1. Tục ngữ xưa có câu: “Ubi tres medici duo athei” (Cứ ba thầy thuốc ắt có hai kẻ vô thần).
2. Một từ La-tinh hóa có nghĩa là lời chê trách, mỉa mai (impropero).
3. Thượng hội đồng Dort được triệu tập năm 1619 nhằm thảo luận về các giáo thuyết của Arminius, rốt cuộc đã đi đến việc kết án những giáo thuyết này.
4. Khi bình luận về đoạn này, Hallam viết: “Tu sĩ Dòng Tên nào hẳn cũng là nỗi ô nhục cho dòng tu của mình nếu lại đòi hỏi nhiều hơn một sự nhượng bộ như thế để thu phục một tín đồ cải đạo—đó là quyền được diễn giải bất kỳ điều gì đã viết ra, và quyền được bổ khuyết bất kỳ điều gì chưa được viết.”—Lịch sử nước Anh, tập ii, tr. 74.
5. Xem Đạo luật Sáu Điều khoản (31 Hen. VIII. c. 14), đạo luật tuyên bố rằng thuyết biến thể, rước lễ một hình, việc độc thân của hàng giáo phẩm, lời khấn giữ tiết hạnh góa bụa, các thánh lễ riêng và việc xưng tội kín đều là thành phần của luật pháp nước Anh.
6. Vào năm 1606, khi các tu sĩ Dòng Tên bị trục xuất khỏi Venice, Giáo hoàng Paul V đe dọa sẽ rút phép thông công nước cộng hòa này. Một cuộc tranh chấp nảy lửa đã bùng nổ, rốt cuộc được dàn xếp ổn thỏa nhờ sự trung gian hòa giải của nước Pháp.
7. Ám chỉ điển tích Œdipus giải được câu đố hóc búa của Nhân sư Sphynx.
8. Nàng tiên nữ Arethusa được nữ thần Diana biến thành một con suối, và tương truyền dòng nước ấy đã chảy ngầm dưới đáy biển từ Elis tới suối Arethusa gần Syracuse.—Ovid, Biến hình ký, quyển v, truyện 8.
9. Những kẻ dị giáo này phủ nhận sự bất tử của linh hồn, nhưng lại tin rằng linh hồn sẽ được phục sinh cùng với thân xác. Origen từ Ai Cập đến để bài bác họ, và tương truyền ông đã thành công. (Xem Mosheim, Lịch sử Giáo hội, quyển i, chương 5, phần 16). Về sau Giáo hoàng John XXII cũng chấp nhận quan điểm này.
10. Sự phân chia, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp διχοτομια (nhị phân).
11. Bộ não.
12. Điểm tương đồng mờ nhạt, bắt nguồn từ tiếng La-tinh adumbro, nghĩa là phủ bóng, phác họa sơ bộ.
13. Ám chỉ quan niệm mà Sir T. Browne thường bày tỏ, rằng sấm truyền chẳng qua chỉ là lời thốt ra từ ác quỷ.
14. Thấu suốt, dò tới đáy; bắt nguồn từ tiếng La-tinh profundus (sâu thẳm).
15. Khởi đầu, bắt nguồn từ tiếng La-tinh efficio.
16. Kiệt tác của danh y Galen.
17. John de Monte Regio từng chế tạo một con đại bàng bằng gỗ; khi hoàng đế tiến vào Nuremberg, con chim gỗ ấy đã bay ra đón rước và lượn lờ trên đầu ngài. Ông còn làm một con ruồi sắt, khi ngồi vào bàn ăn, ông có thể khiến nó bay vụt khỏi tay mình rồi lượn quanh bàn tiệc.—Xem De Bartas, Ngày thứ 6, Tuần thứ 1.
18. Ẩn giấu, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp κρυπτω.
19. Một thuật ngữ quân sự chỉ loại mìn nhỏ phá thành.
20. Hạm đội Bất khả Chiến bại Armada của Tây Ban Nha.
21. Tục lệ bắt thăm.
22. Bản tường thuật, sự kể lại.
23. Xem Iliad VIII. 18—
“Hãy thả xuống dây xích vàng vĩnh cửu,
Vòng tay vững bền ôm trọn cõi trời, đất thẳm cùng đại dương.”
—Pope dịch, Iliad viii. 26.
24. Lập luận chồng chất, trong đó các tiền đề được xếp liên tiếp lên nhau; bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp σωρειτης, nghĩa là một đống, một khối.
25. Ám chỉ liên minh Tam đầu chế thứ hai—gồm Augustus, Antony và Lepidus. Sử gia Florus từng nhận xét về sự kiện này: “Respublica convulsa est lacerataque” (Nền cộng hòa đã bị chấn động và xé nát).
26. Ochinus. Thoạt đầu ông là tu sĩ, rồi thành tiến sĩ thần học, kế đến gia nhập dòng Capuchin, sau lại cải sang đạo Tin Lành. Năm 1547, ông sang Anh và hoạt động rất tích cực trong phong trào Cải cách Tôn giáo. Về sau ông được phong làm Kinh sĩ tại Canterbury. Phái Socinian cũng nhận ông thuộc về giáo phái của mình.
27. Thân phụ của Pantagruel. Những cuộc phiêu lưu của ông được kể trong quyển thứ nhất của Rabelais; còn Ngài Bevys xứ Hampton là một bản trường ca lãng mạn viết bằng văn vần, thuật lại những chiến công của Ngài Bevys khi đương đầu với người Saracen.—Xem Reliquiæ Antiquæ của Wright và Halliwell, tập ii, tr. 59.
28. Sự xung đột, mâu thuẫn giữa hai điều luật.
29. Khi đến Paris, Pantagruel ghé thăm thư viện St. Victor; chàng liệt kê danh mục những cuốn sách tìm thấy tại đó, trong số ấy có “Tartaretus”. Pierre Tartaret là một tiến sĩ người Pháp từng tranh biện với Duns Scotus. Các tác phẩm của ông được tái bản tại Lyons năm 1621.
30. Deucalion là vua xứ Thessaly vào thời kỳ xảy ra trận đại hồng thủy. Vâng theo lời chỉ dẫn của đền sấm Themis, ông cùng vợ là nàng Pyrrha đã gầy dựng lại loài người trên trần thế bằng cách ném xương của bà tổ lùi ra sau lưng,—tức những hòn đá của đất mẹ.—Xem Ovid, Biến hình ký, quyển i, truyện 7.
31. Thánh Augustine (De Civ. Dei - Thành phố của Thiên Chúa, xvi. 7).
32. Từ απηγξατο (Phúc âm Matthew xxvii. 5) có nghĩa là chết vì nghẹt thở. Erasmus dịch từ này là “abiens laqueo se suspendit” (bỏ đi rồi thắt cổ tự vẫn).
33. Bị thiêu rụi theo lệnh của Caliph Omar vào năm 640 SCN. Nơi đây từng lưu trữ tới 700.000 pho sách, số sách này bị đem làm chất đốt thay củi cho toàn thành phố suốt sáu tháng ròng.
34. Được Adam báo trước rằng thế gian sẽ bị hủy diệt bởi nước lụt và lửa dữ, Enoch đã dựng nên hai cây cột, một bằng đá để chống chọi sức nước và một bằng gạch để chống chọi lửa thiêu, rồi khắc lên đó toàn bộ tri thức của nhân loại.—Xem Josephus, Cổ sử Do Thái.
35. Một tu sĩ dòng Francis, đồng thời là cố vấn cho Tòa tra dị giáo, người đã lùng sục khắp các thư viện lớn ở Tây Ban Nha để lập danh mục những cuốn sách đối nghịch với Công giáo La Mã. Tác phẩm “Index novus librorum prohibitorum” (Tân mục lục sách cấm) của ông được xuất bản tại Seville năm 1631.
36. Thuật in ấn, thuốc súng và đồng hồ cơ.
37. Các bản dịch Targum cùng những bộ chú giải Talmud khác nhau.
38. Dân ngoại đạo, người Hồi giáo, người Do Thái và người Kitô giáo.
39. Lòng quả cảm và cái chết nơi chiến trường.
40. Được triệu tập trong khoảng thời gian từ năm 1414 đến 1418.
41. Vì khẳng định rằng có những vùng đất đối chân tồn tại trên trái đất, Giám mục Vergilius xứ Salzburg đã bị Tổng giám mục xứ Metz quy kết là kẻ dị giáo và đem thiêu sống.
42. Khi tìm kiếm cây thánh giá thật trên đồi Calvary, hoàng thái hậu đã tìm thấy ba cây thập tự. Không rõ cây nào là đích thực, bà bèn cho áp lần lượt từng cây vào xác một người chết; cây thánh giá nào làm cho người ấy sống lại thì được xác định chính là thánh giá thật.
43. Thời khắc bước ngoặt, giai đoạn khủng hoảng hiểm nghèo trong đời người.
44. Tương truyền các lời sấm truyền đều chấm dứt khi Đấng Christ giáng sinh, và lời đáp dành cho Augustus về việc này chính là lời sấm cuối cùng—
“Đứa trẻ Do Thái, vị Thượng đế ngự trị trên chư thần,
Buộc ta phải rời khỏi ngai tòa mà lủi thủi quay về cõi âm u rầu rĩ;
Vậy nên ngươi hãy lặng lẽ rời khỏi các tế đàn của chúng ta.”
45. Một sử gia từng viết bộ “De Rebus Indicis” (Chuyện xứ Ấn Độ). Ông được Pliny, Strabo và Josephus trích dẫn.
46. Ám chỉ niềm mê tín dân gian cho rằng các tiên nữ thường bắt cóc trẻ sơ sinh rồi tráo bằng một đứa trẻ khác thế vào.
47. Người được tương truyền là sống không cần ăn thịt hay thức ăn, chỉ hít hương hoa hồng mà sống.
48. “Bản thể lý tính bất tử.”
49. Thánh Augustine, Thành phố của Thiên Chúa, quyển x, các chương 9, 19, 32.
50. Thứ dung chứa vạn vật thì hoàn toàn đối lập với cõi hư vô.
51. Phép đảo trật tự các vế trong một câu đối lập ý.
52. Thánh Augustine—“Bài giảng về Sách Sáng Thế”.
53. Sir T. Browne từng viết một cuộc đối thoại giả tưởng giữa hai đứa trẻ song sinh ngay trong bụng mẹ, bàn về thế giới bên ngoài mà chúng sắp sửa bước vào!
54. Sự tinh tế, thanh tao.
55. Thể tạng, một dạng thức khác của khí chất.
56. Cách tính khoảng thời gian năm mươi năm của người Do Thái (Năm Toàn xá).
57. Sao Thổ quay hết một vòng quỹ đạo trong ba mươi năm.
58. Vua Christian IV của Đan Mạch, trị vì từ năm 1588 đến năm 1647.
59. Æson là thân phụ của Jason. Nhờ ngâm mình trong bồn tắm do nàng Medea pha chế cùng các câu thần chú kỳ bí, ông đã cải lão hoàn đồng. Ovid có miêu tả bồn tắm cùng các dược liệu này trong Biến hình ký, quyển vii, truyện 2.
60. Ám chỉ truyền thống của các giáo sĩ Do Thái cho rằng thế giới này sẽ tồn tại trong 6.000 năm; thuyết này được cho là của Elias và có trích dẫn trong kinh Talmud.
61. Zeno là triết gia sáng lập trường phái Khắc kỷ.
62. Đề cập đến một đoạn văn của Suetonius trong cuốn Đời các hoàng đế - J. Caesar, phần 87: “Khinh thị một cái chết mòn mỏi chậm chạp đến nhường ấy, ngài chỉ cầu mong cho mình một sự ra đi bất ngờ và chóng vánh.”
63. Giữ vững niềm tin rằng:
“Cái chết là hình phạt rốt cùng,
Chẳng phải điều khiến bậc trượng phu phải sợ.”
64. Khoảng thời gian mặt trăng giao hội và bị che khuất bởi ánh mặt trời (kỳ sóc).
65. Một trong các phán quan dưới cõi âm phủ.
66. Việc chọn lấy một bậc vĩ nhân làm hình mẫu lý tưởng cho bản thân, và luôn hành xử như thể người ấy đang hiện diện ngay bên cạnh mình. Xem Seneca, quyển i, Thư 11.
67. Sir T. Browne dường như đã tiến hành nhiều cuộc thí nghiệm về chủ đề này. D’Israeli từng nhắc tới điều đó trong tác phẩm “Những điều kỳ thú trong văn chương”. Bác sĩ Power, một người bạn thường xuyên trao đổi thư từ với Sir T. Browne, cũng từng đưa ra một công thức cho quy trình này.
68. Vị triết gia Hy Lạp lừng danh từng dạy rằng mặt trời chỉ là một khối đá rực lửa, cùng nhiều học thuyết thiên văn khác. Một số nhà phê bình cho rằng nhân vật được nhắc tới ở đây là Anaxarchus.
69. Xem tác phẩm “Thiên đường đã mất” của Milton, quyển I, dòng 254—
“Tâm trí tự định đoạt chốn thuộc về,
Và tự nó có thể biến địa ngục thành thiên đường, biến thiên đường thành địa ngục.”
Và cả trong Lucretius—
“Nơi đây cõi âm ty rốt cuộc trở thành kiếp sống của những kẻ ngây si.”—iii. 1023.
70. Về điểm này, Keck nhận xét: “Hết thảy bọn họ đều như vậy cả, như Lactantius đã quan sát kỹ càng. Aristotle được cho là kẻ hết sức phù phiếm trong cách ăn mặc, phóng túng buông tuồng và bất trung với bậc thầy của mình là Alexander II.”
71. Phalaris, bạo chúa thành Agrigentum; khi Perillus đúc ra con bò đồng dùng để xử tử tội nhân, bạo chúa liền tống ngay chính gã vào bụng bò để thử nghiệm công hiệu của nó.
72. Châm ngôn của họ là:
“Kẻ nào cho rằng chẳng có gì để biết, thì bản thân điều ấy gã cũng chẳng tường,
Liệu có thể biết được chăng điều mà chính gã thú nhận là mình không hay.”
73. Giáo hoàng Alexander III, trong lời tuyên bố với Tổng trấn Venice, từng phán: “Nguyện cho biển cả quy phục ngài như người vợ thuận tùng chồng, bởi ngài đã giành được quyền thống trị mặt biển bằng chiến thắng vẻ vang.” Để kỷ niệm biến cố này, hằng năm Tổng trấn cùng Viện nguyên lão đều dong thuyền tới đảo Lido, ném một chiếc nhẫn xuống làn nước để tuyên xưng biển cả là hiền thê của mình.
74. Apollonius xứ Tyana, người đã ném một lượng vàng lớn xuống biển mà rằng: “Pessundo divitias ne pessundare ab illis” (Ta dìm của cải xuống đáy nước để khỏi bị của cải dìm chết ta).
75. Thuật ngữ kỹ thuật trong môn đấu kiếm chỉ một cú đâm trúng mục tiêu—
“Một ngón đòn tao nhã, một đòn đáp trả sắc sảo của trí tuệ.”
Công dã tràng xe cát, hồi v, cảnh 1.
76. Strabo từng ví hình thế của thế giới, theo như nhân loại thời bấy giờ biết đến, giống như một tấm áo choàng (chlamys).
77. Phái Atomist hay Familist là một giáo phái Thanh giáo xuất hiện vào khoảng năm 1575, do một người Hà Lan tên là Henry Nicholas sáng lập. Họ coi giáo lý mặc khải chỉ là một câu chuyện ngụ ngôn, và tin rằng bản thân đã đạt tới sự toàn hảo về mặt tâm linh.—Xem Neal, Lịch sử Thanh giáo, tập i, tr. 273.
78. Dựa vào Thánh vịnh 126, Thánh Augustine lập luận rằng Solomon đã bị đày xuống hỏa ngục. Xem thêm Lyra luận giải về Sách Các Vua quyển 2, chương vii.
79. Bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha “Dorado”, nghĩa là đầu mạ vàng (cá tráp vàng).
80. Sir T. Browne bàn về thuật xem chỉ tay, tức nghệ thuật đoán định tương lai qua các đường nét trong lòng bàn tay, trong tác phẩm “Những lầm tưởng phổ biến”, quyển v, chương 23.
81. Người Di-găng (Gypsy).
82. S. Wilkin nhận định rằng ở đây từ này mang nghĩa keo kiệt, bủn xỉn.
83. Trong cuộc đối thoại mang tên “Judicium vocalium” (Phiên tòa của các nguyên âm), các nguyên âm đóng vai trò làm thẩm phán, và chữ Σ (Sigma) đã khiếu nại rằng chữ T (Tau) đã tước đoạt mất của nó nhiều từ vốn dĩ phải bắt đầu bằng chữ Σ.
84. Ý nói nghi vấn biến cách là Jovis hay Jupitris.
85. Nhà ngữ pháp trứ danh thời La Mã. Cụm từ mang tính thành ngữ chỉ việc phạm lỗi ngữ pháp thường là “Đập vỡ đầu Priscian”.
86. Sử gia Livy kể rằng Actius Nevius đã dùng một con dao cạo để cắt ngọt một hòn đá mài.
87. Một loài thằn lằn quái dị được cho là có thể đoạt mạng bất cứ sinh vật nào lọt vào tầm mắt của nó—
“Đôi mắt gieo rắc tai ương kia
Chỉ liếc qua một thoáng đã đả thương, khiến kẻ tráng kiện nhất cũng lìa trần.”
—De Bartas, Ngày thứ 6, Tuần thứ 1.
88. Epimenides (Thư gửi Titus x. 12)—
“Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται κακὰ θηριά γαστέρες αργαὶ” (Người Crete bao đời dối trá, là thú dữ độc ác, lũ tham ăn lười nhác).
89. Khi nghe một kẻ thốt lên rằng: “Khi trẫm băng hà, thây kệ đất trời chìm trong biển lửa,” bạo chúa Nero liền đáp: “Phải là ngay khi trẫm còn đang sống chứ.”—Suetonius, Đời Nero.
90. Ám chỉ câu chuyện về một gã người Ý nọ, sau khi bị kẻ qua đường khiêu khích, đã kề mũi dao găm vào ngực đối phương rồi dọa giết nếu kẻ đó không chịu thốt lời phỉ báng Thượng đế; và ngay khi người khách lạ kia vừa làm theo, gã người Ý lập tức đâm chết anh ta, cốt để linh hồn nạn nhân phải chịu đày đọa vĩnh viễn dưới hỏa ngục mà không kịp ăn năn sám hối.
91. Một thanh kiếm thanh mảnh dùng để đâm (rapier) hoặc đoản kiếm.
92. Trận đánh được nhắc tới ở đây là hải chiến giữa Don John xứ Áo và hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ diễn ra gần Lepanto vào năm 1571. Còn trận Lepanto (tức sự kiện quân Thổ đánh chiếm thành phố) mãi tới năm 1678 mới xảy ra.
93. Nhiều tác giả kể lại rằng Aristotle đã qua đời vì u uất chỉ bởi không thể tìm ra nguyên nhân giải thích cho hiện tượng thủy triều lên xuống ở vùng Epirus.
94. Những kẻ phủ nhận sự tồn tại của khoa học chân chính.
95. Lời đề từ hay châm ngôn khắc trên nhẫn hoặc chén uống nước. Trong một bản di chúc cổ năm 1655 có đoạn: “Tôi xin để lại một chiếc chén mạ vàng để khắc lời thơ này nơi vành chén:—
‘Khi chén cạn rồi đáy trơ ra,
Nhớ về người anh em I. G.’”
96. Sự đối lập giữa hai phẩm tính tương phản, qua đó phẩm tính bị đối lập càng thêm nổi bật (phép tương phản bổ trợ).
97. Adam ở trạng thái được tạo dựng nên chứ không phải sinh ra từ bụng mẹ.
98. Ám chỉ cả một thế giới, tựa như thần Atlas gánh vác cả địa cầu trên đôi vai mình.
99. Sự vui vẻ, hân hoan. Johnson cho rằng đây là nơi duy nhất từ ngữ này xuất hiện.
100. Tương truyền là một phương thuốc chữa bệnh điên cuồng.
101. Y phục chắp vá.
102. Một trò chơi đối thơ, trong đó nếu ai lặp lại câu đã được người trước đọc lên thì sẽ phải chịu phạt một món đồ.