Hôm sau, khi Adzhimurat vừa ở trường về, Xuntanmurat liền rủ em ra đồng kiếm củi. Chúng thắng yên cương cho con Bờm Đen của Adzhimurat rồi buộc tất cả liềm, bao tay và dây thừng để bó củi lên yên con lừa. Hai anh em cho cả con chó Aktos đi theo. Aktos tung tẩy chạy theo sau. Adzhimurat bé hơn nên được cưỡi trên lưng lừa, còn Xuntanmurat là anh lớn nên đi bên cạnh để còn vừa đi vừa thúc lừa cho mau đến nơi. Đường ra đồng khá xa. Xuntanmurat biết một chỗ có rất nhiều cây khô, nhưng hơi xa một chút, mãi tận khe Tyuc-Dzhar. Cứ vào mùa xuân tuyết tan và mùa hè mưa nhiều, nước từ tứ phía dồn cả xuống khe núi. Mùa ấy trong khe lúc nào sấm cũng nổ đùng đùng, mưa rất to, nước chảy ào ào nên sang mùa thu những cây cỏ thân cứng đã mọc cao ngang đầu. Nơi đây ít người lai vãng và chính vì vậy nên ai đã cất công vào đến đây chắc chắn sẽ không phải về tay không.

Khắp vùng quanh bản chẳng còn chỗ nào có củi, bởi vậy nên hai anh em mới phải đến tận khe Tyuc-Dzhar. Xuntanmurat đã hứa với mẹ, trước khi lên đường đi Akxai cậu sẽ kiếm đủ củi dự trữ.

Mới đầu, Xuntanmurat vừa đi vừa nghĩ vẩn vơ, không chú ý đến câu chuyện của thằng em lắm mồm, hơn nữa cậu đang còn phải bận tâm đến những chuyện khác. Sắp đến lúc các chú thợ cày phải lên đường đi Akxai. Chỉ còn vài ngày nữa thôi và càng gần đến ngày ra đi cậu lại càng thấy còn nhiều việc chưa làm xong, nhất là những công việc lặt vặt. Ở đó, trên thảo nguyên Akxai, nếu không chuẩn bị thì dù chỉ cần một cái đinh cũng không hỏi đâu ra. May sao mà ông chủ tịch Tynaliev ghé lại thăm gia đình cậu. Ông muốn biết tình hình sức khỏe của mẹ cậu và công việc của người chỉ huy đội quân đổ bộ lên Akxai ra sao, nhân thể ông bàn thêm với cậu một số việc nữa. Ông hỏi từ việc chuẩn bị chỗ ở trên thảo nguyên - mọi người đã quyết định phải dựng một cái lều - đến việc cung cấp thực phẩm và thức ăn cho ngựa và điều quan trọng nhất là ông đã trực tiếp nói chuyện với mẹ. Thời gian gần đây, vì đau ốm và cũng vì không nhận được thư bố nên mẹ trở nên dễ bị xúc động. Hai người tranh luận với nhau. Mẹ nói: Các anh định đưa lũ trẻ đi đâu? Chúng sẽ chết gục ở đó, trên thảo nguyên ấy. Tôi sẽ không cho thằng con đi, mẹ nói, tôi đau ốm thế này, lũ trẻ lại còn nhỏ mà bố chúng thì chẳng có tin tức gì. Trong khi đó thì cỏ khô hết, củi cũng hết. Còn ông chủ tịch thì nói: Cỏ khô thì nông trang sẽ giúp cho một ít, nhiều thì không có vì vụ làm đất mùa xuân đã tới rồi. Còn củi đốt thì ông không dám hứa hẹn gì. Sau đó ông nói tiếp, mặt hơi tái đi như bị chóng mặt: Còn về lũ trẻ định đưa lên thảo nguyên thì chị đã lo lắng vô ích và tôi cũng biết là chị chỉ nói thế thôi, chứ tôi hiểu lòng chị. Đây là một nhiệm vụ quan trọng đối với tiền tuyến. Mà đã là nhiệm vụ thì dù chị có muốn hay không cũng chẳng có ý nghĩa gì, nhiệm vụ vẫn phải được hoàn thành, không được bàn cãi gì hết. Đấy, lấy ví dụ như các ông chồng của các chị chẳng hạn, trước giờ phút xông trận liệu các anh ấy có ngồi mà nỉ non về công việc xó nhà: Nào là ở nhà thiếu cái này, thiếu cái nọ, không có củi đun và cũng chẳng có gì để ăn. Làm thế có được không nào? Ai cho phép để những chuyện như vậy xảy ra ngoài mặt trận? Mà đối với chúng ta ở đây, Akxai cũng là một chiến dịch lớn. Chúng ta cần vét sức xông vào chiếc dịch ấy. Trong bản có còn ai nữa đâu mà chúng ta chẳng phải vét đến những đứa trẻ còn đang đi học này? Đấy, chị thử nghĩ lại mà xem!

Giữa mẹ và ông chủ tịch đã có một cuộc nói chuyện như vậy. Tội nghiệp cho mẹ và cả cho ông chủ tịch Tynaliev. Nhưng cũng cần phải hiểu cho ông ấy, bởi lẽ ông đề xuất ra chuyện này cũng chỉ vì mong muốn có được cuộc sống tốt đẹp hơn. Ông đề nghị Xuntanmurat nhanh chóng thu xếp để có thể tiếp tục công việc. Thời gian, ông nói, còn rất ít, khi nào thấy mẹ đỡ hơn là phải bắt tay vào việc ngay, không được chậm trễ một phút…

Từ hôm qua mẹ thấy trong người có đỡ hơn và đã có thể làm được một số việc lặt vặt trong nhà. Xuntanmurat có thể trở lại với công việc, với các bạn ở trại ngựa. Nhưng sống chết cậu cũng phải lo cho xong chuyện củi đuốc ở nhà đã, không thể để tình trạng trong nhà không có ánh lửa, không củi sưởi ấm được…

Hôm ấy là một ngày đầu xuân. Giữa trưa trời ấm áp. Thời tiết không còn là mùa đông nữa nhưng cũng chưa hẳn là mùa xuân. Không khí trong lành, thoáng đãng. Một khung cảnh thanh bình, tĩnh mịch bao trùm khắp cảnh vật xung quanh. Rải rác đây đó, giữa những đám tuyết mỏng đã xỉn màu lộ ra những bãi cỏ rộng tàn úa, bị xéo nát. Xa xa trong làn không khí trong suốt hiện rõ những đỉnh núi phủ đầy tuyết trắng nhìn đến chói mắt. Đất đai trải rộng khắp xung quanh và cần biết bao sức lực của con người đổ xuống đấy.

Xuntanmurat dừng lại đưa mắt nhìn về phía Tây, nơi cánh đồng Akxai trải dài trên thảo nguyên mênh mông dưới chân dãy núi Akxai vĩ đại. Nhưng cậu chẳng nhìn thấy gì ở phía ấy, nơi người ta vẫn thường gọi là vùng Akxai. Ở đấy chỉ có một khoảng không gian và ánh sáng. Vài ngày nữa các cậu sẽ lên đường đến đấy. Ở đó rồi sẽ ra sao? Những gì đang chờ đợi các cậu trên vùng đất ấy? Một nỗi lo âu bỗng thoáng qua…

Hôm ấy quả là một ngày đẹp tươi. Thằng bé Adzhimurat đang ngây ngất vì sung sướng, vì một ngày được tự do, thoải mái, vì bên cạnh nó là người anh trai cùng con chó đáng tin cậy đang chạy theo sau, vì trong khắp cả thế giới này chỉ có mình chúng với nhau, vì hai anh em đang đi lấy củi. Nó ngồi trên lưng lừa và bằng một giọng thánh thót hát những bài hát có từ thời trước chiến tranh:

Ber komanda, marsaldar

(Chúng tôi quyết không lùi nửa bước)

Hừ, đúng là đồ trẻ con ngốc nghếch, chẳng biết suy nghĩ…

Nhưng Adzhimurat chẳng cần biết đến chuyện gì cả, thằng bé vẫn tiếp tục say sưa:

Bir - eki, da, bir - eki

(Đứng cho thẳng hàng)…

Xuntanmurat cũng trở nên vui vẻ. Thật tức cười khi nhìn anh chàng dũng cảm đang ngất nghểu trên lưng lừa. Khi đi ngang qua sân đập lúa từ năm ngoái, hai anh em bất giác im lặng. Trên mảnh đất hẻo lánh này, giữa những đụn rơm vung vãi lung tung đã nghe thoang thoảng hương vị của mùa xuân. Không gian tĩnh mịch bao trùm khắp cánh đồng. Năm ngoái, nơi đây đã từng vang lên những tiếng người đập lúa ồn ào, náo nhiệt, vậy mà bây giờ tất cả im lặng như tờ. Mùi rơm ẩm ướt cùng với chút hương vị còn sót lại của mùa hạ đã qua bốc lên nhè nhẹ. Một bánh xe gãy, không có nan hoa nằm lăn lóc dưới mương. Cạnh đó, vẫn còn một cái lán lợp rơm, nơi thợ gặt thường ngồi nghỉ, tránh nắng. Giữa sân phơi còn lại đống lúa lép năm ngoái bây giờ đã thấy mọc lên một lớp mạ xanh rì.

Con chó Aktos chạy tới chạy lui, hít hít cái gì đó rồi chạy khắp sân làm cho những chú bồ câu rừng đang nhặt thóc trên các đống rơm đã xẹp xuống vì băng giá hoảng hốt bay tán loạn. Những chú chim bồ câu này đã sống suốt cả mùa đông ở đây một cách yên bình. Chúng đang vui vẻ, náo nhiệt lượn trên cánh đồng nhập lại thành một đàn rồi vun vút lao đi. Con Aktos rửng mỡ sủa nhặng xị, chạy theo đàn chim một đoạn rồi dừng lại không dám chạy theo nữa. Adzhimurat cũng hét lên dọa dẫm nhưng ngay sau đó nó quên liền lũ chim, còn Xuntanmurat cứ đứng nhìn mãi theo đàn chim, say sưa ngắm đường bay nhẹ nhàng, uyển chuyển và những đôi cánh phản chiếu ánh mặt trời lấp lánh màu xà cừ. Bỗng thấy một đôi bồ câu xám bay sát bên nhau tách khỏi đàn, cậu nhớ đến một thầy giáo trẻ dạy toán đã lên đường nhập ngũ:

Anh là con bồ câu xám,

Bên người yêu mãi mãi…

Thầy giáo uống rượu say ở nhà một người bozoker[1].Khi người ta tiễn thầy về, thầy ngồi trên chiếc xe ngựa ra khỏi bản và cứ hát đi, hát lại mãi bài hát nói về chàng bồ câu xám bay trên bầu trời xanh, còn nàng là con bồ câu nhỏ dịu dàng bay bên nhau… Khi ấy Xuntanmurat cảm thấy bài hát thật buồn cười và người thầy giáo vốn rất nghiêm khắc bỗng nhiên cũng trở nên buồn cười. Vậy mà giờ đây, khi dõi theo đôi bồ câu đang bay xa dần cậu bỗng lặng đi, cả người run lên. Bài hát của người thầy giáo dạy toán cứ ngân mãi trong lòng cậu không dứt. Và cậu bỗng hiểu ra rằng chính cậu là con bồ câu đang bay trên bầu trời xanh kia, còn Myrzagun đang cùng cậu, cánh sát cánh, bay bên nhau. Lòng cậu tràn ngập một ước muốn ngay bây giờ được ở bên cô ấy, để cùng bay như đôi chim kia, để lượn một vòng thật rộng trên cánh đồng mùa đông này. Cậu nhớ tới bức thư định gửi cho Myrzagun và nghĩ bụng phải viết thêm cả lời bài hát về những con bồ câu ấy vào trong thư. Và bây giờ phải nghĩ cách làm sao chuyển được bức thư tới tận tay Myrzagun đây. Cậu biết rằng, trước mặt các bạn Myrzagun sẽ chẳng khi nào dám nhận thư từ tay cậu, bởi vì ngay cả trong giờ ra chơi cô ấy vẫn lảng tránh cậu, hơn nữa bây giờ cậu lại không đi học nữa. Đến nhà cô ấy cũng không được, gia đình cô ấy rất nghiêm… Mà cho dù cậu có đánh bạo đến đi nữa thì biết nói gì, giải thích việc ấy ra sao? Tại sao lại phải viết thư trong khi cả hai cùng sống trong một bản?

Nhưng càng nghĩ về chuyện ấy bao nhiêu Xuntanmurat lại càng mong sao Myrzagun hiểu được cậu đã nghĩ gì về cô ấy bấy nhiêu. Việc cô ấy hiểu được những suy nghĩ ấy của cậu quan trọng lắm, rất quan trọng, quan trọng không thể tưởng tượng được.

Suốt dọc đường đi Xuntanmurat cứ nghĩ mãi về Myrzagun, về chuyến đi sắp tới lên Akxai, về người bố đang chiến đấu ngoài mặt trận và khi sực nhớ ra chuyện đi kiếm củi thì hai anh em đã tới khe núi Tyuc-Dzhar từ lúc nào không hay. Hình như có người đã đến đây lấy củi. Nhưng trong khe vẫn còn khối những bụi kurai[2] mọc ven theo bờ suối đã đóng băng giữa những bụi lạc diệp đầy gai tha hồ mà chặt. Việc chặt củi thì Xuntanmurat không ngại mà chỉ ngại công lôi ra thôi. Hai anh em suy nghĩ một lát rồi bắt tay vào việc. Con Bờm Đen được thả rông, gặm những bụi cỏ còn sót lại từ năm ngoái đã ngoi lên dưới lớp tuyết, còn con chó Aktos thì khỏi phải bận tâm, nó sục sạo dưới khe, bạ cái gì cũng thò mũi hít hít. Hai anh em làm việc miệt mài, dùng liềm giật những cành khô, cắt các bụi kurai xếp vào thành đống để lát nữa buộc chung lại với nhau. Chúng lặng lẽ làm việc.

Một lát sau, cảm thấy nóng, chúng liền cởi áo choàng lông cừu ra. Công việc cũng chẳng có gì vất vả, những cây kurai thân cứng nhưng có thể dùng liềm cắt dễ như chơi. Xung quanh bản làm gì có những đám củi như thế này! Thế mà ở đây thì đầy ra, cắt một nhát đến tận gốc là được cả bó. Cây kurai khô bị ép sát vào nhau loạt xoạt, làm cho những quả khô tách vỏ và hạt rơi đầy xuống mặt tuyết. Mùi phấn từ các quả khô bốc lên hăng hắc, có cảm giác như đang giữa mùa hè, vào độ tháng Tám. Cả hai đứa lưng đã mỏi nhừ. Kurai ở đây mọc rất tốt và cháy rất đượm, chắc mẹ và các em thích lắm đây. Một khi trong nhà bếp lúc nào cũng đỏ lửa thì không khí chung thường là thoải mái.

Khi hai anh em đã cắt được khá nhiều và đang chuẩn bị nghỉ giải lao thì bỗng con chó Aktos sủa lên ầm ĩ. Xuntanmurat ngửng đầu lên, sững sờ rơi cả liềm.

Nó hét:

– Adzhimurat, nhìn kìa, con chó!

Phía trước mặt, dọc theo khe hẻm, trên mặt tuyết cứng, một con cáo đang cắm đầu chạy. Mặc dù đang bị con chó Aktos đuổi sau lưng, nhưng con cáo cứ chạy được một đoạn lại dừng lại, ngoái đầu ra sau. Con cáo chạy nhẹ nhàng thoải mái cứ như là nó đang chạy trên lớp tuyết dày. Con vật khá to với đôi tai dựng ngược màu đen, lông trên lưng màu khói, phơn phớt hồng, đuôi dài cùng một màu với lưng. Con Aktos hùng hổ, vội vã đuổi theo, nhưng càng lao đến gần con mồi bao nhiêu nó lại càng hay bị trượt ngã trên tuyết bấy nhiêu.

– Bắt lấy nó, bắt lấy! - Adzhimurat hét lên và hai anh em khua liềm chạy lại đón đầu.

Vừa nhìn thấy hai người chạy đến, con cáo quay ngoắt trở lại, lao vào một bụi gai và khi con Aktos phóng ngang qua theo vết chân cũ, nó liền nhảy ra chạy theo hướng ngược lại. Tất nhiên con cáo có thể dễ dàng thoát khỏi những người đang săn đuổi nhưng không may cho nó là nó đang chạy về phía đầu khe hẻm, giống như đang chạy vào cái túi vì ở đằng cuối khe là đụng phải vách đá dựng đứng không tài nào vượt qua nổi. Cáo ta gần như hết đường thoát. Nếu không có con chó sủa ầm ĩ thì nó đã có thể bình tĩnh chui vào một bụi lạc diệp nào đấy, khi ấy thì khó lòng mà bắt được nó giữa những đám gai rậm rì. Nhưng con chó, dù không phải giống chó săn, mà chỉ một con chó giữ nhà bình thường và dù có ngu ngốc đến đâu đi nữa nó vẫn là một con vật dẻo dai và kiên nhẫn. Tiếng sủa của nó vang lên không ngớt và chính tiếng sủa ấy đã làm cho chú cáo khiếp sợ.

Hai anh em bị lôi cuốn vào sự kiện bất ngờ ấy, điên cuồng chạy theo con cáo, mồ hôi đầm đìa, hai tai ù đặc vì những tiếng la hét của chính mình. Con cáo chỉ còn có cách hoặc là đầu hàng con chó vô điều kiện hoặc là vượt qua hai người đang chắn trước mặt để thoát ra khỏi hẻm.

Con cáo nhìn quanh và thay vì phải tìm cách lẩn tránh con người, nó lại tiến thẳng về phía họ, mặt đối mặt. Hai anh em sững lại vì bất ngờ. Con cáo vẫn chậm rãi men theo bờ tuyết dưới lòng khe như đang cân nhắc những khả năng hành động của con Aktos đang lần theo dấu vết của nó ở phía sau mình. Aktos vừa đi vừa thở hồng hộc vừa trượt ngã liên tục trên lớp tuyết dày. Con chó tội nghiệp vừa cong đuôi lên chạy theo con cáo vừa sủa liên hồi. Nó không để ý rằng đang bị con cáo quỷ quyệt dẫn xuống hố tuyết sâu.

Mà ngay cả hai anh em cũng chẳng thông minh gì hơn. Chúng dừng lại, chắn ngang đường con vật đang tiến thẳng đến. Con cáo quả thật là đẹp, đặc biệt là lúc nó đang chạy, trông cứ như một chiếc thuyền đang lao nhanh trên dòng nước. Con cáo hướng thẳng vào khoảng trống giữa hai anh em để nếu có lọt qua được thì không ai phải bực mình. Nhưng sau đó nó đi chếch sang phía bên trái một chút và phóng ngang qua Xuntanmurat, chỉ cách khoảng hai ba bước chân. Trong cái khoảng khắc ngắn ngủi đó Xuntanmurat nhìn thấy con cáo rõ mồn một như trong một giấc mơ và vẫn không tin rằng đó là sự thật. Con cáo chạy qua, đầu ngẩng lên, vẻ lo lắng, nhìn thẳng vào mặt cậu bằng đôi mắt màu đen lấp lánh. Xuntanmurat ngạc nhiên vì cặp mắt thông minh của con vật. Và cậu còn nhớ như in dáng con cáo đầu vươn cao, đuôi xù ra, cong lên ngang tầm cái ức trăng trắng, bốn chân phủ lớp lông đen mịn như nhung cứ thoăn thoắt chạy, cặp mắt thông minh có khả năng cân nhắc mọi tình huống… Con cáo biết rằng Xuntanmurat sẽ không động đến nó.

Xuntanmurat như bừng tỉnh khi nghe thấy cậu em Adzhimurat mồm hét to, tay phóng cái liềm theo con vật:

– Đánh đi, đánh đi!

Xuntanmurat chưa kịp thủ thế thì con cáo đã vọt vào đám kurai và theo sau nó là con chó Aktos. Cả hai chẳng mấy chốc đã mất hút phía cuối khe.

– Trời ơi! - Xuntanmurat bật lên.

Hai anh em chạy theo một đoạn rồi dừng lại. Con cáo biến mất tăm, chỉ nghe thấy tiếng Aktos sủa lúc ở chỗ này, lúc ở chỗ kia.

– Hừ, chán anh quá! - Một lát sau Adzhimurat mới lên tiếng. - Con cáo như thế mà để cho nó biến mất. Cứ đứng như phỗng, tay chân đờ ra.

Xuntanmurat chẳng biết nói sao. Để em nó mắng cho có sai đâu.

– Thế mày định bắt nó làm gì? - Xuntanmurat lẩm bẩm.

– Sao lại làm gì? - Và nó cũng chẳng thèm giải thích, chỉ phẩy tay một cái.

Sau đó, hai anh em lặng lẽ gom những bó cây đã cắt dồn vào một chỗ. Phải cắt thêm một ít nữa mới đủ. Mãi đến lúc ấy Adzhimurat mới nói, giọng trách móc:

– Anh bảo bắt làm gì à? Để may cho bố một chiếc mũ bằng lông cáo như của cậu Nurgazy ấy. Thế mà anh cứ đứng đực ra.

Xuntanmurat ngây người. Thế đấy! Có nghĩa là thằng bé đã nghĩ đến chuyện ấy khi đuổi theo con cáo. Bây giờ cậu mới thấy tiếc vì đã không bắt được con cáo xinh đẹp kia và cậu liền hình dung thấy bố đang đội chiếc mũ lông ấm áp giống như của cậu Nurgazy. Chiếc mũ như vậy hợp với bố làm sao! Suy nghĩ của Xuntanmurat bị ngắt quãng bởi tiếng khóc nức nở của Adzhimurat. Thằng bé ngồi trên đống củi khóc nức nở.

– Em làm sao thế? Sao lại khóc? - Xuntanmurat bước lại gần hỏi em.

– Chẳng sao cả. - Nó trả lời, nước mắt vẫn chảy đầm đìa.

Xuntanmurat không hỏi thêm nữa, nó đoán ngay ra lý do. Cậu chợt nhớ mói đây Adzhimurat cũng đã khóc một trận khi cậu Nurgazy đến chơi. Nó hiểu, thằng bé khóc vì nhớ bố. Con cáo và cái mũ lông cáo chỉ là cái cớ gợi nhớ đến…

Xuntanmurat chẳng biết an ủi Adzhimurat bằng cách nào. Chính cậu cũng buồn và để tỏ ra đồng cảm với em, cậu đã tâm sự với nó điều thầm kín từ đáy lòng:

– Thôi đừng khóc nữa, Adzhike. - Cậu ngồi xuống cạnh em và nói: - Đừng khóc nữa. Em biết không, khi bố trở về anh sẽ lấy vợ đấy.

Adzhimurat liền thôi khóc, nó ngạc nhiên nhìn chòng chọc vào Xuntanmurat.

– Anh lấy vợ?

– Ừ, nếu như em giúp anh được một việc.

– Việc gì? - Adzhimurat tò mò hỏi.

– Chỉ có điều cấm hở ra dù nửa lời cho bất kỳ ai!

– Em sẽ không nói! Không nói với bất kỳ ai!

Bây giờ Xuntanmurat lại lưỡng lự. Có nên nói hay không? Nó im lặng, bối rối. Adzhimurat bắt đầu năn nỉ anh:

– Nào anh nói đi, việc gì hả Xuntan? Em thề danh dự sẽ không nói với ai đâu.

Xuntanmurat toát mồ hôi. Nó không nhìn thẳng vào mặt em trai nữa và lúng búng nói từng lời:

– Cần phải chuyển một bức thư cho một cô gái trong trường.

– Thế thư đâu, thư nào cơ? - Adzhimurat vội xích lai gần anh.

– Anh sẽ đưa cho em sau. Làm gì có thư ở đây.

– Thế ở đâu?

– Ở chỗ nào thì mặc nó. Rồi em sẽ thấy.

– Thế đưa cho ai, cô gái nào?

– Em cũng biết chị ấy đấy. Anh sẽ nói sau.

– Thì nói luôn bây giờ đi!

– Không, để sau đã.

Adzhimurat truy tiếp. Nó sốt ruột quá rồi. Xuntanmurat thở dài, bất đắc dĩ phải nói, giọng ấp úng:

– Bức thư cần… phải… chuyển cho chị Myrzagun.

– Myrzagun nào? Có phải chị ấy học cùng lớp với anh không?

– Đúng rồi.

– Hoan hô! - Thằng em hét ầm lên, không hiểu vì mừng thật hay vì bản chất vốn tinh nghịch của nó. - Em biết chị ấy đấy. Anh có biết không, chị ấy đẹp lắm cơ. - Thằng em làm điệu bộ. - Chị ấy không bao giờ nói chuyện với tụi lớp dưới đâu.

– Mày hét cái gì thế! - Thằng anh tức giận.

– Thôi được rồi, được rồi! Em không hét nữa. Anh yêu chị ấy phải không? Như là Aichurek với Semetei[3] chứ gì?

– Thôi đi! - Xuntanmurat quát nó.

– Sao thế? Không được nói à? - Thằng em tai quái vẫn không chịu.

– Ừ thì mày cứ hét lên! Leo lên đỉnh núi kia mà hét cho cả thế giới nghe thấy!

– Em sẽ leo lên đó và sẽ hét lên cho mà xem! Anh yêu chị Myrzagun! Hét thế đây! Anh yêu…

Hành động lếu láo của thằng em làm Xuntanmurat không thể chịu được nữa. Nó vung tay bớp cho thằng kia một cái. Thằng bé cong người lại và ngay lập tức rống ầm lên khắp khe núi.

– Bố ở nơi trận mạc, còn anh ở nhà đánh em nào, nào! Được rồi, cứ chờ đấy, chờ đấy! Rồi anh sẽ biết! - Nó lấy hết sức la hét ầm ĩ.

Bây giờ lại phải dỗ cho nó nín lại. Thật đúng là tội nợ! Khi hai anh em đã làm lành, Adzhimurat nói trong tiếng sụt sịt, đưa nắm tay lên lau nước mắt:

– Em sẽ không nói với ai hết, ngay cả mẹ em cũng sẽ không nói, thế mà anh lại đánh… Em sẽ chuyển bức thư. Em muốn nói ngay với anh như vậy, thế mà anh lại đánh… Đến giờ ra chơi em sẽ đưa, em sẽ gọi chị ấy ra một chỗ. Còn anh, để trả công cho em, khi nào bố đi chiến đấu về, khi nào bố xuống ga, khi nào mọi người ra ga đón bố, anh phải mang em đi theo. Chúng mình sẽ cùng ngồi trên con Chabdar và sẽ phóng lên ga đầu tiên, trước tất cả mọi người. Chỉ em và anh thôi. Con Chabdar bây giờ là của anh rồi. Anh sẽ ngồi đằng trước, em ngồi đằng sau rồi chúng ta cùng phóng đến đấy. Mình sẽ trả ngay con Chabdar cho bố cưỡi, còn chúng mình sẽ chạy bên cạnh. Khi ấy mẹ và những người khác mới đến…

Thằng bé nói bằng một giọng như hờn dỗi, trách móc, cầu khẩn làm Xuntanmurat tê tái đến mức phải cố lắm mới ghìm được những giọt nước mắt. Nó đã nóng nảy và bây giờ nó cảm thấy ân hận vì đã đánh thằng bé.

– Thôi được rồi, Adzhike đừng khóc nữa. Chúng ta sẽ cùng cưỡi con Chabdar đi đón bố, chỉ cầu mong bố trở về…

Hai anh em đi gom số cây kurai đã cắt để bó lại. Tất cả được ba bó lớn. Xuntanmurat bó củi rất thành thạo. Lúc đầu, đống củi trông rất to, cứ như là quả núi ấy, nhìn mà phát sợ, cứ nghĩ là mình sẽ không thể nào vác nổi, nhưng sau đó, nếu vào tay người thạo nghề chỉ cần thít dây buộc, lăn lăn vài vòng, bó củi sẽ nhỏ lại đến ba lần. Bó củi buộc chắc như vậy mới dễ vác ra ngoài. Lần này hai anh em buộc thành hai bó lớn để thồ, chính vì thế mà chúng đã mang Bờm Đen theo và một bó nhỏ hơn để Xuntanmurat vác. Đường về cũng khá xa nhưng một lúc mang về được nhiều củi vẫn hơn. Vả lại, củi này mà bỏ lại, tiếc công quá. Số củi hai anh em kiếm được ở khe Tyuc-Dzhar không chê vào đâu được.

Chúng chất củi lên lưng con Bờm Đen thế nào mà không nhìn thấy tai với đuôi đâu nữa. Adzhimurat nắm sợi dây để dẫn đường, Xuntanmurat đi sau, cổ hơi cúi xuống, bó củi nằm chắc chắn trên lưng bằng một phương pháp đặc biệt. Sợi dây thừng được luồn qua nách trái một cách khéo léo, bắt chéo qua ngực lên vai phải, sau đó quấn một vòng quanh bó củi ngay nơi gáy, đầu dây còn lại nó nằm ở tay. Làm như thế người vác có thể vừa đi vừa siết chặt lại bỏ củi trên vai nếu có bị tuột ra.

Hai anh em đi như vậy: Đằng trước là Adzhimurat dắt con Bờm Đen, sau đó là Xuntanmurat với bó củi trên lưng và cuối đoàn kiếm củi là chú chó Aktos đã mệt lử, nên cứ lử đử, lừ đừ lết theo sau.

Kinh nghiệm khi vác nặng là không nên nghỉ lâu. Sau đợt nghỉ chân đầu tiên những chặng đường tiếp theo sẽ rút ngắn dần. Thời gian lần nghỉ thứ hai chỉ nên bằng một nửa lần thứ nhất, lần nghỉ thứ ba bằng một nửa lần nghỉ thứ hai và cứ thế giảm dần.

Xuntanmurat biết rõ điều đó, bởi vậy, lượng sức mình, nó sải những bước dài, đều đặn. Bây giờ nó không nhìn thấy gì xung quanh nữa mà chỉ nhìn thẳng về phía trước, ngay dưới chân mình. Để đỡ mệt khi vác nặng không nên nghĩ đến chặng nghỉ sắp tới mà tốt nhất là nghĩ về một chuyện gì đó.

Cậu vẫn bước đều và nghĩ đến ngày mai cậu sẽ lại tiếp tục đến trại ngựa và lại nhận trách nhiệm của người chỉ huy đội quân đổ bộ. Đã đến lúc phải khẩn trương. Chỉ còn vài ngày nữa là đến ngày lên đường đi Akxai. Lũ ngựa hình như đã bình phục hoàn toàn, chữa chạy lành lặn, các dàn cày và lưỡi cày dự trữ đã chuẩn bị xong, các bộ đai thẳng cũng thế. Nhưng rồi khi ra đến ngoài đồng, thế nào cũng phát hiện ra những trục trặc nhất định. Bao giờ cũng có chuyện như vậy mà. Đó là theo lời ông đội trưởng Sekis. Ông nói: Con mắt là kẻ hèn nhát còn cánh tay là những người dũng cảm, cần phải mạnh dạn ra quân, còn ở đó cứ làm rồi khắc rõ, vì dù sao thì cũng chẳng thể nào lường hết mọi chuyện được. Cũng có thể ông lão nói đúng.

Xuntanmurat nghĩ đến việc phải làm gì để giúp thêm cho mẹ. Sức khỏe của mẹ dạo này xuống lắm rồi. Ở trại chăn nuôi, mẹ phải luôn chân luôn tay, lúc cho bò ăn, lúc vắt sữa, về nhà cũng chẳng lúc nào được nghỉ. Việc gì cũng đến tay mẹ. Nào là nhóm lò, nấu nướng, giặt giũ. Mấy đứa em gái còn quá nhỏ, còn thằng Adzhimurat cũng cần phải để tâm đến. Chỉ có nó là lớn, thế mà lại sắp phải đi Akxai và ai mà biết được khi nào mới quay về. Bao nhiêu đất đai cần được cày bừa… mà tất cả chỉ có năm bộ cày. Số cày bừa và sức kéo còn lại phải phục vụ cho những cánh đồng cũ. Công việc ở Akxai chắc chắn sẽ nhiều, rất nhiều. Giá mà cánh đồng ở ngay cạnh bản thì cũng đỡ, có chuyện gì thì đám phụ nữ cũng có thể giúp được một tay. Tất nhiên, đó chẳng phải là công việc của phụ nữ, nhưng bây giờ họ cũng đã trực tiếp đào những con mương sâu đến thắt lưng, gánh nước tưới ruộng hoặc đắp đập giữ nước…

Làm sao bây giờ, làm sao để giúp mẹ đỡ vất vả hơn? Nó nghĩ mãi và cũng chẳng nghĩ ra được một điều gì…

Nhưng việc nó nghĩ nhiều hơn cả là ngày mai sẽ trao bức thư cho Myrzagun, chỉ có điều phải viết thêm vào đấy lời bài hát về những con chim bồ câu. Nó cố hình dung lúc Myrzagun đọc bức thư của nó và cô ấy sẽ nghĩ gì về việc ấy. Ôi, té ra là viết một bức thư tình cũng chẳng phải dễ dàng gì! Kết quả hoàn toàn chẳng phải như ý mình muốn. Không giấy má nào có thể chứa đựng nổi những gì ấp ủ trong lòng. Kể cũng thú vị, không biết cô ấy sẽ nói gì nhỉ? Chắc cô ấy cũng sẽ viết một bức thư trả lời. Không thể khác được! Làm sao mình biết được cô ấy có đồng ý hay không đồng ý cho mình yêu cô ấy. Quả là một bài toán hóc búa. Mà nếu như cô ấy không muốn mình yêu? Khi ấy sẽ ra sao đây….

Hẻm núi Tyuc-Dzhar đã lùi lại phía sau. Mặt trời đã xuống thấp, chiếu chênh chếch phía trước mặt. Mặt đất vẫn giữ nguyên vẻ tĩnh lặng hùng vĩ của mùa đông. Thường thường trước cơn bão tuyết, thời tiết bao giờ cũng vậy - thanh bình, yên ả, dễ chịu - để sau đó trong khoảng khắc sẽ bùng lên, đập phá tan tành tất cả. Trong những trường hợp như thế, phải lẩm bẩm cầu nguyện: “Cầu trời ban cho mọi sự tốt lành, bình an để yểm ma tà”. Thế mà cũng có khi mầu nhiệm đấy. “Cầu trời ban cho mọi sự tốt lành, bình an!”. Xuntanmurat mồm lẩm bẩm, mắt nhìn về phía trước tìm chỗ nào tiện nghỉ chân lần thứ nhất.

Chỗ nghỉ chân cũng cần phải chọn một vị trí hơi thoai thoải một chút để sau đó có thể dễ dàng đứng dậy. Muốn đứng dậy, đầu tiên người vác phải nằm ngửa lên bó củi và lắc lắc nhè nhẹ. Nếu lắc mạnh quá bó củi sẽ lăn qua một bên và người vác sẽ ngã sóng soài như một chú ếch. Sau đó, phải quỳ dậy và lần lượt từng chân một ngồi xổm lên, rồi với một tiếng kêu: “Ôi, pirim!” người vác củi sẽ bật dậy. Tất nhiên là phải tùy theo sức nặng của từng bó củi. Còn việc ngồi nghỉ thì thật là dễ dàng: Chỉ cần can đảm ngã ngửa người ra là xong.

Xuntanmurat nằm ngửa trên bó kurai và trong một giây cậu nhắm mắt lại. Chà, thật là thoải mái khi được nới lỏng sợi dây vắt qua ngực! Cậu nằm im khoan khoái và nhẩm tính xem chặng nghỉ sau sẽ ở chỗ nào. Sau một chặng đường mệt nhọc như vậy, sao cậu lại vẫn có thể nghĩ đến Myrzagun được nhỉ?

– Chỉ cần bạn nhanh chóng trả lời bức thư của mình, bạn có nghe thấy không? - Xuntanmurat mỉm cười, thầm nói và lắng tai nghe.

Một sự im lặng vĩ đại và kỳ diệu bao trùm lên mặt đất trong buổi chiều chạng vạng.

❀ ❀ ❀

[1] Bozoker: Người chuyên nghề nấu rượu buzu, một loại rượu nặng.

[2] Kurai: Nột loại cây, thân giống như cây sậy.

[3] Aichurek với Semetei: Những nhân vật trong sử thi “Manas”.