Mọi thứ ở tận sâu trong miền Nam xa xôi, và tạ ơn trời, tôi đã trở lại xứ sở của gió tuyết và sự sống. Nhưng đó là chuyện của những ngày tôi còn là một sinh linh khốn khổ, lê lết, bò trườn, co ro mỗi khi gió thổi và khiếp sợ tuyết rơi. Thế nên họ đày tôi xuống tận phương Nam, đến thế giới của ánh mặt trời, nơi gió và tuyết phải cúi đầu kính sợ. Và mặt trời đã đối xử dịu dàng với tôi, làn không khí êm ả bất động bao bọc lấy tôi như những lớp lông tơ mềm mại, còn cõi sống nhỏ nhoi leo lét trong tôi nhấp nháy dưới ánh quang và ngước nhìn khoảng không gian rộng mở đầy âu yếm; ngước nhìn về phương Nam—à không, về phương Bắc, về miền gió mưa, nơi trái tim tôi thuộc về—trái tim hằng khao khát được trở về mái nhà xưa.
Vâng, ở cái miền Nam dịu ngọt ấy, lòng tôi vẫn cay đắng và trĩu nặng, vì nỗi nhớ cơn gió hát ca và giá lạnh buốt xương như lưỡi hái tử thần—cay đắng và trĩu nặng vì sức chịu đựng thì đã mất, mà tình yêu thương thì vẫn ở lại. Ngày qua ngày, tôi leo lên những ngọn đồi với khuôn mặt hướng về phương Bắc và quê nhà. Và rồi, trên những đỉnh cao miền Nam ấy, nơi bầu không khí đẫm hương nhựa thông và dược thảo, văng vẳng bên tai tôi thứ âm thanh mà muôn ngọn gió phương Bắc chẳng bao giờ có thể gầm thét át đi, thứ âm thanh tôi sẽ mãi lắng nghe cho đến khi đứng trước ngưỡng cửa của sự tĩnh lặng vĩnh hằng.
Leng keng—leng keng—leng keng—Âm thanh ấy vang vọng từ những ngọn đồi Georgia; dẫu bão tuyết cuồng phong cũng không thể dìm xuống—bản âm nhạc xa xôi và kinh hoàng của Đoàn Phao-xích (Chain Gang).
Tôi đã chạm trán nó trên con đường kia, đối mặt trực diện, dưới ánh chói chang của mặt trời. Bạn có biết nó là gì không? Bạn có biết rằng mỗi ngày có những con người bị trói chặt vào một sợi xích, phải lê bước trong một hàng dài dằng dặc, trên chính con đường mà họ xây nên để kẻ khác qua lại được bình an, thảnh thơi? Và rằng những kẻ khác, vác súng trên vai, đi bên cạnh họ—với mệnh lệnh sẵn sàng cướp đi sinh mạng nếu những mắt xích sống ấy dám vỡ tung? Nó trải dài trước mắt tôi kìa, một con mãng xà bằng cơ thể người, bị xiềng vào sắt thép và quấn chặt trong những lớp cuộn tàn nhẫn của thứ tội ác được pháp luật dung túng.
Clank—clink—clank—Một mệnh lệnh vang lên. Dây xích sống tách ra; từng tốp tản ra làm việc bên lề đường; và rồi tôi được chứng kiến và lắng nghe một phép màu.
Đã bao giờ, xuất phát từ một niềm tin lờ mờ, buồn ngủ rằng mọi tri thức, mọi nghệ thuật, mọi giấc mơ chỉ là tổng hòa kiên nhẫn từ vô vàn nhọc nhằn của hàng triệu sinh linh đã khuất và đang sống, bạn đột nhiên bừng tỉnh trong một nhận thức kỳ lạ rằng tri thức, nghệ thuật và giấc mơ vốn là những thực tại chân xác hơn bất kỳ sinh mệnh sống nào từng hiện hữu, tự động hé lộ, chẳng cần van nài hay ngóng đợi, ở những xó xỉnh tăm tối nhất trong cõi hồn người, lóe lên thứ ánh sáng lăng kính chói lọi làm lóa mắt và chấn động mọi sự an tâm trong tư duy của bạn, lật nhào nó bằng những câu hỏi mơ hồ về bản chất của thực tại mà bạn chẳng tài nào dập tắt nổi? Khi bạn nghe tin một đứa trẻ chưa từng qua trường lớp lại có thể, chẳng hiểu bằng cách nào, thực hiện được những công trình của các bậc thầy phù thủy toán học, chưa bao giờ bạn cảm thấy dường như toàn bộ sách vở bỗng chốc bay biến, và hiện ra trước mắt bạn là một tạo vật kiêu hùng, uy nghi như tượng nhân sư—chính là Toán học, đang đặt ra những bài toán cho những kẻ chỉ biết cúi đầu, rồi đột ngột, bằng một ngẫu hứng nào đó, hóa thân trọn vẹn vào đứa trẻ mắt tròn ngơ ngác và đầy bí ẩn kia? Đã bao giờ bạn cảm thấy tất cả các tác phẩm của các bậc thầy đều bị gạt phăng sang một bên trước tiếng hát bùng lên từ một cổ họng vô thức cất lời, để rồi nhận ra chính Âm nhạc, với sự hiện diện tối cao, đã bước vào lẩu linh hồn ấy và cất tiếng ca?
Không, bạn chưa từng cảm thấy điều đó ư? Nhưng chắc chắn bạn chưa bao giờ nghe Đoàn Phao-xích cất tiếng hát!
Khuôn mặt họ đen đúa, thô kệch và tuyệt vọng; trán họ thấp, cằm họ nặng nề, ánh mắt họ trơ lì; ba trăm năm của sự khinh miệt và những nhát dấu nung chảy đã khắc sâu vết sẹo của nó lên dung mạo lẫn vóc hình của Sự Vô Minh—Sự Vô Minh đã từng ngu muội, khờ dại, quờ quạng tìm kiếm lối đi, để rồi chỉ nhận lại câu trả lời là vết nung tàn nhẫn ấy. Thế nhưng, vượt lên trên giới hạn của loài người kiêu ngạo cùng nỗi khinh miệt nhỏ nhoi của họ, Linh hồn Âm nhạc vĩ đại, ngọt ngào và cổ xưa, những cung bậc của Càn Khôn, đã rung lên xuyên qua tận cốt tủy của người da đen từ thuở hồng hoang dựng nước; và nó cất tiếng ca, cất tiếng ca, với những sợi dây đàn muôn đời khua nhịp, vang vọng qua mọi thanh âm của Đoàn Phao-xích. Và chẳng có lấy một giọng ca nào quá đỗi tầm thường mà lại không đong đầy thứ âm vang rì rào đang run rẩy bùng lên thành những khúc ca luôn luôn mới mẻ, mới mẻ và mới mẻ hơn nữa.
Tôi đã nghe thấy điều đó vào ngày hôm đó.
Tên tổ trưởng nện mạnh chiếc cuốc xuống lòng đất, rồi chốc lát huýt sáo như một chú chim rừng tự do, hoang dã và đầy sức sống. Đoạn, giọng hắn cất lên bồng bềnh, tựa tiếng gió gầm trầm đục, nghẹn ngào trong chốc lát rồi lịm dần; trong nhịp rơi ấy mang cả âm hưởng của một nỗm mộ hoang. Một giọng khác trỗi dậy, nâng bổng nốt nhạc đã chết lên cao, tựa như kẻ tang chế đang ôm nâng người thương yêu bằng một nụ hôn. Nó trôi dạt đi, về phía những ngọn đồi và ánh mặt trời. Rồi muôn vàn giọng nói hòa quyện cuồn cuộn đổ tới, tựa như một con sóng lớn đang lao đi, trong một khúc đồng ca chưa từng có trước đó, và có lẽ chẳng bao giờ lặp lại; bởi mỗi người cất lên khúc ca của riêng mình tùy theo cảm xúc tuôn trào, nhưng tất cả lại hòa quyện vào nhau. Lời ca ít ỏi, giản dị, đong đầy một nỗi sầu thương lớn lao; tiếng gầm thét của đại dương hòa lẫn trong đó, chẳng ai biết người anh em bên cạnh sẽ hát gì, nhưng vẫn tự nhiên cất lên phần lời của mình khi dòng nhịp điệu cuốn đi, chẳng giọng ca nào đoán trước được nốt nhạc của kẻ đồng hành, thế nhưng chúng vẫn quấn quýt lấy nhau hệt như ngọn sóng đổ xuống đáy vực hay vươn lên đỉnh ngọn, chồng lên nhau, lồng vào nhau, nhô lên,ụp xuống, tất cả cùng cuộn trào trong con sóng vĩ đại; lúc này người này dẫn dắt kẻ khác theo sau, rồi lùi lại để người khác vươn lên dõng dạc, và mọi giọng ca vừa là ca sĩ độc tấu vừa là thành viên hợp xướng, chẳng ai mảy may ý thức về bản thân, mà chỉ đắm chìm trong việc cất lên khúc ca vĩ đại ấy.
Và suốt dọc khoảnh khắc ấy, khi những giọng ca lúc dâng trào lúc chìm lắng, những chiếc rìu vẫn miệt mài vung lên rồi hạ xuống. Còn gương mặt gầy gò, trắng bệch của kẻ gác súng vẫn đứng nhìn với một nụ cười đờ đẫn, vô cảm.
Ôi, giai điệu hoang dã và ảm đạm ấy, khúc ca ai oán kéo dài đầy thiết tha với niềm hy vọng đặt trọn bên kia cõi chết—giai điệu chỉ vừa được tạo ra ở ngay nơi đó, lúc ấy, trước mặt tôi, và rồi trôi tuột đi trước mắt tôi! Ước gì tôi có thể nắm bắt lấy nó, giữ chặt lấy nó, ngăn không cho nó trôi đi! Để cả thế giới này được lắng nghe khúc ca của Đoàn Phao-xích! Để biết rằng tại đây, trên những ngọn đồi đỏ quánh của Georgia, những kẻ tù nhân, những tên tù nhân da đen thô bạo, đang tạo ra thứ âm nhạc chẳng do bất kỳ ai ép buộc, thứ âm nhạc dâng trào như thủy triều rồi rút lui như thủy triều, chẳng thể nào kìm giữ lại được—và rồi vụt bay đi, xa xôi mãi mãi, vào chốn thẳm sâu nơi thanh âm của các thế kỷ từng trôi dạt và chìm vào quên lãng!
Một điều gì đó về Chúa Giê-su, và một Ngọn Đèn trong đêm tối—một màn đêm nuốt chửng vạn vật. Ôi, giữa biển trời ngập tràn ánh nắng, hà cớ gì họ vẫn phải khóc thét cầu xin ánh sáng? Xung quanh họ là sự bao la và vinh quang của bầu ân quang lấp lánh, mặt trời, mặt trời, một thế giới tràn ngập mặt trời, vậy mà những con người này vẫn mỏi mòn kêu gọi ánh sáng! Ánh dương cho con đường, ánh dương cho những hòn sỏi, ánh dương cho phiến đất sét đỏ sậm—nhưng lại chẳng có chút ánh sáng nào cho thứ đất sét sống tối tăm này sao? Chỉ có cái nóng thiêu đốt và ngọn lửa làm lòa mắt, chứ chẳng thể nào nâng vực dậy bóng tối!
"Và xin hãy dẫn dắt con đến với Ngọn Đèn ấy——"
Lời cầu xin thảm thiết vì ánh sáng run rẩy tan loãng vào khoảng không gian ban ngày rực rỡ, còn những chiếc rìu vẫn nhịp nhàng vung lên hạ xuống; và gương mặt khô khốc, lạnh lùng của kẻ gác súng vẫn đứng nhìn với nụ cười đóng băng. "Chừng nào chúng còn hát, chừng đó chúng còn làm việc," nụ cười ấy thầm thì vẻ tĩnh lặng và đầy mỉa mai.
"Đức Chúa là bạn của kẻ không bạn"—Hỡi Con Người của Đau Khổ, Đấng từng bị treo lên đồi Gô-gô-tha, vào ngày mà các thế lực của Luật pháp và uy quyền của Trật tự Xã hội đẩy Ngài lên đó, trong khoảnh khắc đớn đau tột cùng và lời oán thấu trời xanh, khi tiếng kêu xé lòng "Ê-lô-i, Ê-lô-i, la-ma sa-bác-ta-ni?" vẳng lên hướng về một bầu trời điếc đặc, liệu Ngài có linh cảm thấy lời kêu cứu hoang vắng này rồi sẽ tìm đến Ngài từ những tầng sâu chưa thành hình của một chín trăm năm sau?
Niềm hy vọng tuyệt vọng, cất tiếng kêu gào với những kẻ đã khuất! Lời van xin vô ích mong sao chén đắng qua đi, trong khi môi vẫn phải uống cạn ngụm cay đắng! Bởi vì, hệt như thuở nào, Trật tự và Luật pháp, với mũ giáp ngời sáng và giáo mác lấp lánh, đã vây chặt lấy kẻ tử tội trên đồi Gô-gô-tha, thì giờ đây chúng vẫn đứng đó trong dáng hình gầy gò, tàn nhẫn ấy, với khẩu súng trên vai và nụ cười dửng dưng. Và tiếng rên siết từng lịm tắt nơi Đồi Đầu Lâu nay lại được hồi sinh trong tiếng kêu gào đen tối vĩ đại đang vươn lên chống lại mặt trời.
Giá như những kẻ đang sống có thể lắng nghe nó, chứ không phải những kẻ đã chết! Bởi vì những kẻ đi lại với lòng đầy thù hận, ác ý, với sự khinh miệt dành cho những thứ thấp hèn tối tăm, khoác trên mình lớp áo tự đắc, với cái khôn ngoan kiêu căng trong tâm hồn, lòng tự tôn chủng tộc, trật tự nạm sắt và sứ mệnh bảo vệ Những-Gì-Đang-Hiện-Hữu—đó chẳng qua chỉ là những hòn đá biết đi, điếc đặc chẳng thể nghe thấy gì. Nhưng những kẻ đang sống là những ai? Là những người khao khát hiểu biết, chẳng màng đến chuyện thấp cao, mà chỉ tôn thờ những điều kỳ diệu; là những kẻ buồn bã quay lưng lại với Những-Gì-Đang-Hiện-Hữu, để đặt trọn hy vọng vào Những-Điều-Có-Thể. Ước gì họ có thể lắng nghe khúc hợp xưởng của Đoàn Phao-xích, nắm bắt lấy nó, khiến tất cả những kẻ đang sống đều được nghe, được thấy!
Ước gì, từ trong số họ, có một người tìm thấy "Ngọn Đèn", và giơ cao nó lên! Để vẽ lại cho cả thế giới thấy những ngọn đồi Georgia này, những con đường đỏ quấn nắng này, những thân hình oằn mình lao động theo nhịp rìu đều đặn, những gương mặt thô kệch, tối tăm, đờ đẫn, chìm khuất trong đáy sâu—và rồi thả lỏng khúc ca ấy vào tai họ, cho đến khi họ cảm nhận được trái tim rung lên, rỉ máu của Những Đứa Con của Âm nhạc đang đập chung nhịp với trái tim chính họ; và ẩn giấu bên dưới, bên trên, xung quanh nó là tiếng chuông xiềng xích mà người chết đã rèn nên đang lanh lảnh vang lên giữa những nhịp đập của con tim!
Leng keng—leng keng—leng keng—Trời đã sụp tối. Giờ đây họ đang rảo bước trên con đường đỏ rực. Những giọng ca đã chìm vào tĩnh lặng; chỉ còn tiếng xiềng xích va vào nhau lanh lảnh.
