Gia đình ba người quây quần bên chiếc bàn vuông do tổ tiên để lại ăn bữa cơm sáng.
Nhuận Sinh thực sự đói lả. Mấy chiếc bánh bao mẹ nhờ người mang ra bãi cát, vì bận rộn lo cho mọi người rút thăm nên cậu chưa kịp ăn, đã sớm đông cứng thành từng cục băng; đêm qua lại thức trắng, từ lúc gà gáy ba lượt đã trở dậy xuống bãi sông cho tới tận bây giờ, bụng dạ réo ùng ục, da bụng dán chặt vào xương sống lưng rồi. Cậu ngoạm từng miếng lớn chiếc bánh bao bột lên men vừa mềm vừa dai, nhai rôm rốp từng cọng củ cải muối giòn tan mọng nước, xì xụp húp bát cháo ngô mảnh sánh ngọt mỡ màng, thơm ngon làm sao! Cơn đói cồn cào sau những giờ lao động nặng nhọc thật khó mà nhịn nổi, còn việc được nhai ngấu nghiến nuốt vội cơm canh ngũ cốc lúc này quả thực là một sự hưởng thụ tối cao.
Người mẹ chốc chốc lại ngừng đũa, âu yếm ngắm nhìn dáng vẻ ăn như hùm như sói của con trai, dường như muốn bảo, ăn uống cũng ra dáng một đấng nam nhi rồi đấy.
Răng người cha đã rụng hết, cơ má hai bên chùng nhão vận động một cách chật vật, ông vẫn ăn rất chậm, chiếc bánh bao cầm trên tay mãi chẳng thấy vơi đi, trong khi Nhuận Sinh đã xơi hết ba chiếc. Cậu liếc nhìn dáng vẻ nhai nuốt khó nhọc của cha, chợt nhận ra cha đã già rồi. Đôi má hóp sâu vì rụng răng, làn da chằng chịt những nếp nhăn to nhỏ, đôi mắt đục ngầu và đờ đẫn, tất cả đều cho thấy ông đã già yếu. Nhìn thần thái của cha, Nhuận Sinh chợt nghĩ đến một sợi dây thun, một sợi dây thun mệt mỏi rã rời đã mất đi độ đàn hồi. Đúng vậy, người cha già đã cạn kiệt sức lực, chẳng khác nào sợi dây thun bị kéo căng không ngừng, rốt cuộc đã mất đi tính đàn hồi, mất đi sức sống, giờ đây trở nên chùng chình và rệu rã, khó lòng chịu đựng thêm sức kéo nặng nề nào nữa.
Nhuận Sinh chợt nhớ ra, từ sáng đến tối, cha hết bận rộn trong nhà lại ra ngoài đồng, rồi từ đầu bờ lại tất bật bên máng ăn gia súc, suốt một ngày hiếm khi thấy ông có một giây phút thảnh thơi nhàn tản. Ông hiếm khi tụ tập tán gẫu chốn đông người, cũng hiếm khi đi chợ phiên trảy hội, chuồng bò và chuồng lợn chính là "cung tiêu khiển" khiến ông say mê nhất. Niềm vui lớn nhất của ông là ngậm tẩu thuốc lào, ngồi xổm sau chân sau con bò vàng, ngắm nhìn chú bê con chưa thay lông tơ dạng bốn vó, ngửa mõm húc tới tấp vào bầu vú căng mọng của bò mẹ bú dòng sữa ngọt ngào... Trước đây cậu quá đỗi quen thuộc với tất cả những điều này nhưng chưa bao giờ để tâm, dường như đời vốn dĩ là thế, chẳng có gì đáng để nghĩ ngợi hay bàn tán. Bây giờ, đột nhiên cậu ý thức mãnh liệt rằng cha lại già nua đến mức này, từ làn da chùng nhão và thân thể mỏi mòn kia, sẽ chẳng bao giờ bộc phát ra sức mạnh dũng mãnh được nữa.
Lòng cậu dâng trào, có một luồng thôi thúc nào đó đang cuộn lên: phải gánh vác thay cha thôi, dựa vào thân thể già nua thế kia thì chẳng thể làm nên việc gì lớn nữa. Cậu là đứa con trai út và cũng là con trai duy nhất trong gia đình này, sáu người chị gái như những cánh én cứng cáp lông cánh, lần lượt rời bỏ chiếc tổ cũ này, chỉ có dịp cuối năm và lễ tết mới về thăm cha mẹ, để lại một túi quà rồi lại vội vã quay về làng của họ, lo toan cho cuộc sống riêng của họ. Cậu mới là người chủ thực sự của khoảng sân nhỏ này. Nhà cửa quá đỗi rách nát cũ kỹ, xà nhà và rui mè bị khói lửa hun đen sì, bột mọt đục khoét cứ liên tục rụng lả tả xuống, những ngày mưa dầm dề thường nhỏ giọt tí tách những giọt nước màu đỏ đen. Bàn gỗ vuông, ghế tựa lưng thẳng, cái gãy chân, cái sứt góc, đều giống như cha đã dốc cạn sức lực, cổ lỗ và già cỗi. Phải có nhà mới và đồ đạc kiểu mới, phải thay đổi triệt để tất cả những thứ này, trong làng đã có không ít nhà xây nhà mới, sắm sửa tủ áo và bàn ghế kiểu mới, lớp thanh niên đã dỡ bỏ giường đất sưởi, đổi sang giường đệm lò xo khung thép rồi. Để sửa sang, đổi mới nhà cửa cùng vật dụng trong sân nhỏ này, để sống một cuộc đời thoải mái dễ chịu, đã không thể trông cậy vào cha nữa, phải do cậu ra tay thôi.
"Nhuận Oa, nghe nói mày làm 'hội trưởng' cái gì đấy à?" Người cha đã châm đóm hút thuốc lá sợi, chậm rãi hỏi, "Có chuyện này không?"
"Vâng." Nhuận Sinh gật đầu.
"Hừ! Tổ tiên ba đời nhà ta chưa từng có ai làm quan, mày làm rồi, làm rạng rỡ môn phong nhà ta rồi đấy!" Người cha nửa mừng nửa giễu cợt nói, "Nhuận Oa nhà ta có bản lĩnh gớm nhỉ!"
"Đó là tổ hợp lao động dân gian thôi, không tính là quan." Nhuận Sinh giải thích với cha, "Sau khi thực hiện chế độ khoán, giữa các hộ nông dân nảy sinh nhiều hình thức liên kết để thích ứng với sự phát triển sản xuất..."
"Bất kể có tính là quan hay không, tóm lại vẫn dính chữ 'trưởng' mà!" Người cha nói bằng giọng ỉu xìu, "Đời tao cũng từng dính chữ 'trưởng' một bận... sợ đến mức..."
Nhuận Sinh cười trừ, không lên tiếng. Chuyện cha từng làm đội trưởng một lần đã là câu chuyện cũ rích của ông rồi. Khi Nhuận Sinh còn chưa ra đời, cha từng làm một đội trưởng sản xuất của hợp tác xã nông nghiệp, lên xã họp hành, người ta yêu cầu ông bắn vệ tinh, người khác đều bắn cả, riêng ông lại sợ quá trốn khỏi hội trường, chạy sang nhà dì trốn, không dám về thôn Tào. Chờ đến khi ông nơm nớp lo sợ mò về nhà thì hợp tác xã thôn Tào đã có đội trưởng mới lên nắm quyền. Ông vào trại chăn nuôi, mãi đến năm kia khi phân chia gia súc về từng hộ, ông mới cắp bọc chăn chiếu trở về nhà mình. Tính nhút nhát của ông cũng từ đó mà nổi danh, giai thoại làm đội trưởng của ông từ lâu đã in sâu trong ký ức của người thôn Tào, bản thân ông đương nhiên cũng không thể nào quên. Nhuận Sinh từ lâu đã nghe kể về chuyện này, cậu cũng cảm thấy cha quá đỗi nhút nhát, quá đỗi thật thà, vậy mà cũng sợ đến nông nỗi ấy...
"Mày muốn làm hay không muốn làm?" Người cha hỏi.
"Mọi người... cứ ép con nhận..." Nhuận Sinh đáp.
"Đó là đương nhiên, là mọi người chấm mày rồi. Tao hỏi mày một câu..." Người cha nghiêm túc nói, "So với thôn trưởng, ai lãnh đạo ai?"
"Đương nhiên... thôn trưởng lãnh đạo con..."
"Nếu thế thì mày dẹp sớm đi cho rảnh."
"Sao thế ạ?" Nhuận Oa vội hỏi, "Sợ cái gì chứ?"
"Mày làm chẳng có kết cục tốt đẹp đâu."
"Vì sao ạ?"
"Nói một câu thôi, cái ngữ ấy chẳng phải loại đứng đắn gì đâu. Đừng hỏi nhiều nữa." Người cha nói, "Tao với nó chung một đội ba mươi năm rồi, còn không nhìn rõ một con người hay sao? Mày tin lời bố thì buông tay cho sớm; không tin thì mày cứ làm thử xem."
"Ông ấy làm thôn trưởng của ông ấy, con vớt đá của con, chỉ cần nộp thuế theo luật pháp nhà nước thì có can hệ gì tới ông ấy đâu!" Nhuận Sinh không thể tưởng tượng nổi rốt cuộc thôn trưởng là hạng người bất chính cỡ nào, "Bố sợ ông ấy ngáng chân sau lưng à?"
"Cái ngữ người ấy..." Người cha lắc lắc mái đầu hoa râm, bĩu bờ môi móm mém không còn chiếc răng nào, không nói thêm lời nào nữa. Nỗi lo âu đã ăn sâu bén rễ, mọi nỗi niềm u uẩn đều nằm trong cái lắc đầu thở dài im lặng ấy. Dường như ông rất không muốn nhắc đến con người thôn trưởng này, bèn nhanh chóng đổi đề tài, "Hơn nữa, chính sách này liệu có thay đổi hay không, cũng khó mà lường trước được..."
"Yên tâm đi ạ, cho phép nông dân làm giàu, trung ương đã có văn bản dấu đỏ rồi." Nhuận Sinh đã nghe quen những lời lo âu ấy, thờ ơ nói, "Các cụ già ai cũng mắc chung một chứng bệnh: sợ thay đổi!"
"Thằng ranh mày chưa trải sự đời. Chưa từng trải qua 'Tứ Thanh' với 'Cách mạng Văn hóa' thì mày chẳng hiểu sự đời đâu." Người cha thở dài thườn thượt, "Hồi ấy tổ công tác về thôn Tào, cầm trong tay cũng là văn bản dấu đỏ đấy..."
Nhuận Sinh nghẹn lời, nhìn gương mặt nhăn nheo như quả táo tàu của cha, cậu không tài nào thấu suốt được trong từng nếp nhăn ngang dọc nông sâu kia rốt cuộc ẩn chứa bao nhiêu nỗi muộn phiền? Vừa không thể lường hết, cũng chẳng thể thuyết phục nổi cha. Cậu mới chỉ tròn mười tám tuổi, lúc phong trào "Tứ Thanh" diễn ra rầm rộ ở thôn Tào, cậu còn chưa chào đời ở cái thôn ven sông hẻo lánh này cơ mà! "Cách mạng Văn hóa" đối với cậu cũng là một khoảng trống trắng tinh. Đối với những chuyện lạ lùng ly kỳ trong "Cách mạng Văn hóa" chiếu trên phim ảnh hay người đời truyền miệng, trong mắt cậu chẳng khác nào chuyện hoang đường trong "Tây Du Ký", làm sao có thể có những chuyện nực cười dường ấy xảy ra trong đời sống của chúng ta được, cớ sao người ta lại biến thành những kẻ thần kinh cả lũ thế chứ? Chịu thôi, cậu đâu có từng trải qua! Những chuyện không đích thân trải nghiệm thì khó lòng mà thấu cảm được các yếu tố lịch sử và hiện thực, chủ quan và khách quan của nó. Ở lứa tuổi của cậu, người ta dễ dùng cuộc sống bản thân đang trải qua hôm nay để hình dung về cuộc sống đã trôi qua trong quá khứ mà mình chưa từng chứng kiến nhất. Cậu thản nhiên nói: "Không sao đâu. Bố à, cái 'hội trưởng' này chẳng tính là chức tước gì. Làm được thì con làm, không làm được thì dẹp. Bố đừng lo lắng sợ hãi làm gì."
"Mày có thể bán hết đá cho mọi người không?" Người cha hỏi đến vấn đề cụ thể nhất, "Người vớt đá thì đông, đá khó bán ra, bây giờ lại chuộng thói đi cửa sau, mày dựa vào cái gì chứ?"
"Nhuận Oa, mẹ nghe thím Trường Tài nhà mày bảo, một đứa bạn học của mày đang viết phiếu ở trạm quản lý đấy." Người mẹ đột nhiên chen ngang, "Bảo là người ta điều xe ô tô cho mày..."
"Vâng." Nhuận Sinh bất giác giật mình thót thót, cúi đầu húp cháo.
"Thím Trường Tài nhà mày cứ lải nhải với mẹ, muốn chắp mối mai dong cho mày..." Người mẹ giả vờ bằng giọng thản nhiên, dò hỏi, "Mẹ bảo con nhà mình là nông dân, e là không với tới..."
"Làm gì có chuyện đó!" Nhuận Oa lập tức đỏ bừng mặt, gạt phắt đi, tránh ánh mắt dò xét của mẹ rồi quay sang nói với cha, "Người đi cửa sau để bán đá thì có, người không dựa vào cửa sau để bán đá cũng có. Chúng con thành lập 'Hiệp hội người vớt đá' chính là để thiết lập mối liên hệ có tổ chức với trạm quản lý cát đá, sắp xếp hợp lý, không đi cửa sau mà đi đường chính trực."
"Mọi người tin phục mày thì mày cứ làm đi." Người cha đã đứng dậy, bước đến cửa lại quay đầu lại, "Làm việc gì cũng chớ để người ta chỉ trỏ sau lưng chửi mắng tổ tiên, mày đã khôn lớn rồi. Tao chỉ nói thế thôi!"
Nhuận Sinh đặt đũa xuống, nhìn cha bước ra khỏi nhà, trong lòng dâng lên từng đợt sóng cuộn trào, cậu đã trưởng thành rồi. Phải rồi, mười tám tuổi rồi! Mọi người đã giao phó trọng trách "hội trưởng" cho cậu rồi! Dù sao đi nữa thì hôm nay cũng là một ngày trọng đại, trong mắt mọi người cậu không còn là một thằng nhãi ranh không hiểu sự đời nữa, mà là một thanh niên đang gánh vác niềm hy vọng của hơn một trăm người nông dân vớt đá. Từ chỗ ngây ngô đến hiểu chuyện, từ ngày hôm qua đến ngày hôm nay, lần đầu tiên trong đời cậu gánh vác trách nhiệm, mà lại là trách nhiệm của bao nhiêu con người. Lần đầu tiên cậu ý thức rõ ràng rằng cha đã già, cảm nhận mãnh liệt trách nhiệm của mình đối với khoảng sân nhỏ này. Trạm dừng chân quan trọng đầu tiên trên hành trình cuộc đời, cậu sắp sửa thúc ngựa phi nước đại rồi.
Nhuận Sinh bước ra khỏi cửa phòng, trong lòng lần đầu tiên dâng lên cảm giác trách nhiệm nặng nề. Đó là một lần thức tỉnh đầu tiên kỳ diệu biết bao, quan trọng biết bao của một kiếp người!