươi là vô ích.” Moses đã đập vỡ những bia đá mà không phá vỡ luật pháp, nhưng nơi nào lòng bác ái bị phá vỡ thì chính luật pháp cũng tan tành, bởi luật pháp chẳng thể vẹn toàn nếu thiếu tình yêu thương – vốn là “sự chu toàn luật pháp.” Hãy khiêm nhường nhìn vào các nhân đức của mình, và dẫu ngươi có giàu sang trong vài nhân đức, hãy vẫn thấy mình nghèo nàn và trần trụi nếu thiếu đi ân sủng tột bậc – thứ “chẳng nghĩ điều xấu, chẳng ghen tị, thứ dung thứ tất cả, tin tưởng tất cả, hy vọng tất cả, chịu đựng tất cả.” Với những ân sủng chắc chắn ấy, trong khi những chiếc lưỡi lắm điều đang gào khóc xin một giọt nước mát, những kẻ nín lặng có thể được hưởng phúc lành và hát khúc “Trisagium” nơi cõi trời.
Chớ để mặt trời lặn trong cung Ma Kết trút bóng xuống cơn giận của ngươi, mà hãy viết những điều oan trái lên mặt nước, buông bức màn đêm phủ lên những tổn thương, nhốt chúng vào ngọn tháp lãng quên, và coi như chúng chưa từng hiện hữu. Hãy tha thứ hoàn toàn cho kẻ thù, đừng nuôi chút hy vọng kín đáo nào rằng dù sao Thiên Chúa cũng sẽ báo thù thay ngươi.
Hãy vĩ đại một cách thực chất trong chính mình, và vĩ đại hơn những gì ngươi biểu hiện ra trước người khác; hãy để thế gian bị lầm tưởng về ngươi, như họ từng lầm tưởng về những vầng sáng trên bầu trời. Hãy sớm treo quả dọi ghìm cương gót chân kiêu ngạo, và chỉ để tham vọng có một ngoại luân hay vòng tròn chật hẹp trong ngươi. Đừng đo lường bản thân bằng cái bóng buổi ban mai, mà bằng kích thước nấm mồ của ngươi; và hãy tính toán phần ngươi trên mặt đất bằng thước tấc ngươi buộc phải hài lòng dưới lòng đất. Đừng mở rộng quá mức những dự định hay khát vọng vô biên. Đừng nghĩ rằng nhân loại sống chỉ vì một số ít người; và số còn lại sinh ra chỉ để phục vụ tham vọng của những kẻ coi con người như loài ruồi muỗi, và biến cả quốc gia thành chốn hoang vu. Chớ bốc đồng lao vào những hành động hung hãn làm xáo trộn và rối loạn mặt đất, mà hãy là một trong những kẻ quả cảm dùng sức mạnh để chiếm lấy Nước Trời. Nếu nhất thiết phải cai trị, hãy làm vị vua theo quan niệm của Zeno, và tận hưởng đế chế mà mỗi người tự ban cho chính mình: chắc chắn rằng những lời răn lặp đi lặp lại của Đấng Christ về sự khiêm nhường, nhu mì, kiên nhẫn, cùng đoàn tùy tùng những đức hạnh bị coi khinh ấy, không khỏi để lại ấn tượng sâu sắc đầy cảm xúc nơi những ai đã suy ngẫm tường tận về sự biến của muôn thời đại; nơi mà kiêu ngạo, tham vọng và thói hợm hĩnh đã dẫn đến những hành vi tồi tệ nhất, là nguồn cơn sinh ra những hỗn loạn, bi kịch và những hành động chối bỏ mọi tín ngưỡng tôn giáo.
Chớ dừng lại ở một khúc khải hoàn nhỏ nhoi, mà hãy giành lấy cuộc khải hoàn tuyệt đối trước những đam mê của mình. Hãy xiềng xích đội quân phóng túng trong lồng ngực ngươi; hãy chiêm ngưỡng những chiến tích bên trong ngươi, chứ không phải bên ngoài. Hãy dẫn dắt chính sự giam cầm của ngươi vào vòng nô lệ, và hãy làm một vị Cæsar của chính mình.
Tuyệt đối không nhân nhượng những thói hư tật xấu thuộc về gia quyến nội tâm của ngươi – những thứ bén rễ trong khí chất và đòi hỏi quyền lợi cùng quyền sở hữu trong ngươi. Hãy xem xét kỹ lưỡng những khuynh hướng thuộc về khí chất của mình. Hãy sớm trút những trận pháo kích vào các pháo đài xây trên nền đá tảng của tự nhiên, và biến điều này thành một phần trọng yếu trong cuộc chiến sinh tử của đời ngươi. Bản chất mưu mô của tật xấu phải được đối phó bằng mưu lược, và vì vậy, những người lương thiện khôn ngoan hơn luôn vạch kế hoạch và bày mưu chống lại tội lỗi; dẫu vậy, ta không nên dừng lại ở những điều đại khái, hay những mưu chước sáo mòn của thuật tác chiến; bởi điều thành công với khí chất này có thể chuốc lấy thất bại với khí chất khác. Chẳng có một cộng đồng hay nền cộng hòa chung nào cho đức hạnh, mỗi người phải tự nghiên cứu quy luật riêng của mình và dựng nên những quy tắc ấy tương thích với chính hình hài bản thân.
Sau cùng, nếu sự trường thọ là phần dành cho ngươi, chớ biến nó thành điều ngươi trông đợi. Đừng tính toán vào một cuộc đời dài lâu; mà hãy luôn sống vượt quá những toan tính của mình. Kẻ nhiều lần sống vượt qua sự mong đợi của bản thân là kẻ sống được nhiều cuộc đời, và sẽ hiếm khi than phiền về sự ngắn ngủi của tháng ngày. Thời gian đã qua trôi đi như một bóng hình; hãy biến thời gian sắp tới thành hiện tại; hãy xem điều có thể còn xa xôi như đã cận kề. Hãy kéo những ngày tháng sau này lại gần bằng sự cảm nhận hiện tiền về chúng: hãy như một người hàng xóm của thần chết, và nghĩ rằng những gì sắp tới chẳng còn bao lăm. Và vì trong ta có một điều gì đó vẫn buộc phải tiếp tục sống mãi, hãy gắn kết hai cuộc đời lại làm một, hợp nhất chúng trong suy nghĩ và hành động của ngươi, và sống trong đời này chỉ vì cõi đời kia. Kẻ nào định liệu những mục đích của cuộc đời này theo cách ấy sẽ chẳng bao giờ xa rời cõi đời kế tiếp, và theo một cách nào đó, đã hiện diện nơi cõi ấy rồi, bằng một sự thuận hợp phúc lành và sự cảm thấu sâu sắc, cận kề.

