DIỄN VĂN TƯỞNG NIỆM[A]

Cho phép tôi bắt đầu bài diễn văn của mình bằng một lời thú tội. Tôi nói ra điều này với nỗi đau thương và sự ghê tởm chính bản thân mình; nhưng trước sự hy sinh cao cả, chúng ta học được đức tính khiêm nhường, và nếu những người đồng chí của tôi có thể dâng hiến cả mạng sống vì niềm tin của họ, thì tại sao tôi lại không thể dâng hiến lòng kiêu hãnh của mình chứ? Tuy nhiên, nếu chỉ vì mục đích cá nhân, có lẽ tôi đã chẳng nói ra, nếu như tôi không nghĩ rằng vào thời điểm đặc biệt này, nó sẽ khích lệ những người đồng cảm với chúng ta – những ai có thể đã nản lòng trước làn sóng hung bạo gần đây – và biết đâu, sẽ dẫn dắt một vài người đang đứng ở nơi tôi từng đứng, làm những việc mà sau này tôi đã làm.

Đây là lời thú tội của tôi: Mười lăm năm trước, vào tháng Năm, khi dư âm vụ ném bom Haymarket vang vọng khắp ngôi làng nhỏ ở Michigan nơi tôi sinh sống khi ấy, tôi – cũng như những kẻ cả tin và tàn nhẫn khác – đã đọc dòng tít báo đầy dối trá: "Những kẻ Vô chính phủ ném bom vào đám đông tại Haymarket ở Chicago," và ngay lập tức thốt lên: "Chúng đáng bị treo cổ." – Điều này, mặc dù tôi chưa bao giờ tin vào án tử hình đối với những tội phạm thông thường. Vì câu nói đầy dốt nát, phẫn nộ và khát máu đó, tôi sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho chính mình, dù tôi biết những người đã khuất hẳn sẽ tha thứ cho tôi, và những người yêu mến họ cũng vậy. Nhưng giọng nói của chính tôi, khi vang lên vào đêm hôm ấy, sẽ còn ám ảnh tai tôi cho đến tận lúc lâm chung, như một lời sỉ vả và nhục nhã cay đắng. Tôi đã làm gì vậy? Tôi đã tin vào lời đồn đại điên rồ đầu tiên về một sự kiện mà tôi chẳng hề hay biết, và trong tâm trí mình, tôi đã đẩy những con người kia lên giá treo cổ mà không thèm hỏi lấy một lời biện hộ! Trong một khoảnh khắc cuồng loạn, mất cân bằng, tôi đã vứt bỏ lòng trắc ẩn của cả đời người và trở thành một tên đao phủ trong tâm tưởng. Và những gì tôi đã làm đêm đó, hàng triệu người cũng đã làm; những gì tôi đã nói, hàng triệu người cũng đã nói. Tôi chỉ có một lời biện hộ duy nhất cho bản thân và cho tất cả những con người kia – đó là sự thiếu hiểu biết. Tôi đã không biết Chủ nghĩa Vô chính phủ là gì. Tôi chưa từng thấy nó được nhắc đến ngoại trừ trong sách sử, nơi nó luôn bị đánh đồng với sự hỗn loạn xã hội và tội ác giết người. Tôi đã tin vào báo chí. Tôi tưởng rằng những người này đã ném quả bom đó, không chút khiêu khích, vào đám đông đàn ông và đàn bà, chỉ vì thú vui tàn độc là giết chóc. Và tất cả hàng triệu người kia cũng nghĩ như vậy. Nhưng trong hàng triệu người đó, vẫn có vài nghìn người – tôi thấy vui mừng vì mình là một trong số họ – đã không để sự việc dừng lại ở đó.

Tôi không biết mầm mống của lương tri nhân loại nào đã trỗi dậy trong tôi sau đó – liệu đó có phải là một nghi vấn về mặt trí tuệ rằng có lẽ tôi chưa biết hết sự thật về vụ án và không thể tin vào báo chí, hay đó là luồng tình cảm mạnh mẽ, sâu xa vốn thường thúc đẩy trái tim hướng về phía những kẻ bị buộc tội mà không cần lý do; nhưng điều tôi biết chắc chắn là, dù khi ấy tôi chưa phải là một người Vô chính phủ, thì từ rất lâu trước khi vụ hành quyết diễn ra, tôi đã đi đến kết luận rằng lời buộc tội đó là sai trái, phiên tòa đó chỉ là trò hề, rằng chẳng có căn cứ nào về công lý hay luật pháp cho bản án của họ; và rằng việc treo cổ, nếu có xảy ra, sẽ là hành động của một xã hội gồm những con người đã nói những lời tôi đã nói vào đêm đầu tiên đó, và kể từ đó họ vẫn nhắm mắt bịt tai, quyết tâm không nhìn thấy gì, không biết gì ngoài sự giận dữ và báo thù. Cho đến tận giây phút cuối cùng, tôi vẫn hy vọng lòng khoan dung có thể can thiệp, dù công lý đã không làm điều đó; và từ khoảnh khắc tôi biết rằng cả hai đều không thể và sẽ không bao giờ có thể can thiệp nữa, tôi bắt đầu mất niềm tin vào luật pháp và luật sư, thẩm phán và cả thống đốc. Và toàn bộ con người tôi khao khát được biết những người này đã đại diện cho điều gì, và tại sao họ lại bị treo cổ, khi mà chẳng có bằng chứng nào cho thấy họ liên quan đến việc ném bom.

Từng chút một, nơi này nơi khác, tôi bắt đầu hiểu ra rằng điều họ đại diện là một lý tưởng nhân sinh rất cao cả và tốt đẹp, và lý do họ bị treo cổ là vì đã rao giảng lý tưởng đó cho tầng lớp bình dân – tầng lớp bình dân mà trong sự thiếu hiểu biết của mình, họ cũng sẵn sàng treo cổ những con người kia chẳng kém gì sự hiểm ác của tòa án và công tố viên! Từng chút một, tôi nhận ra rằng đây là những người có cái nhìn thấu suốt hơn về quyền con người so với hầu hết đồng loại; và vì được thúc đẩy bởi sự đồng cảm xã hội sâu sắc, họ muốn chia sẻ tầm nhìn đó với mọi người nên đã rao giảng nơi quảng trường. Từng chút một, tôi nhận ra rằng nỗi khổ đau, sự cam chịu thảm hại, sự tha hóa kinh khủng của người lao động – điều mà từ khi biết suy nghĩ tôi đã luôn canh cánh trong lòng (như bất kỳ ai có trái tim cũng phải cảm thấy) – đã tác động lên họ sâu sắc hơn nhiều; sâu sắc đến mức họ không tìm thấy sự bình yên nào ngoài việc tìm kiếm một lối thoát – và đó là điều mà tôi còn chưa đủ nhạy bén để nhận ra. Với tôi, chưa bao giờ có hy vọng rằng sẽ không còn người giàu và người nghèo; chỉ có một ý nghĩ mơ hồ rằng nếu công nhân liên kết lại với nhau để đòi hỏi mức lương khá hơn một chút và rút ngắn giờ làm việc một chút, thì có lẽ khoảng cách giàu nghèo sẽ bớt gay gắt. Thông điệp của những con người này (và cái chết của họ đã lan tỏa thông điệp đó đến tận những đôi tai chưa từng được nghe giọng nói khi họ còn sống) chính là: mọi giấc mơ nhỏ bé như vậy đều là khờ khạo. Rằng không phải bằng cách đòi hỏi những thứ vụn vặt, không phải bằng những cuộc đình công để bớt đi một giờ làm việc, không phải bằng việc "lao tâm khổ tứ chỉ để đẻ ra một con chuột", mà là đòi hỏi tất cả – mọi thứ; bằng cách khẳng định bản thân một cách táo bạo, người lao động có quyền làm việc bao nhiêu giờ họ thấy đủ, chứ không phải bao nhiêu giờ người khác áp đặt cho họ – đó mới chính là lối thoát. Thông điệp đó, cùng với thông điệp của những người khác – những tác phẩm của họ, khi gắn liền với thông điệp của những người này, đã khiến cái chết của họ thu hút sự chú ý của tôi – đã nâng tôi lên, tựa như đứng trên một ngọn đồi cao, nơi tôi nhìn thấy những mái xưởng của thế giới nhỏ bé này. Tôi thấy những cỗ máy, những thứ mà con người chế tạo ra để giảm bớt gánh nặng, những thứ tuyệt vời, những vị thần sắt – tôi thấy chúng cắm hàm răng sắt vào da thịt sống của những người đã tạo ra chúng; tôi thấy những con người tàn tật, cụt chi và què quặt tập tễnh bước vào bóng đêm nuốt chửng kẻ nghèo khó, có thể sẽ bị vứt bỏ như những mảnh vụn trôi dạt của kiếp ăn mày một thời gian, hoặc có thể tự sát trong một góc tối tăm nào đó nơi dòng nước đen ngòm cuốn trôi những thứ nhơ nhớp.

Tôi thấy ngọn lửa hoa hồng từ lò nung rực sáng trên gương mặt tái nhợt của người thợ, và tôi biết chắc chắn như bất cứ điều gì trong đời, rằng chẳng bao giờ có một người tự do lại hiến máu của mình cho ngọn lửa như thế.

Tôi thấy những thân hình đen nhẻm, tan nát và bị nghiền nát, được khiêng ra từ cửa hầm mỏ để nhét vào một ngôi mộ chẳng rộng hơn và chẳng sáng sủa hơn mấy so với cái hầm nơi thân xác sống kia đã phải co quắp mười, mười hai, mười bốn giờ mỗi ngày; và tôi biết rằng để tôi được ấm áp – tôi, và bạn, và những kẻ khác không bao giờ phải làm công việc bẩn thỉu – những con người ấy đã phải nô lệ hóa trong những nấm mồ đen tối đó, để rồi cuối cùng bị nghiền nát đến chết.

Tôi thấy dọc các con phố trong thành phố là những đống đất đá xấu xí, và tận đáy rãnh nơi người ta đào lên, sâu đến mức chẳng còn gì khác có thể nhìn thấy, là những đôi mắt sáng quắc như của một con thú hoang bị dồn vào hang. Và tôi biết rằng những người tự do chẳng bao giờ chọn làm việc ở đó, với cuốc và xẻng trong thứ đất bẩn thỉu đẫm nước thải, trong cái rãnh hẹp đó, trong bầu không khí chứa đầy khí độc chết người, mười, tám, thậm chí sáu giờ mỗi ngày. Chỉ có nô lệ mới làm vậy.

Tôi thấy tận sâu trong lòng tàu thủy chở khách, những người đàn ông đang xúc than – bị cháy sém và thiêu đốt như tờ giấy trước lò lửa; và tôi biết rằng "kỷ lục" của con quái vật xinh đẹp đó, và niềm vui của những quý cô cười đùa trên boong tàu, đều được trả giá bằng những thể xác và tâm hồn héo hon ấy.

Tôi thấy những chiếc xe dọn rác đi qua đi lại, do những con thú tội nghiệp kéo bởi những con người còn tội nghiệp hơn; vì chẳng bao giờ có một con người, một con người thực sự làm chủ bản thân, lại tự nguyện chọn dành cả đời mình trong cái mùi hôi thối buồn nôn buộc họ phải uống rượu để át đi mùi đó.

Và tôi thấy trong các xưởng chì, con người bị nhiễm độc thế nào, và trong các nhà máy lọc đường, họ trở nên điên dại ra sao; trong các nhà máy, họ đánh mất phẩm giá như thế nào; trong các cửa hàng, họ học cách nói dối; và tôi biết chính chế độ nô lệ đã khiến họ làm tất cả những điều đó. Tôi biết những người Vô chính phủ đã đúng – mọi thứ phải được thay đổi, toàn bộ đều sai trái – toàn bộ hệ thống sản xuất và phân phối, toàn bộ lý tưởng sống.

Và tôi đặt câu hỏi cho chính phủ lúc bấy giờ; chính họ đã dạy tôi đặt câu hỏi. Các người đã làm gì – các người, những kẻ nắm giữ Tuyên ngôn và Hiến pháp – các người đã làm được gì về tất cả những điều này? Các người đã làm gì để bảo tồn các điều kiện tự do cho người dân?

Dối trá, lừa bịp, đánh lừa, lừa đảo, mua bán và trục lợi! Các người đã bán đi vùng đất mà các người không có quyền bán. Các người đã sát hại những người bản địa để có thể chiếm đoạt đất đai nhân danh chủng tộc da trắng, rồi sau đó lại đánh cắp nó lần nữa để bán cho kẻ cướp thứ hai, thứ ba. Và việc mua đi bán lại đất đai đó đã xua đuổi người dân khỏi vùng đất trong lành, khỏi bầu không khí sạch sẽ để đến những đống rác rưởi của nhân loại được gọi là thành phố, nơi mọi thứ nhơ bẩn đều diễn ra, và lao động bẩn thỉu sinh ra những thể xác bẩn thỉu và những linh hồn bẩn thỉu. Những chàng trai của chúng ta đã mục ruỗng vì thói hư tật xấu trước khi kịp trưởng thành; những cô gái của chúng ta – chao ôi, John Harvey viết thật đúng:

"Người khác sinh ra một cô con gái trắng trẻo và vàng óng,

Nàng nhìn xuống dòng nước đồng cỏ, và thế gian

Không còn biết đến nàng nữa; họ đã tìm kiếm nàng trên đồng ruộng và trong chuồng gia súc

Nhưng Thành phố, Thành phố đã mua nàng,

Nó đã bán nàng

Thành từng mảnh, cho sinh viên, lũ chuột, và mùi hôi của mồ mả."

Các người đã làm điều này, những quý ông đang vận hành chính phủ; và các người không chỉ gây ra sự sụp đổ này cho người khác; chính các người cũng đang thối rữa trong sự đồi trụy này. Các người tồn tại với mục đích ban phát đặc quyền cho bất cứ ai có thể trả nhiều tiền nhất cho các người, và vì thế đã hạn chế quyền tự do của con người trong việc tự làm chủ bản thân, buộc họ phải bán mình vào kiếp nô lệ khủng khiếp này hoặc trở thành kẻ lang thang, ăn mày, trộm cướp, gái mại dâm và kẻ giết người. Và khi các người đã làm tất cả những điều đó, rồi các người làm gì với họ, những tạo vật do chính các người tạo ra? Các người, những kẻ đã làm gương cho họ trong mọi tội ác? Rồi các người có hối cải, và nhớ đến lời của bậc thầy tôn giáo vĩ đại mà hầu hết các người chỉ nói suông trên môi vào ngày lễ tôn giáo chính thức, để đến với những sinh linh tội nghiệp, tan vỡ, khốn khổ này và yêu thương họ không? Yêu thương và giúp đỡ họ, dạy họ trở nên tốt đẹp hơn? Không: các người xây dựng những nhà tù cao và kiên cố, và ở đó các người đánh đập, bỏ đói và treo cổ họ, phát hiện ra thông qua sự vận hành của hệ thống của các người rằng những con người đã bị hạ thấp đến mức cùng cực, đến nỗi họ sẵn sàng giết bất cứ ai mà họ được lệnh phải giết chỉ với một mức lương tháng.

Đây chính là bản chất của chính phủ – xưa nay vẫn vậy – kẻ tạo ra và bảo vệ đặc quyền; tổ chức của sự áp bức và trả thù. Hy vọng rằng nó có thể trở thành bất cứ điều gì khác là ảo tưởng hão huyền nhất. Họ nói với các người rằng Vô chính phủ – giấc mơ về một trật tự xã hội không cần chính phủ – là một ý tưởng điên rồ. Giấc mơ điên rồ nhất từng xâm nhập vào trái tim con người chính là giấc mơ cho rằng nhân loại có thể tự cứu lấy mình thông qua việc kêu gọi luật pháp, hay đạt được bất kỳ trật tự nào mà không dẫn đến sự nô lệ, nơi có bất kỳ cái cớ nào cho chính phủ.

Chính vì nói với người dân điều này mà năm con người kia đã bị giết. Vì nói với người dân rằng cách duy nhất để thoát khỏi khổ đau là trước hết phải học cách hiểu rõ các quyền của mình trên trái đất này – quyền tự do sử dụng đất đai, tất cả những gì trên đó và tất cả các công cụ sản xuất – và sau đó là cùng nhau đứng lên và tự mình chiếm lấy, thay vì đi van xin những kẻ làm trò xiếc với luật pháp. Bãi bỏ luật pháp – nghĩa là bãi bỏ đặc quyền – và tội ác sẽ tự nó bị xóa bỏ.

Họ sẽ nói với các người rằng những người này bị treo cổ vì ủng hộ bạo lực. Cái gì cơ! Những sinh vật huấn luyện con người trong khoa học giết chóc, trao súng và dùi cui vào tay những kẻ được họ huấn luyện để bắn và đánh, những kẻ hoan hỉ chào đón những phát minh mới nhất về chất nổ, những kẻ đắc thắng với cỗ máy có thể giết nhiều người nhất với ít tốn sức lực nhất, những kẻ tuyên bố cuộc chiến hủy diệt những người không muốn chấp nhận nền văn minh của họ, những kẻ cưỡng bức, thiêu sống, bóp cổ, dùng máy chém, treo cổ và giật điện – chúng lại có sự trơ trẽn để nói về sự bất chính của bạo lực ư! Đúng là những người này có ủng hộ quyền chống lại sự xâm lược bằng vũ lực. Các người sẽ khó mà tìm thấy một người trong một ngàn người không tin vào quyền đó. Người duy nhất đó sẽ là một tín đồ Kitô giáo thực thụ hoặc một người Vô chính phủ không phản kháng. Đó sẽ không phải là một người tin vào Nhà nước. Không, không; họ không bị giết vì ủng hộ sự phản kháng vũ trang về nguyên tắc, mà vì ủng hộ sự phản kháng vũ trang trước sự bạo ngược của các người, và vì ủng hộ một xã hội sẽ mãi mãi chấm dứt sự giàu nghèo, người cai trị và kẻ bị cai trị.

Tinh thần trả thù, vốn luôn ngu muội, đã hoàn thành hành động tàn bạo của nó. Nếu nó chịu ngước mắt khỏi công việc của mình, nó có thể đã nhìn thấy ở phía sau giá treo cổ vào buổi sáng tháng Mười Một ảm đạm đó, ánh bình minh của Chủ nghĩa Vô chính phủ đang bừng sáng trên khắp thế giới.

Vậy nên nó đến trước hết – như một tia hy vọng cho giai cấp vô sản, một lời kêu gọi đứng lên và rũ bỏ xiềng xích vật chất. Nhưng bền bỉ, bền bỉ, ánh sáng đó đã lớn dần lên, khi từng năm trôi qua, các nhà khoa học, thiên tài văn chương, nghệ sĩ và các nhà giáo dục đạo đức đã mang đến cho nó sự cống hiến bằng những tác phẩm tốt nhất của họ, những tác phẩm không được trả công, những tác phẩm họ làm vì tình yêu. Ngày nay, nó không chỉ có nghĩa là sự giải phóng về mặt vật chất; nó còn là sự tổng kết của tất cả những dòng tư tưởng và hành động đã hướng tới tự do trong suốt ba trăm năm qua; nó có nghĩa là sự viên mãn của tồn tại, một cuộc sống tự do.

Và tôi mạnh dạn nói rằng, bất chấp làn sóng lên án gần đây, bất chấp những tiếng kêu gào "hành hình, thiêu sống, bắn bỏ, bỏ tù, trục xuất", và "Chữ A Đỏ" phải bị đóng dấu thấp xuống trên trán, cùng cái cớ mới nhất cho thứ trang trí thẩm mỹ ngây ngô đó là "cái khuy cài", thì trong suốt hai ngàn năm qua, chưa có ý tưởng nào lay chuyển thế giới mạnh mẽ như ý tưởng này – chưa có ý tưởng nào có sức sống mãnh liệt đến vậy để phá vỡ những rào cản về chủng tộc và địa vị, để thu hút cả hoàng tử và vô sản, thi sĩ và thợ máy, tín đồ Quaker và người Cách mạng. Không có lý tưởng nào khác ngoài cuộc sống tự do đủ sức chạm đến trái tim người đàn ông có lòng trắc ẩn và sự thấu hiểu vô biên, hướng về cả vị linh mục đạo đức giả lẫn nạn nhân của những ngọn roi vùng Siberia; người nổi loạn đầy yêu thương, người đã từ bỏ tước hiệu và sự giàu có để lao động cùng toàn thể thế giới lao động; người ca sĩ ngọt ngào mạnh mẽ đã hát:

"Không Ông chủ, dù cao hay thấp";

người tình không đo đếm tình yêu cũng không tính toán chuyện đáp đền; người tự chủ, kẻ "sẽ không cai trị, nhưng cũng sẽ không để bị cai trị"; triết gia đã xướng lên bài ca về Siêu nhân; người phụ nữ tận tụy của nhân dân; phải, và cả những người này nữa – những tia chớp nổi loạn từ vùng tối tăm, ảm đạm, bị bao phủ bởi đám mây mù của những kẻ vô danh, những linh hồn bị sự tàn bạo của chính phủ và tư bản đánh đập, thúc ép, chích đốt đến mức phẫn nộ và cay đắng mù quáng, những con sư tử trẻ điên cuồng của cuộc nổi dậy, những Winkelrieds sẵn sàng hiến dâng trái tim mình cho mũi giáo.

[A] Đọc vào ngày 11 tháng 11 năm 1901, tại Chicago.