Đến chiều, mặc dù cậu và Anatai vẫn chưa làm lành với nhau, song công việc chung bắt chúng vẫn phải chạm trán với nhau. Tuy thế, trong lòng vẫn có điều gì đó ám ảnh và cảm thấy xấu hổ vì một chuyện ngu ngốc như vậy. Nhưng đồng thời Xuntanmurat cũng hiểu ra rằng đó chính là sự thử thách quan trọng và trong cuộc thử thách ấy cậu đã xử sự một cách nhỏ nhen. Hơn ai hết, cậu tự khinh bỉ mình. Một con người như thế, không thể và không nên làm chỉ huy đội quân đổ bộ.

Xuntanmurat đã tin chắc như thế vào chính cái ngày ông chủ tịch Tynaliev và ông đội trưởng Sekis đến trại ngựa. Sau chặng đường dài, những con ngựa của họ lấm lem bùn đất và mệt mỏi. Từ sáng sớm, ông chủ tịch Tynaliev và ông lão Sekis đã đi lên cánh đồng Akxai và vừa mới quay về. Họ có vẻ rất hài lòng. Sau hai ngày nữa có thể lên đường được rồi. Đất rộng mênh mông, muốn cày bao nhiêu cũng có. Các khoảnh ruộng đã được xác định cụ thể. Thảo nguyên đã thức dậy. Nơi đóng trại tạm trú cũng đã chọn. Chỉ có mỗi việc là dọn đến và bắt đầu công việc đã được chuẩn bị suốt mùa đông.

– Thế nào, các bạn trẻ? - Ông chủ tịch hỏi chúng. - Tinh thần ra sao? Có gì cần phải thêm bớt không? Cứ nói đi, kẻo sau này có chuyện gì, xa bản làng chạy đi chạy lại vất vả lắm đấy.

Mọi người im lặng. Hình như cũng chẳng còn vấn đề gì cần phải giải quyết gấp cả, tuy vậy chẳng có đứa nào dám nói lời cuối cùng.

– Chúng cháu có chỉ huy. - Erges lầm bầm. - Cậu ấy biết tất cả, để cậu ấy nói.

Và khi ấy Xuntanmurat đành phải nói, rằng hiện tại không có gì trục trặc cả và cũng không có yêu cầu gì thêm. Tất cả mọi chuyện đều đã được cân nhắc kỹ lưỡng. Giày dép đã sửa chữa xong, áo quần đã vá lành lặn, áo khoác lông cũng đủ, nói tóm lại, bản thân chúng cùng với những chiếc cày và đàn ngựa đã sẵn sàng bắt tay vào công việc, vào bất cứ lúc nào khi đất đã khô ráo.

Sau đó, họ thảo luận một số vấn đề khác - về người nấu ăn, về củi đốt, về lều để ở - và cuối cùng đi đến kết luận là sau hai, ba ngày nữa, nếu thời tiết không thay đổi và tuyết không rơi nữa, tất cả sẽ lên đường.

Thời tiết thì khá tốt. Mặc dù vẫn còn những đám mây nhưng nền trời đã ló ra và mặt trời lúc thì xuất hiện lúc thì khuất sau những đám mây nhưng vẫn đủ sức làm cho mặt đất bốc hơi mang theo mùi hương của đất ẩm vừa rũ sạch băng tuyết.

Những ngày ấy đang đến gần… Tất cả mọi việc đang được gấp rút chuẩn bị cho những ngày ấy.

Mặc dù đã chuẩn bị kỹ lưỡng mọi việc, nhưng trước ngày lên đường vẫn còn vô khối những công việc lặt vặt chưa làm xong. Té ra là còn thiếu hai chiếc chăn phủ mình ngựa vì hai chiếc kia đã quá cũ, thủng lỗ chỗ không bõ công mang theo lên Akxai. Những đêm đầu xuân tiết trời rất lạnh, chẳng khác gì mùa đông, nhất là vào những ngày đầu vụ cày… Ông lão Sekis nói rằng, trước kia, khi còn cày bằng những chiếc cày chìa vôi, những ngày đầu tiên có hôm phải chờ đến trưa đất mới tan băng giá và mới cày được… Ngựa, sau một đêm bị rét vì không có chăn phủ cũng chẳng cày được nữa.

Trong khi chờ đợi người ta tìm mua thêm hai cái chăn phủ lưng cho ngựa ngay trong bản, Xuntanmurat tranh thủ lúc chạy lên ban quản trị, lúc gặp ông chủ tịch, lúc gặp ông đội trưởng.

Trong lúc chạy đi chạy lại lo thu xếp công việc, cậu vẫn mong chóng đến giờ cho ngựa đi uống nước để được gặp lại Myrzagun trước khi lên đường như lần nào, tại nơi có những phiến đá qua sông… Lần nào cậu cũng hy vọng sẽ gặp may nhưng số cậu đâu có may mắn. Xuntanmurat rất vội, cậu không có thì giờ để chờ. Bởi lẽ lúc nào cậu cũng cảm thấy hình như trong quan hệ giữa hai người vẫn còn những điều chưa nói hết, chưa thảo luận dứt khoát. Và một dự cảm mơ hồ, lo rằng hai người sẽ không được gặp nhau nữa trước lúc lên đường cứ ám ảnh cậu mãi không thôi. Cậu đã biết rõ những tình cảm của Myrrzagun đối với cậu. Điều ấy cậu đã tin chắc qua cái nhìn đầu tiên trong lần gặp gỡ vừa rồi, và hình như cậu đã nhận ra mình trong tâm trí của Myrzagun. Tuy nhiên, cậu vẫn không dám nghĩ rằng Myrzagun sẽ tìm cách gặp cậu. Niềm kiêu hãnh của người thiếu nữ cùng với lòng tự trọng không cho phép cô ấy có thể hành động như vậy. Cô gái đã nói những gì cần nói, đã trao tặng cậu chiếc khăn thêu, những chuyện còn lại là việc của cậu, của người đàn ông…

Tất nhiên, Xuntanmurat có thể gặp được Myrzagun trước lúc lên đường, cậu đã dự tính như thế nếu như không xảy ra một nỗi bất hạnh mới. Trước ngày lên đường đi Akxai, khi tất cả các chú lính đổ bộ chuẩn bị dẫn ngựa đi uống nước lần cuối cùng và Xuntanmurat đã dự tính sẽ đứng lại để đợi Myrzagun, thì chúng bỗng gặp ông đội trưởng Sekis ở ngay cổng trại ngựa. Ông lão có vẻ cau có, lạnh lùng. Bộ râu màu hung của ông rối bù, mũ kéo sụp xuống tận mắt.

– Các cháu đi đâu đấy?

– Cho ngựa đi uống nước ạ.

– Khoan đã. Này Anatai, cháu về nhà ngay đi. Mẹ cháu bị ốm. Đi ngay bây giờ đi. Để ngựa đấy. Còn các cháu, dẫn ngựa đi uống nước nhanh lên rồi quay ngay về. Nhanh lên, bác chờ ở đây!

Trên đường ra sông. Xuntanmurat cho ngựa phi nước kiệu và vừa xua đàn ngựa đi, cậu vừa nhìn về phía con đường. Lúc quay về cậu còn ngoái nhìn lại mãi nhưng vẫn không thấy Myrzagun. Chưa đến giờ cô ấy đi học về. Mà tại sao ông lão Sekis lại hối thúc chúng ghê vậy? Có chuyện gì xảy ra chăng? Nếu không có chuyện này nhất định hôm nay cậu sẽ chờ Myrzagun bằng được. Cậu muốn gặp lại cô ở ngay chỗ phiến đá…

Sau khi các chàng trai về và dẫn ngựa vào chuồng xong đâu đấy, ông lão Sekis gọi cả bốn đứa ra một chỗ.

– Bác có câu chuyện muốn nói với các cháu. - Ông lão lầm bầm.

Sau đó ông bảo tất cả ngồi xuống. Cả bọn ngồi xuống dựa lưng vào tường đất. Ông chủ tịch Tynaliev thích đứng trong lúc nói chuyện, chính ông cũng đứng và muốn mọi người cũng đứng trước mặt mình. Còn ông đội trưởng Sekis thì ngược lại - ông thích những cuộc nói chuyện bình tĩnh, từ tốn và tất cả mọi người cùng ngồi. Nói tóm lại, đó là một ông già chính cống. Khi cả bọn đã kiếm được chỗ ngồi đâu vào đấy, ông lão Sekis rầu rĩ đưa tay vuốt vuốt bộ râu màu hung rối bù và bắt đầu:

– Bác muốn nói với các cháu, các chàng kỵ sĩ ạ, rằng các cháu không còn là những đứa trẻ nữa. Các cháu đã sớm phải nếm mùi cay đắng của cuộc sống, đang phải trải qua những nỗi cơ cực. Có nghĩa là số phận đã được định đoạt như vậy. Và hôm nay, một nỗi bất hạnh lớn đã giáng xuống đầu một người trong số các cháu. Bố của Anatai, ông Satarkul đã hy sinh ngoài mặt trận. Các cháu chẳng còn bé bỏng gì nữa, vì vậy khi một người gặp nỗi bất hạnh thì những người khác phải là chỗ dựa để nâng đỡ người ấy. Các cháu chuẩn bị đi. Các cháu sẽ làm nhiệm vụ tiếp đón và đưa tiễn những người đến chia buồn với gia đình bạn, sẽ giữ ngựa cho khách. Bây giờ mọi người đang tụ tập ở nhà người quá cố, gia đình bác Satarkul. Các cháu cần phải có mặt ở đấy. Đừng có sụt sịt bên cạnh Anatai như những đứa trẻ, nếu đã khóc thì phải khóc thật to, theo kiểu đàn ông, để mọi người hiểu rằng đó là những người bạn trung thành của Anatai đang khóc. Bác muốn các cháu đi ngay với bác, chính vì vậy mà bác mới hối thúc các cháu…

Tất cả nối nhau đi theo lối mòn đến nhà Anatai ở cuối bản. Từ tứ phía, từng tốp một, người cưỡi ngựa, kẻ đi bộ lặng lẽ kéo nhau đến nhà Anatai.

Ngày hôm ấy, thời tiết thay đổi thất thường. Lúc thì mặt trời ló ra, lúc thì mây mù giăng khắp nơi, lúc thì những cơn gió bấc thổi là là mặt đất làm hai chân lạnh buốt. Xuntanmurat bước đến nhà Anatai trong tâm trạng nặng nề, lo lắng và đầy thương xót. Thật là khủng khiếp vì chỉ một vài phút nữa thôi là một tiếng khóc đau đớn sẽ vang lên trong bản giống như ngọn lửa đang thiêu cháy căn nhà. Thế là lại thêm một con người nữa đã sinh ra và lớn lên bên những ngọn núi của cha ông sẽ không bao giờ trở về nữa sau chiến tranh, không bao giờ và không một ai còn được nhìn thấy người ấy nữa…

“Còn bố mình thì sao? Liệu có chuyện gì xảy ra với bố mình không mà sao mãi đến giờ chẳng có thư từ, tin tức gì cả! Có chuyện gì xảy ra với bố? Mẹ thì lo lắng đến điên cả đầu lên. Mong sao đừng có chuyện gì như thế này!”

Họ bước vào sân khi cả nhà Anatai bắt đầu khóc ầm ĩ, tiếng khóc thật khủng khiếp. Và tiếng khóc ấy đã nhân lên, lan ra, khắp sân, khắp phố, nơi mọi người đang tụ tập…

Bước theo sau ông lão Sekis, những người lính đổ bộ cũng khóc nức nở và khóc thật to như ông lão đã dạy chúng.

– Ôi, người cha Satarkul của chúng con, người cha vinh quang của chúng con, bây giờ chúng con biết tìm cha ở đâu, cha yêu dấu đã gửi thân ở nơi nào?

Trong giây phút ấy, trong giây phút của nỗi đau chung, người cha của Anatai - ông Satarkul thực sự đã trở thành người cha ruột thịt của chúng - một người cha quang vinh thực sự, bởi những người thân yêu chỉ nhận ra được sự vĩ đại của mỗi con người khi người đó đã không còn nữa… Bao giờ cũng thế và mãi mãi sẽ thế…

– Ôi, người cha Satarkul của chúng con, người cha vinh quang của chúng con, bây giờ chúng con biết tìm cha ở đâu, cha đã gửi thân ở nơi nao?

Với những lời lẽ đau buồn thống thiết ấy, những người lính đổ bộ theo sau ông lão Sekis rẽ đám đông bước vào sân và họ nhìn thấy Anatai đang đứng cạnh cửa. Nỗi đau đã làm cho con người ta như nhỏ lại. Người bạn lớn nhất, khỏe nhất và nóng tính nhất của chúng là Anatai giờ đây trông như một đứa con nít tội nghiệp. Nỗi bất hạnh đang đè nặng trên vai, nó đứng dựa lưng vào tường khóc nức nở như một đứa bé, như một chú ngựa non trong những ngày giông bão. Mặt mũi nó sưng húp lên vì khóc, đầm đìa nước mắt.

Bên cạnh đó, mấy đứa em trai và em gái đang gào khóc thảm thiết.

Lũ bạn bước đến chỗ Anatai. Vừa nhìn thấy chúng, Anatai lại càng khóc to hơn như muốn than vãn về nỗi đau của mình, về nỗi bất hạnh đang xảy ra trước mắt mọi người, như muốn van xin mọi người hãy che chở cho nó, giúp đỡ nó. Nỗi bất lực của Anatai làm cho Xuntanmurat xúc động vô cùng. Cả lũ bối rối đứng đó không biết làm cách nào để an ủi bạn. Mà có lẽ không có ai, không có gì có thể giúp nó được. Và chẳng ai có thể nghi ngờ rằng Xuntanmurat sẵn sàng lao ra khỏi sân cùng với nó và khẩu súng máy trong tay, sẵn sàng lao về phía ấy, nơi chiến tranh đang xảy ra, chạy một mạch đến mặt trận và vừa thét lên vì phẫn nộ và căm giận, vừa khóc lên vì đau đớn, vừa xả vào bọn phát xít hàng tràng, hàng tràng, hàng tràng những viên đạn từ khẩu súng máy không bao giờ im tiếng, không bao giờ hết đạn, vì người bố đã chết của Anatai, vì nỗi bất hạnh và đau đớn mà kẻ thù đã gieo xuống bản.

Chỉ tiếc là không có một khẩu súng máy như thế!

Và lúc đó Xuntanmurat nói với Anatai (dù sao thì nó cũng là người chỉ huy đội quân đổ bộ):

– Thôi đừng khóc nữa, Anatai. Biết làm sao được! Đấy, Erkinbek và Kubatkun cũng có bố hy sinh ngoài mặt trận. Chính cậu cũng biết đấy. Còn bố mình thì chẳng có tin tức gì cả. Chiến tranh mà! Chính cậu cũng biết thế. Có gì cậu cứ nói đi, Anatai, chúng mình sẽ giúp. Cậu cứ nói, chúng mình cần phải làm gì để tâm hồn cậu được nhẹ nhõm hơn…

Nhưng Anatai vẫn cứ đứng dựa lưng vào tường, hai vai rung lên, không thốt được ra lời. Những lời nói ấy chẳng an ủi nó được chút nào mà ngược lại càng khơi thêm nỗi đau và nó gần như nghẹn thở bởi những giọt nước mắt vẫn rơi lã chã, mặt tái xanh. Xuntanmurat chạy đi lấy cho nó một gáo nước.

Và từ phút ấy Xuntanmurat cảm thấy mình có trách nhiệm trước những gì đang xảy ra ở đây. Cậu hiểu rằng cần phải làm gì đó để giúp đỡ mọi người. Cả bốn đứa cùng ra sông lấy nước, chẻ củi, nhóm lửa cho những chiếc ấm Samovar mượn của bà con xung quanh,đưa đón những người đến chia buồn, giúp các ông già xuống ngựa…

Mọi người vẫn tiếp tục đến để chia buồn với gia đình người đã hy sinh, những người khác ra về sau khi đã làm tròn bổn phận của mình. Còn những người lính đổ bộ đã ở lại nhà Anatai suốt ngày hôm ấy.

Giây phút nặng nề nhất đối với Xuntanmurat là khi cô giáo Inkaman-apai đến. Cùng đi với cô có cả các bạn gái cùng lớp và trong số ấy có Myzangun. Không ai có thể cầm được nước mắt khi cô giáo Inkaman-apai ôm lấy Anatai và khóc nức nở. Những lời phỏng đoán của bà thầy bói nổi tiếng về người con trai của cô chẳng thành hiện thực, mà cô cũng chẳng tin vào điều đó. Với một sự linh cảm lo âu, cô khóc rất to, để mặc cho những giọt nước mắt tuôn chảy cho nhẹ bớt nỗi lòng đang đau xót. Những đứa bạn gái đứng cạnh cô cũng khóc, còn Myrzagun gục đầu xuống khóc không thành tiếng. Chắc là Myrzagun đang nhớ đến bố và anh trai. Cô không một lần nào nhìn về phía cậu. Nhưng ngay cả khi Myrzagun đang chia sẻ nỗi bất hạnh với người khác, ngay cả khi cô đang đau khổ, trông cô vẫn cứ đẹp hơn tất cả mọi người. Myrzagun đã gợi lên trong lòng cậu một sự cảm thông sâu sắc và một niềm tự hào. Cậu muốn đến gần Myrzagun, ôm lấy cô và cùng khóc để hòa nhập nỗi buồn của mình vào nỗi buồn của cô…

…Ôi Myrzagun, Myrzagun-bikets.

Dịu dàng bay bên anh…

Sau đó, trong sân bỗng vang lên lời cầu nguyện. Lúc ấy mọi người đều im lặng, giơ hai tay ra trước mặt và nhìn vào lòng bàn tay như nhìn vào cuốn sách của số phận, lắng nghe tiếng cầu nguyện trang nghiêm vang lên thánh thót như hát - tiếng cầu nguyện đã có từ hàng ngàn năm trước, lưu truyền tới đây từ miền đất Aravi xa xôi - đang nói về sự bất diệt của con người trong sự ra đời và trong cái chết của ông Satarkul, người bố của Anatai, vừa hy sinh ngoài mặt trận. Và khi ấy, giữa những lời cầu nguyện, Xuntanmurat ngước mắt lên ngắm nhìn Myrzgagun qua hai bàn tay. Cùng với những người khác, cô đang chăm chú vào lời cầu nguyện. Cô gái trẻ trung trông thật là kỳ diệu. Vẻ trầm tư hiện rõ trên nét mặt cô, nhưng cô không nhìn về phía cậu.

Sau đó Myrzangun lẳng lặng ra về, không nói với Xuntanmurat một lời, chỉ mãi đến lúc sắp bước ra cổng cô mới đưa mắt về phía cậu, một cái nhìn buồn bã và khẽ gật đầu. Ôi Myrzagun. Myrzagun-bikets…

Tiếng khóc ở trong nhà ông Satarkul quá cố lặng dần. Bắt đầu một sự im lặng khắc nghiệt để chấp nhận sự mất mát. Tiếng khóc - đó là sự phản đối, là sự nổi loạn, là sự từ chối, nhưng sự thấu hiểu một cách đầy đủ về nỗi mất mát đã xảy ra không thể nào cứu vãn được còn đáng sợ hơn nhiều. Và chính lúc ấy những ý nghĩ u ám nhất sẽ đến với con người.

Anatai ngồi cạnh tường đầu gục xuống. Xuntanmurat cảm thấy hoảng sợ khi nhìn Anatai. Một chàng trai ngỗ ngược, khỏe mạnh và độc địa như nó đã bị nỗi bất hạnh đè bẹp hẳn. Chẳng thà nó kêu khóc hoặc vật vã, xé nát quần áo ra.

Xuntanmurat chẳng biết làm cách nào để giúp Anatai thoát ra cảnh cô đơn, đau khổ và bế tắc ấy. Nhưng cần phải giúp đỡ nó, bằng mọi cách phải làm cho nó cảm thấy nó không đơn độc, rằng quanh nó có rất nhiều người đang sẵn sàng xả thân vì nó.

– Anatai, cậu ra đây, mình có câu chuyện riêng muốn nói với cậu. - Xuntanmurat nói với nó.

Anatai đứng dậy, hai đứa ra một góc.

– Anatai ạ, cậu đừng nghĩ rằng… - Xuntanmurat mở đầu, cảm thấy bối rối và phải khó khăn lắm mới chọn được lời cho thích hợp. - Mình định, chuyện ấy đấy… Nếu cậu muốn mình sẽ đưa cho cậu chiếc khăn mùi-soa đó.

Anatai mỉm cười chua chát.

– Cậu làm sao thế, Xuntan! Không cần đâu. - Anatai trả lời. - Chiếc khăn ấy là của cậu và cậu đừng đưa nó cho ai cả! Còn mình… Cậu tha lỗi, lúc ấy mình… Cậu tha lỗi cho mình và hãy quên chuyện ấy đi. Mình sẽ không bao giờ như vậy nữa, Xuntan ạ. Bây giờ thì mình chẳng cần gì nữa… Bố mình, trước kia… Gia đình mình mong đợi… Anatai nghẹn ngào, ứa nước mắt nức nở.

Và bây giờ, suốt từng ấy năm, kể từ khi cùng lớn lên và trưởng thành, lần đầu tiên chúng cùng khóc với nhau.