Ngoại trừ duy nhất nhân vật Falstaff, tất cả các nhân vật của Shakespeare đều thuộc diện mà chúng ta gọi là những người đàn ông sinh ra để kết hôn. Mercutio, vốn là anh em họ hàng với Benedick và Biron, xét cho cùng thì rồi cũng sẽ đi đến cái kết tương tự. Ngay cả Iago cũng có vợ, và điều kỳ lạ hơn nhiều là hắn ta lại là một kẻ ghen tuông. Những người như Jacques hay gã Hề trong vở Lear, dù chúng ta khó lòng tưởng tượng họ sẽ kết hôn, nhưng lại chịu sống độc thân vì tính tình yếm thế hoặc vì một trái tim tan vỡ, chứ không phải do tinh thần hoài nghi và sự chuộng đời độc thân như người ta thời nay. Hơn nữa, nếu bạn đọc bản dịch tiếng Pháp của George Sand cho vở Như ý muốn (As You Like It) — và tôi nghĩ mình có thể đoán chắc bạn sẽ chẳng thích nó mấy — bạn sẽ thấy Jacques kết hôn với Celia chẳng khác nào Orlando kết hôn với Rosalind.

Ít ra thì vào thời của Shakespeare, người ta có vẻ ít do dự hơn hẳn trước ngưỡng cửa hôn nhân; và sự do dự lúc bấy giờ cũng mang màu sắc tiếu lâm, chẳng hề nghiêm túc hơn là bao so với thái độ của Panurge, dù đứng ở góc độ nào đi nữa. Trong các vở hài kịch hiện đại, các nam anh hùng đa phần có chung cách suy nghĩ với Benedick, nhưng lại tỏ ra nghiêm túc gấp đôi và mức độ tự tin thì không bằng một góc tư. Và tôi coi sự rụt rè này là minh chứng cho thấy nỗi sợ hãi của họ chân thực biết bao. Xét cho cùng, họ thừa biết mình chỉ là những con người phàm trần; họ thừa biết những chiếc bẫy rập nào đang rình rập dưới chân; và cái bóng của đời sống gia đình chờ đợi ra sao, đầy quyết đoán và đáng sợ, ngay tại ngã ba đường. Họ muốn giữ lấy tự do cho mình; nhưng nếu điều đó là không thể, thì chà, đành phó mặc cho ý Chúa vậy! “Sao thế, anh sợ kết hôn lắm à?” Cécile cất lời hỏi trong vở Maître Guerin. “Ồ, lạy Chúa, không đâu!” Arthur đáp; “Tôi thà uống thuốc mê còn hơn.” Họ trông đợi hôn nhân chẳng khác nào cách họ chuẩn bị đối mặt với cái chết: cái nào cũng có vẻ là tất yếu; cái nào cũng là một dấu hỏi lớn và là cú nhảy vào cõi mù mịt, khiến cho một khi lâm vào cảnh chán đời buông xuôi, người ta lại càng phải cố gắng tôi luyện sắt đá cõi lòng. Tên lưu manh hào hoa Maxime de Trailles đón nhận tin tức về những đám cưới chẳng khác nào một ông lão nghe tin về sự ra đi của những người cùng thời. “Thật là tuyệt vọng,” hắn kêu lên, ngả người xuống chiếc ghế bành tại nhà Madame Schontz; “thật là tuyệt vọng, tất cả chúng ta đều đang kết hôn rồi kìa!” Mỗi cuộc hôn nhân đối với hắn giống như một sợi tóc bạc mọc thêm trên đầu; và những tiếng chuông nhà thờ vui vẻ dường như đang chế nhạo tuổi năm mươi cùng chiếc bụng phệ phương phi của hắn.

Thực tế là chúng ta sợ cuộc sống này hơn hẳn tổ tiên mình, và chẳng thể dứt khoát nổi trong lòng dẫu là để kết hôn hay sống độc thân. Hôn nhân thì đáng sợ, nhưng tuổi già lạnh lẽo và cô quạnh cũng đáng sợ chẳng kém. Tình bạn giữa những người đàn ông vô cùng dễ chịu, nhưng lại chẳng có gì đảm bảo chắc chắn. Suốt dọc đường, bạn thừa biết sẽ có một người bạn kết hôn rồi đóng cửa tiễn bạn ra về; người thứ hai nhận một công việc ở tận Trung Quốc, để rồi chẳng còn lại gì trong bạn ngoài một cái tên, một hoài niệm, cùng những bức thư gạch chéo đôi khi nhận được và đọc thật nhọc nhằn; người thứ ba lại vướng vào một thứ giáo điều tôn giáo quái gở nào đó để rồi từ đó nhìn bạn với ánh mắt hằn học. Cứ thế, bằng cách này hay cách khác, cuộc đời đẩy con người ra xa nhau và bóp nát những mối thâm giao đẹp đẽ mãi mãi. Chính sự uyển chuyển và thoải mái làm nên vẻ đẹp dễ chịu của tình bạn khi chúng còn tồn tại cũng lại là thứ khiến chúng dễ bề bị hủy hoại và lãng quên. Và một người có dăm ba người bạn, hay thậm chí một tá (nếu có ai giàu có đến thế trên cõi đời này), không thể nào quên được rằng hạnh phúc của mình đang tựa trên một nền móng bấp bênh nhường nào; và chỉ qua một vài cú đánh của định mệnh — một cái chết, dăm ba lời nói bâng quơ, một mảnh giấy có đóng dấu, ánh mắt rạng ngời của một người phụ nữ — anh ta có thể bị bỏ lại, chỉ trong vòng một tháng, trong cảnh tay trắng chẳng còn gì. Hôn nhân quả thực là một liều thuốc đầy hiểm nguy. Thay vì đặt cược vào hai hay ba người, bạn dồn toàn bộ hạnh phúc của mình vào duy nhất một cuộc đời. Nhưng dẫu sao, vì thỏa thuận ấy mang tính minh bạch và trọn vẹn hơn từ phía bạn, thì nó cũng tương tự từ phía đối phương; và bạn chẳng phải lo lắng trước quá nhiều bất trắc; chẳng phải cơn gió nào cũng có thể thổi bay bạn khỏi bến bờ neo đậu; và chừng nào Thần Chết còn chưa vung lưỡi hái, bạn sẽ luôn có một người bạn đợi sẵn ở nhà. Những kẻ chung một buồng giam trong ngục Bastile, hay bị ném cùng nhau lên một hoang đảo, nếu không lao vào tẩn nhau ngay lập tức, thì thế nào cũng tìm được một tiếng nói chung để thỏa hiệp. Họ sẽ học cách thích nghi với thói quen và tính nết của đối phương, để biết đâu là nơi cần rón rén bước đi và đâu là nơi họ có thể dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể vào đó. Sự thận trọng của những năm đầu tiên dần trở thành thói quen cố định của những năm tháng xế chiều; và cứ thế, với sự khôn ngoan và kiên nhẫn, hai cuộc đời có thể hòa quyện vào làm một cách không thể tách rời.

Nhưng hôn nhân, dẫu có thoải mái đi chăng nữa, thì hoàn toàn chẳng hề có chút anh hùng nào. Nó chắc chắn làm thu hẹp và thui chột tinh thần của những con người hào hiệp. Trong hôn nhân, người ta trở nên chùng xuống, ích kỷ, và trải qua sự thoái hóa mỡ trong bản ngã đạo đức của mình. Điều này không chỉ xảy ra khi Lydgate kết hôn nhầm với Rosamond Vincy, mà ngay cả khi Ladislaw cưới được người vợ cao giá hơn mình là Dorothea, ta cũng có thể bắt gặp ví dụ tương tự. Bầu không khí bên lò sưởi làm héo mòn tất cả những nét hoang dã tuyệt vời trong trái tim người chồng. Anh ta cảm thấy quá thoải mái và hạnh phúc đến mức bắt đầu ưu tiên sự thoải mái và hạnh phúc hơn mọi thứ trên đời, kể cả người vợ. Hôm qua, anh ta sẵn sàng chia sẻ đồng xu cuối cùng của mình; ngày hôm nay “nhiệm vụ đầu tiên của anh ta là dành cho gia đình,” và nhiệm vụ ấy được hoàn thành phần lớn qua việc sưu tầm những chai vang hảo hạng và chăm chút cho sức khỏe của một đấng sinh thành vô giá. Hai mươi năm trước, con người này có khả năng phạm tội hoặc làm chuyện anh hùng như nhau; giờ đây anh ta chẳng còn thích hợp cho việc gì cả. Tâm hồn anh ta đã ngủ quên, và bạn có thể cất lời thoải mái mà chẳng cần bận tâm giữ ý; bạn sẽ chẳng tài nào đánh thức được anh ta đâu. Chẳng phải ngẫu nhiên mà Don Quixote sống độc thân còn Marcus Aurelius lại có một cuộc hôn nhân bất hạnh. Đối với phụ nữ, mối nguy này ít hơn. Hôn nhân mang lại quá nhiều lợi ích cho người phụ nữ, mở ra trước mắt họ nhiều khía cạnh của cuộc sống hơn, và đưa họ đến với sự tự do cùng tính hữu dụng lớn lao hơn nhiều, thế nên dù có kết hôn dở hay hay, họ hầu như vẫn nhận được những giá trị nhất định. Tuy nhiên, có một thực tế là một số phụ nữ vui vẻ và chân thực nhất lại chính là những bà cô già; và những bà cô già ấy, cùng những người vợ có cuộc hôn nhân bất hạnh, thường lại là những người sở hữu thiên chức làm mẹ trọn vẹn nhất. Và điều này dường như cho thấy rằng, ngay cả đối với phụ nữ, đời sống hôn nhân êm ấm vẫn có ít nhiều ảnh hưởng kìm hãm. Dù vậy, quy luật chung vẫn không hề thay đổi: nếu bạn muốn tìm những người ưu tú nhất trong cả nam lẫn nữ, hãy chọn một chàng độc thân tốt tính và một người vợ hiền thảo.

Tôi thường không khỏi ngạc nhiên khi thấy có biết bao cuộc hôn nhân đạt đến độ thành công kha khá, và rất ít trường hợp sụp đổ hoàn toàn, nhất là khi tôi chẳng thể tài nào hiểu nổi nguyên lý mà con người dùng để điều tiết sự lựa chọn của mình. Tôi thấy phụ nữ kết hôn bừa bãi với những gã thị dân mắt trợn trừng hay những tên trai trẻ mặt mày nhợt nhạt, láo liên như chồn lùi, còn đàn ông thì cam chịu sống chung với những ả ô sin chua ngoa, hoặc rước về nhà những trinh nữ đanh đá, cay nghiệt. Người ta thường trả lời rằng những người tốt kết hôn đơn giản là vì họ phải lòng nhau; và dĩ nhiên bạn có thể sử dụng cũng như lạm dụng một từ ngữ bao nhiêu tùy thích, miễn là được số đông ủng hộ. Nhưng tình yêu suy cho cùng chỉ là một cách nói có phần phóng đại cho thứ tình cảm nhạt nhẽo ấy. Dù thế nào đi nữa, đây chắc chắn không phải là nơi Thần Ái Tình giương những mũi tên vàng của mình; khó mà nói một cách chuẩn xác rằng ngài ngự trị và hoan ca ở chốn này. Quả thực, nếu đây thực sự là tình yêu, thì rõ ràng đám thi sĩ đã dắt mũi nhân loại từ thủa hồng hoang tới giờ. Và bạn chỉ cần nhìn thẳng vào mặt những cặp đôi hạnh phúc ấy là sẽ thấy họ chưa từng yêu, chưa từng căm hận, hay trải qua bất kỳ một nỗi đam mê mãnh liệt nào trong suốt cuộc đời họ. Khi bạn nhìn thấy một đĩa trái cây tráng miệng, thỉnh thoảng bạn sẽ dành tình cảm cho một quả đào hay quả xuân đào nào đó, dõi theo nó với chút hồi hộp khi nó được chuyền quanh bàn, và cảm thấy hụt hẫng ra mặt khi nó bị ai khác bốc mất. Tôi vừa dùng cụm từ “đam mê mãnh liệt.” Chà, tôi dám cá đây cũng chính là thứ đam mê mãnh liệt xấp xỉ bậc nhất thường dẫn con người ta đến hôn nhân. Có ông chồng nọ sau khi kết hôn mới nghe tin có anh chàng tội nghiệp nào đó đang lâm bệnh nặng vì quá si mê vợ mình. “Thật đáng tiếc làm sao!” anh ta thốt lên; “cậu biết đấy, tôi mà tìm người khác thì dễ ợt hà!” Thế mà đó lại là một cuộc hôn nhân vô cùng hạnh phúc đấy thôi. Hoặc một trường hợp khác: Một thanh niên đang kể cho tôi nghe câu chuyện tình ái ngọt ngào của anh ta. “Tôi thấy thích thú chừng nào mấy cô em vợ còn ở đó,” gã trai si tình này nói; “nhưng tôi chẳng biết phải làm gì khi chỉ có hai người chúng tôi với nhau.” Lại thêm một chuyện nữa: Một phu nhân đã có gia đình đang bàn luận chủ đề này với một quý cô khác. “Chị biết đấy, mình ạ,” người thứ nhất nói, “sau mười năm chung sống, dù chồng chị có thế nào đi chăng nữa, thì anh ấy vẫn luôn là một người bạn cũ.” “Tôi có rất nhiều bạn cũ,” người kia đáp lại, “nhưng tôi thích họ chỉ dừng lại ở mức độ đó thôi.” “Ồ, có lẽ tôi cũng thích thế hơn ấy chứ!” Có một âm hưởng chung xuyên suốt ba minh chứng về bức tranh đồng quê thời hiện đại này; và phải thừa nhận rằng vị thần tình yêu đang lang thang giữa chúng ta với dáng đi khập khễnh cùng đôi mắt kèm nhèm. Bạn tự hỏi không biết từ xưa đã thế chưa; không biết ham muốn có luôn tẻ nhạt và vô hồn như vậy, còn sự chiếm hữu có luôn lạnh lẽo đến thế hay không. Tôi không tài nào kìm được ý nghĩ rằng phần lớn mọi người trước khi kết hôn đều soạn sẵn một bản tiêu chuẩn tiến cử giống như cách Hannah Godwin viết cho người anh trai William về cô bạn thân Miss Gay của cô ấy. Nó đáng yêu đến mức buồn cười, lại cực kỳ đúng vào hoàn cảnh, nên tôi buộc phải trích dẫn ra đây vài câu. “Tiểu thư đây về mọi phương diện đều được sinh ra để mang lại hạnh phúc thực sự cho một người có tính cách như anh. Cô ấy có giọng nói du dương, biết dùng nó để đệm theo nhạc cụ một cách đầy tinh tế. Cô ấy có phong thái lịch sự tự nhiên, không quá sỗ sàng cũng chẳng quá câu nệ. Cô ấy là một người tề gia nội trợ giỏi giang và biết cách chi tiêu tiết kiệm, nhưng vẫn giữ được bản tính hào phóng. Về phần phẩm chất bên nội tâm, tôi càng có lý do để ca ngợi nhiều hơn nữa: sự khôn ngoan mà không kiêu ngạo, một óc phán đoán sắc sảo nhưng không mang tính châm biếm, cùng với lượng đức tin tôn giáo vừa vặn đúng mức mà William nhà ta ưa thích, đã khiến tôi ao ước cô ấy trở thành vợ của William.” Khúc ca đại loại là thế đấy: giọng nói êm tai, ngoại hình ưa nhìn ở mức trung bình, phẩm chất nội tâm hoàn hảo không chê vào đâu được theo kiểu vở tập viết ở trường, cùng với lượng tôn giáo vừa đủ làm hài lòng William; và rồi, nhanh chóng tiến thẳng đến nhà thờ.

Nói cho ngay thẳng, nếu người ta chỉ kết hôn khi thực sự yêu nhau, phần lớn nhân loại sẽ chết mà không hề lập gia đình; và trong số những kẻ còn lại, ắt sẽ chẳng thiếu những mái ấm giông bão. Sư tử là chúa sơn lâm, nhưng hắn ta khó lòng thích hợp để làm thú cưng trong nhà. Tương tự như vậy, tôi nghi ngờ rằng tình yêu vốn là một thứ cảm xúc quá đỗi bạo liệt để có thể trở thành một thứ tình cảm gia đình tốt đẹp trong mọi hoàn cảnh. Giống như những sự kích động dữ dội khác, nó không chỉ khơi dậy những gì tốt đẹp nhất mà còn cả những gì tồi tệ và nhỏ nhen nhất trong bản chất con người. Cũng giống như việc có những kẻ trở nên cay độc khi say xỉn, hoặc thích gây gổ và độc địa dưới ảnh hưởng của niềm tin tôn giáo, thì một vài người vốn là những gã đàn ông trung thực, bộc trực và tốt bụng trong các mối bận tâm và sinh hoạt đời thường, lại trở nên hờn dỗi, ghen tuông và đòi hỏi đủ điều khi họ vướng vào lưới tình.

Vậy thì, xét đến việc chúng ta bị dồn vào giả thuyết rằng con người ta lựa chọn trong một trạng thái tâm lý tương đối tỉnh táo, làm sao họ có thể chọn lựa chuẩn xác đến thế? Người ta gần như bị cám dỗ để gợi ý rằng việc bạn kết hôn với ai thực ra chẳng mấy quan trọng; rằng trên thực tế, hôn nhân chỉ là một thứ tình cảm mang tính chủ quan, và một khi bạn đã hạ quyết tâm cùng tự thuyết phục được chính mình, bạn hoàn toàn có thể “chung sống êm thấm” với bất kỳ ai. Nhưng ngay cả khi chúng ta đánh giá hôn nhân ở mức độ thấp nhất, ngay cả khi xem nó chẳng khác nào một dạng tình bạn được cảnh sát thừa nhận, thì vẫn phải có những lằn ranh về mức độ tự do và sự đồng cảm đạt được, cùng với một nguyên tắc nào đó để dẫn đường cho những người phàm trần trong lựa chọn của họ. Vậy nguyên tắc ấy nên là gì? Chẳng lẽ không có quy tắc nào rõ ràng hơn những gì ta tìm thấy trong Sách Cầu Kinh hay sao? Luật pháp và tôn giáo cấm đoán việc kết hôn dựa trên quan hệ cận huyết hay họ hàng; xã hội can thiệp để phân chia giai cấp; và trong một vấn đề tối quan trọng như thế này, lẽ phải cùng sự khôn ngoan chẳng lẽ chưa từng có lấy một lời để nói hay sao? Trong khi thiếu vắng những lời giáo huấn mang tính uy quyền hơn, hãy cùng bàn luận điều này giữa những người bạn với nhau: dẫu chỉ là vài phỏng đoán, chúng cũng có thể mang lại đôi điều thú vị cho các chàng trai cô gái.

Trong mọi vấn đề liên quan đến ăn uống, giao du, khí hậu và lối sống, sự tương đồng về sở thích là điều cần phải hướng tới. Sẽ thật là một cực hình, chẳng hạn, nếu phải chung chăn chung gối với một kẻ có thói quen dậy sớm hoặc một người ăn chay trường. Còn trong các vấn đề về nghệ thuật và trí tuệ, tôi tin rằng nó hoàn toàn chẳng có tầm ảnh hưởng gì sất. Chắc chắn là chẳng có chút ảnh hưởng nào trong tình bạn giữa những người đàn ông, những kẻ sẵn sàng dùng bữa tối với một người có trái tim nhân hậu, một hầm rượu ngon và cái lưỡi hài hước, hơn là với một kẻ có chung mọi sở thích với họ nhưng lúc nào cũng ủ dột, sầu muộn. Nếu vợ bạn thích đọc Tupper, đó chẳng phải là lý do để bạn phải cúi đầu hổ thẹn. Cô ấy suy nghĩ giống như số đông và dám dũng cảm bảo vệ quan điểm của mình. Tôi vẫn luôn nghi ngờ thịết thẩm mỹ đại chúng vốn là một sản phẩm lai tạp giữa sự điệu bộ và tư tưởng giáo điều; và tôi chắc chắn rằng, nếu bạn tìm được một người trung thực không có xu hướng văn chương đặc biệt nào, họ sẽ nói cho bạn nghe rằng họ thấy phần lớn tác phẩm của Shakespeare thật khoa trương, vô lý hết chỗ nói, và toàn bộ chúng được viết bằng thứ tiếng Anh vô cùng tối nghĩa đọc lên thì phát ngấy. Và cách đây chưa lâu, tôi đã có thể cất chiếc lồng đèn của mình đi trong sự mãn nguyện, bởi vì tôi đã tìm được con người trung thực ấy. Anh ta là một anh chàng tài năng, nhanh trí, hài hước, là một họa sĩ cừ khôi và có con mắt tinh tường đối với một số hiệu ứng thơ ca của biển cả và tàu bè. Tôi không phải là kẻ rành mạch gì về thể loại đó, nhưng một bức phác thảo của anh ta đôi khi vẫn hiện về trong tâm trí tôi vào ban đêm. Con thuyền trông mới mạnh mẽ, dẻo dai và tràn trề sức sống làm sao giữa những ngọn sóng cuồn cuộn! Với những cú nhúng mình và nghiêng lườn đầy uy lực, nó rẽ phăng dòng nước biển đang tung bọt bay là đà! Tôi không thể tưởng tượng nổi một kẻ đã nhìn ngắm hiệu ứng ấy, và chộp lấy nó ngay trong khoảnh khắc bay bổng với ngần ấy sức mạnh cùng khí phách, lại là một kẻ tầm thường trong những ngõ ngách sâu thẳm nhất của tâm hồn. Thế mà anh ta lại nghĩ rằng, và chẳng hề xấu hổ khi để người ta biết điều đó, rằng Ouida viết hay hơn William Shakespeare về mọi mặt. Nếu có nhiều người sống chân thật như anh ta hơn nữa, đó sẽ là thứ cốt lõi của nền phê bình bình dân. Thứ phong phú không phải là gu thẩm mỹ, mà sự dũng cảm mới là điều hiếm hoi. Và chúng ta đang có cái gì để thay thế đây? Đã bao nhiêu lần chúng ta chẳng từng nghe thấy biết bao kẻ, dẫu chẳng nghĩ khác gì anh chàng họa sĩ kia, lại đi phun ra những lời văn phóng đại nhặt nhạnh từ kẻ khác? Hỡi nhà phê bình ưu tú nhất, có bao giờ bạn cảm thấy phát óc khi chính những tính từ ngọt ngào của bạn lại được người ta ném trả vào mặt trước một đám đông há hốc mồm ra nghe hay không? Sự nhiệt thành đối với nghệ thuật nay đã trở thành một chức năng của cơ thể người phụ nữ bình thường, thứ mà họ thực hiện với sự chuẩn xác và một vẻ tinh tế ám ảnh nào đó, giống như một cỗ máy khéo léo và được vận hành trơn tru. Có những lúc, ôi chao! ngay cả người điềm tĩnh nhất cũng bị cuốn đi trong dòng thác đó, buông ra những tính từ hoa mỹ chẳng kém ai, và tỏ ra quá khích lố lăng trong vài khoảnh khắc đáng hổ thẹn. Khi bạn nhớ lại điều đó, bạn sẽ bị cám dỗ để nói những lời đanh thép, rằng bạn sẽ chẳng thèm kết hôn với bất kỳ ai không giống như vua George Đệ Nhị, và không thể mở miệng tuyên bố thẳng thừng sự ghét bỏ của mình đối với thơ ca và hội họa.

Từ “sự thật” (facts), xét theo một vài khía cạnh, là một từ mang tính quyết định. Tôi từng trò chuyện với các tu sĩ Dòng Tên và nhóm Plymouth Brethren, các nhà toán học và nhà thơ, những người theo chủ nghĩa cộng hòa giáo điều cùng những quý ông đáng kính đeo khăn quàng cổ lốm đốm hoa văn chim trĩ; và mỗi người lại hiểu từ “sự thật” theo một tầng nghĩa huyền bí của riêng họ. Dù đã cố gắng hết sức, tôi chẳng thể nào tiếp cận được nguyên lý phân định của họ. Những gì cốt thiết đối với họ, đối với tôi lại chẳng có chút giá trị hoặc hoàn toàn sai sự thật. Chúng tôi chẳng thể đi đến bất kỳ một sự thỏa hiệp nào về việc điều gì là quan trọng hay không quan trọng trong cuộc đời của con người. Dù có xoay trở thế nào đi nữa, tất cả chúng ta đều đứng quay lưng vào nhau trong một vòng tròn lớn, và ngắm nhìn một góc trời khác, với những đỉnh núi khác dọc theo đường chân trời và những chòm sao khác ở phía trên đỉnh đầu. Mỗi người chúng ta đều ôm giữ trong đầu một thứ quái đản nào đó, thứ mà chúng ta tin tưởng hơn bất cứ điều gì trên đời, và nó làm nhuốm màu toàn bộ trải nghiệm theo sắc thái của riêng nó. Làm sao bạn có thể bắt mọi người đồng thuận với nhau khi một kẻ thì điếc còn kẻ kia lại mù? Và đây chính là điểm cần phải có sự tương đồng giữa vợ và chồng. Họ phải đồng thuận về từ khóa chủ đạo của mình trong “những sự thật tôn giáo,” hoặc “những sự thật khoa học,” hay “xã hội học, anh yêu ạ”; bởi vì nếu không có sự đồng thuận như thế, mọi cuộc giao tiếp sẽ trở thành một sự gồng mình đầy đau đớn đau. Tóm lại, “lượng đức tin tôn giáo vừa đủ làm hài lòng William,” đó chính là điều cần thiết để biến bất kỳ anh chàng William nào và người vợ của anh ta thành một cặp đôi hạnh phúc. Bởi vì có những sự khác biệt mà không thói quen hay tình cảm nào có thể hàn gắn nổi, và kẻ phóng túng không được phép kết hôn với người theo phái Pharisêu. Hãy tưởng tượng Consuelo trong vai bà Samuel Budget, người vợ của một thương gia thành đạt! Những người đàn ông ưu tú nhất và những người phụ nữ tuyệt vời nhất đôi khi có thể sống chung với nhau suốt cả cuộc đời, nhưng vì thiếu đi sự đồng thuận trong các vấn đề nền tảng, họ vẫn coi nhau là những linh hồn lầm đường lạc lối cho đến tận phút cuối cùng.

Một loại tài năng nhất định là gần như không thể thiếu đối với những người muốn trải qua nhiều năm tháng chung sống cùng nhau mà không tự chán ngấy đến chết. Nhưng tài năng ấy, cũng giống như sự đồng thuận, phải hướng về và xoay quanh cuộc sống. Để có thể sống hạnh phúc bên nhau, họ phải am hiểu những tiểu tiết tinh tế của trái tim, và được sinh ra với năng khiếu sẵn sàng thỏa hiệp. Người phụ nữ phải có tài năng của một người phụ nữ, và sẽ chẳng quá quan trọng nếu cô ấy chẳng có tài năng nào khác. Cô ấy phải am hiểu métier de femme (bản chất phụ nữ), và có một sự nhạy cảm tinh tế đối với các vấn đề tình cảm. Và việc một người giỏi buôn chuyện, biết trò chuyện một cách duyên dáng và sắc sảo về những người bạn chung cùng muôn vàn chuyệnn vặt vãnh không đâu của đời sống thường nhật còn quan trọng hơn rất nhiều so với việc cô ấy nói năng giỏi giang như chúa sơn lâm hay các thiên thần; bởi vì việc ngồi bên lò sưởi cùng nhau xảy ra trong hôn nhân thường xuyên hơn rất việc có mặt một vị khách nước ngoài nổi tiếng trong bữa tối. Việc người ta cùng bật cười trước những trò đùa giống nhau, và có vô số câu chuyện “gà gô trong phòng súng,” vô số câu đùa cửa miệng cũ kỹ mà thời gian không thể phai mờ hay thói quen làm cho nhàm chán, xin lỗi quý vị cho phép tôi được nói thế, còn là sự chuẩn bị cho cuộc sống tốt hơn rất nhiều những thứ khác cao cả hơn và nghe có vẻ kêu hơn trước tai thiên hạ. Bạn có thể tự mình đọc sách của Kant nếu muốn; nhưng bạn phải chia sẻ một câu chuyện cười với ai đó. Bạn có thể tha thứ cho những kẻ không theo kịp bạn trong một bài luận triết học; nhưng việc nhận ra vợ mình đang cười khi trong mắt bạn rưng rưng lệ, hoặc ngây ra nhìn khi bạn đang cười nắc nẻ, sẽ góp phần không nhỏ vào việc giải tán cuộc hôn nhân ấy.

Tôi quen một người phụ nữ vì lý do chán ghét hay khiếm khuyết nào đó mà chưa từng có nổi lấy một lần hiểu nổi ý nghĩa của từ chính trị, và đã từ bỏ luôn việc cố gắng phân biệt giữa đảng Whig và đảng Tory; nhưng nếu bạn trò chuyện với cô ấy về địa hạt chính trị của riêng cô ấy, hỏi cô ấy về những người đàn ông hay phụ nữ khác cùng những thủ đoạn của sự tồn tại đời thường — những va vấp, những mẹo mực, những thói hư tật xấu mà cuộc đời xoay vần quanh đó — bạn sẽ thấy chẳng có mấy ai sắc sảo, táo bạo và hài hước hơn cô ấy đâu. Chưa hết, để làm rõ hơn những gì tôi đang suy nghĩ, chính người phụ nữ ấy lại sở hữu một phần tư duy cao cả và mang đậm chất thơ hơn, một sự quan tâm chân thành đối với vạn vật vì chính bản chất của chúng, cùng sự kinh ngạc bền bỉ trước những điều bình thường nhất. Cô ấy không dễ bị thói quen đánh lừa, hay bị bắt phải tin rằng một điều bí ẩn đã được giải mã chỉ vì nó được lặp đi lặp lại. Tôi từng nghe cô ấy nói rằng cô ấy có thể cảm thấy kinh ngạc đến phát điên chỉ vì một chiếc lông mày của con người. Giờ đây, trong một thế giới mà phần lớn chúng ta đều bước đi vô cùng mãn nguyện trong vòng sáng nhỏ hẹp do lý trí của chính mình tạo ra, và cứ phải được nhắc nhở về những gì nằm bên ngoài bởi những ngoại lệ hào nhoáng và ầm ĩ — động đất, núi lửa Vesuvius phun trào, đàn banjo lơ lửng giữa không trung trong một buổi hầu đồng, và đại loại thế — một tâm hồn tươi mới và ngây thơ như vậy rõ ràng không phải là một món quà đáng chê trách. Tôi xin thừa nhận rằng tôi cho đó là một kiểu tâm trí tốt hơn so với thứ đi kèm một cách tất yếu với những góc nhìn rạch ròi nhất về công việc quốc sự. Nó có độ bền vững cao. Nó sẽ tìm ra điều gì đó để nói ngay cả trong một khoảnh khắc rảnh rỗi hiếm hoi. Nó ẩn chứa bên trong nguồn suối của những ý tưởng thú vị và kỳ quặc. Trong khi tôi có thể tưởng tượng ra cảnh mình ngáp ngắn ngáp dài suốt đêm cho đến tận khi mỏi nhừ cả hàm và nước mắt giàn giụa, dẫu cho người bạn đồng hành ngồi ở phía bên kia lò sưởi của tôi có nắm giữ những quan điểm vô cùng khai sáng về quyền bầu cử đi chăng nữa.

Vấn đề nghề nghiệp, chừng nào chúng còn liên quan đến hôn nhân, trước đây vốn chỉ thu hút sự quan tâm của phụ nữ, nhưng giờ đây nó chạm đến tất cả chúng ta. Chắc chắn rằng, nếu có thể lựa chọn, tôi sẽ không bao giờ kết hôn với một người phụ nữ làm nghề viết lách. Nghiệp văn chương mang lại sự tra tấn vô cùng tận cho tâm lý; và sau một hoặc hai giờ làm việc, toàn bộ phần con người mang tính nhân bản nhất trong tác giả đó đều đã tiêu tan; anh ta sẽ trở nên hách dịch, hay nói xấu sau lưng, và dùng lời lẽ cay độc như dao găm. Tôi nghe nói âm nhạc cũng chẳng khá khẩm hơn là bao. Nhưng trái lại, hội họa thường mang tính xả hơi và trấn an rất cao, bởi vì phần lớn công lao động, một khi bức tranh của bạn đã được khởi phác, hoàn toàn mang tính thủ công, và thuộc loại lao động thủ công lành nghề mang lại một chuỗi liên tiếp những thành công, từ đó kích thích sự phù van của một người để đưa anh ta vào một tâm trạng vui vẻ. Ồ chao! Trong nghề viết lách thì chẳng có lấy một thứ như thế. Dù bạn có viết ra một nét chữ đẹp đến thế nào đi chăng nữa, bạn vẫn luôn phải bận tâm đến những thứ khác, và không thể dừng lại để ngắm nghía những nét uốn lượn hay hoa mỹ của mình; chúng chẳng ăn nhập gì với mục đích chính cả, và bất kỳ một nhân viên văn phòng chuyên nghiệp nào cũng có thể khiến bạn phải đỏ mặt vì xấu hổ. Rousseau quả thực đã từng chú trọng đến nghệ thuật viết chữ, thậm chí biến nó thành một nguồn mưu sinh, khi ông sao chép cuốn Héloïse cho các quý bà tao nhã; và qua đó, ông đã cho thấy thứ sự thận trọng kỳ quặc đầy tính lệch lạc ấy đã dẫn đường cho ông vượt qua biết bao ngàn lẻ sự điên rồ và cuồng loạn. Sẽ thật hữu ích nếu tất cả những kẻ thuộc cái giống hay quạuọ (genus irritabile) này biết bổ sung thêm một chút lao động thủ công vào công việc trí óc vô hình kia. Việc tìm ra đúng từ ngữ là một thành công đầy rủi ro và nằm sát sạt bên bờ vực thất bại, đến mức chẳng có chút thỏa mãn nào sau cả một năm trời loay hoay với nó; nhưng tất cả chúng ta đều nhận biết được khi nào mình vừa uốn nắn được một chữ cái một cách hoàn hảo; và một họa sĩ dốt nát, dù đúng hay sai, cũng gần như chắc chắn rằng anh ta vừa tìm ra một sắc độ hoặc màu sắc chuẩn xác, hoặc vừa tung ra một nhát cọ đầy khéo léo. Và thêm vào đó, các họa sĩ có thể làm việc ngoài trời; và không khí trong lành, sự chuyển mùa từ tốn cùng “ảnh hưởng trấn an” của đất trời xanh thẳm sẽ cân bằng lại sự sốt ruột của tư duy, đồng thời giúp họ giữ được sự bình tĩnh, ôn hòa và thực tế.

Một vị thuyền trưởng tàu thủy là một người tuyệt vời để kết hôn nếu đó là một cuộc hôn nhân vì tình yêu, bởi vì những chuyến đi xa chính là một chất xúc tác tốt đẹp giúp tình yêu luôn tươi mới và tinh khôi; nhưng anh ta lại là tồi tệ nhất nếu tình cảm ấy mang màu sắc bình dân hơn, bởi vì thói quen cứ thế bị xé toạc ra liên tục và lớp vữa hàn chẳng bao giờ có thời gian để kịp khô. Những người đàn ông thích câu cá, nghiên cứu thực vật, tiện gỗ, hay đi nhặt rong biển sẽ trở thành những người chồng tuyệt vời; và một chút hội họa màu nước nghiệp dư cho thấy một tâm hồn ngây thơ và bình lặng. Những kẻ có quá ít bạn thâm giao là những người nên tránh xa; trong khi những kẻ phóng khoáng tự do, những kẻ luôn xách nón trên tay dọc suốt các con phố, những kẻ có thể đếm vô số các mối xã giao nhưng chẳng vướng bận lấy một người bạn thân nào, lại hứa hẹn một tính cách dễ chịu và chẳng có lấy một đối thủ nào đe dọa đến sức ảnh hưởng của người vợ. Tôi không dám chắc họ có phải là những người đàn ông tốt nhất hay không, nhưng họ chính là chất liệu để những người phụ nữ tháo vát và khôn ngoan nhào nặn nên những người chồng tuyệt vời nhất. Cần phải lưu ý rằng những ai từng yêu một hoặc hai lần trước đó sẽ được rèn giũa sẵn sàng hơn rất nhiều dưới bàn tay người phụ nữ; anh chàng khờ khạo sáng chói trong tiểu thuyết là một sự pha trộn kỳ quặc và khó chịu bậc nhất giữa sự rụt rè và thô lỗ, và cần phải trải qua rất nhiều công đoạn thuần hóa. Cuối cùng (và đây có lẽ là quy luật vàng), không một người phụ nữ nào nên kết hôn với một kẻ kiêng tuyệt đối rượu chè, hoặc một người đàn ông không hút thuốc. Chẳng phải ngẫu nhiên mà cái thứ “tiệm hút ti tiện” này, theo cách gọi của Michelet, lại lan rộng ra khắp thế giới. Michelet đả kích nó vì nó mang lại cho bạn niềm hạnh phúc tách rời khỏi tư duy hay công việc; đối với những người phụ nữ biết lo xa, đây sẽ chẳng phải là một ảnh hưởng tiêu cực trong đời sống gia đình. Bất cứ thứ gì giữ chân người đàn ông ở khoảng sân trước, bất cứ thứ gì kìm hãm sự rong ruổi của trí tưởng tượng cùng mọi tham vọng quá đà, bất cứ thứ gì hướng về sự thảnh thơi và mãn nguyện, thì đều hướng chắc chắn đến hạnh phúc gia đình.

Những ghi chép này, nếu có thể mang lại chút giải trí cho người đọc, thì có lẽ chúng sẽ càng mang lại nhiều niềm vui hơn khi anh ta bất đồng thay vì đồng tình với chúng; ít nhất chúng cũng chẳng gây hại gì, bởi vì sẽ chẳng có ai thèm nghe theo lời khuyên của tôi cả. Nhưng lời cuối cùng mới là điều đáng bận tâm hơn. Hôn nhân là một bước ngoặt vô cùng nghiêm trọng và dứt khoát đến mức nó thu hút những kẻ nông nổi, cả thèm chóng chán chính bởi sự đáng sợ của nó. Họ đã phải chịu đựng biết bao trận cuồng phong và dòng hải lưu bất định, đã bao lần giương buồm tìm kiếm những hòn đảo trên không trung hoặc trôi dạt trong cảnh không gió với trái tim rực cháy, để rồi cuối cùng họ sẵn sàng đánh đổi tất cả mọi thứ chỉ để có được mặt đất vững chãi dưới chân mình. Giống như những hoa tiêu tuyệt vọng, họ lao con tàu mệt mỏi và say sóng của mình vào những mỏm đá chồm lên đầy sóng gió. Hôn nhân dường như là con đường vương giả dẫn lối qua cuộc đời, và ngay lập tức hiện thực hóa những gì chúng ta từng mơ mộng vào những ngày Chủ Nhật mùa hè khi tiếng chuông nhà thờ ngân vang, hoặc vào ban đêm khi ta trằn trọc không ngủ được vì khát khao được sống. Họ nghĩ rằng nó sẽ làm cho họ trầm tĩnh lại và thay đổi con người họ. Giống như những kẻ gia nhập một giáo đoàn, họ tưởng tượng rằng chỉ cần một hành động đơn giản là có thể thoát khỏi mớ bòng bong và âm thanh hỗn tạp ấy mãi mãi. Nhưng đây lại là một cạm bẫy của quỷ dữ. Cho đến tận cùng, những cơn gió mùa xuân vẫn sẽ gieo rắc sự bất an, những khuôn mặt lướt qua vẫn để lại một nỗi tiếc nuối ngập tràn, và cả thế giới sẽ cứ mãi gọi mời bên tai họ. Bởi vì hôn nhân cũng giống như cuộc đời ở điểm này — rằng nó là một chiến trường, chứ không phải là một chiếc giường trải toàn hoa hồng.