Những biến đổi do cái chết gây ra tự thân chúng đã quá đỗi nghiệt ngã và dứt khoát, để lại những hệ lụy hãi hùng và thê lương đến mức biến cố ấy đứng riêng một cõi trong trải nghiệm của nhân loại, chẳng có gì trên đời sánh bằng. Nó vượt lên trên mọi tai ương khác bởi lẽ nó chính là dấu chấm hết sau cùng. Có khi nó bất thần vồ lấy nạn nhân như một tên sát thủ giáo phái Thug; có khi nó lại giăng trùng vây, rón rén vây hãm thành trì của họ suốt hai mươi năm ròng. Và khi sự việc đã an bài, nó để lại nỗi hoang tàn xót xa trong đời những người ở lại, tựa hồ rút phăng then chốt từng gắn kết biết bao mối giao hảo thứ tha. Sau lưng nó là những chiếc ghế bỏ trống, những bước tản bộ đơn côi, và chiếc giường lẻ bạn mỗi đêm về. Hơn nữa, khi cướp đi bạn bè ta, tử thần chẳng mang họ đi cho trọn vẹn, mà vứt lại một hình hài tàn dư đầy giễu cợt, bi thương, và chẳng mấy chốc sẽ trở nên khó lòng chịu nổi, buộc người sống phải vội vã vùi chôn. Từ đó mà sinh ra cả một pho cảnh tượng và phong tục khiến lòng người chấn động, từ những kim tự tháp xứ Ai Cập cho đến giá treo cổ hay cây sầu khổ thời Trung Cổ ở trời Âu. Kẻ nghèo hèn nhất lúc về cõi chết cũng có đôi phần đám rước tiễn đưa; bia tưởng niệm được dựng lên cho cả những người chẳng có chi đáng nhớ; rồi để giữ lấy chút vẻ kính cẩn với những mảnh vụn còn sót lại của tình xưa bạn cũ, ta phải bồi thêm bao nghi thức kệch cỡm đến rợn người, cùng người phu đòn đánh thuê diễu bộ trước hiên nhà. Tất thảy những điều ấy, cùng muôn vàn trò tương tự, lại thêm tài hùng biện của các bậc thi nhân, đã góp phần rất lớn đẩy nhân loại vào chốn lầm mê; thậm chí trong nhiều trường phái triết học, sự lầm lạc ấy còn được cụ thể hóa và đúc kết bằng đủ mọi phép tắc luận lý tinh vi; dẫu rằng giữa cõi đời thực, nhịp sống hối hả ngược xuôi, trong khi chẳng để con người ta kịp nghĩ suy, cũng may mắn không cho họ đủ thời gian lún quá sâu vào sai lầm tai hại nơi thực tế.

Trên thực tế, dẫu hiếm có điều gì bị người đời thầm thì nhắc đến với vẻ sợ sệt hơn viễn cảnh tử vong, song trong những cảnh huống yên lành, lại hiếm điều gì ít chi phối hành vi của ta đến thế. Hẳn ai trong chúng ta cũng từng nghe kể về những đô thị Nam Mỹ dựng ngay bên sườn núi lửa, và dẫu kề cận mối nguy ghê gớm dường ấy, dân cư nơi đó chẳng hề mảy may bận lòng trước tính chất hệ trọng của kiếp phù sinh hơn những kẻ đang cuốc xới làm vườn nơi góc xanh tươi nhất xứ England. Dưới những tàn kim nương rợp bóng, người ta vẫn dạo khúc tình ca, tiệc tùng và đon đả đưa duyên; trong khi dưới chân nền đất rùng mình run rẩy, ruột núi cồn cào gầm vang, và bất cứ lúc nào cảnh điêu tàn sống động cũng có thể vút thẳng lên trời xanh dưới bóng trăng, vùi dập con người cùng những cuộc vui của họ xuống đáy bụi trần. Dưới mắt những kẻ còn quá trẻ, hay những bậc già nua lú lẫn, bức tranh ấy mang một vẻ gì liều lĩnh và tuyệt vọng khôn cùng. Dường như thật khó tin khi những cặp vợ chồng tử tế, tay mang ô dù, lại có thể ngon miệng thưởng thức bữa điểm tâm cách ngọn núi lửa chẳng bao xa; đời sống thường nhật bỗng nhuốm mùi trác táng trâng tráo khi diễn ra quá đỗi cận kề bờ vực thảm họa; thậm chí dường như việc thưởng thức chút phô mai cùng đĩa rau trộn trong cảnh ngộ ấy cũng mang bóng dáng của sự thách thức Đấng Tạo Hóa. Nơi chốn ấy hẳn chỉ dành riêng cho những bậc ẩn tu vùi mình trong kinh kệ và khổ hạnh, hoặc những kẻ sinh ra vốn tính càn dở mượn chén rượu say sưa bất tận để dìm chết nỗi âu lo.

Thế nhưng, khi bình tâm suy xét, tình cảnh của những thị dân Nam Mỹ kia cũng chỉ là một hình ảnh ẩn dụ nhạt nhòa cho thân phận của toàn thể nhân loại tầm thường. Bản thân quả đất này, đang lao đi mù quáng và vun vút giữa khoảng không gian chật ních, giữa hàng triệu tinh cầu khác cũng đang lao đi mù quáng và vun vút theo những chiều ngược lại, hoàn toàn có thể va phải một cú va chạm đủ sức khiến nó nổ tung như một phong pháo tép rẻ tiền. Và xét theo góc độ bệnh lý học, cơ thể con người cùng toàn bộ các cơ quan của nó há chẳng phải chỉ là một bao tải chứa đầy thuốc nổ đó sao? Bất kỳ bộ phận nhỏ bé nào trong số đó cũng nguy hại cho toàn bộ cơ chế sống hệt như kho thuốc súng đối với một con tàu; và với từng hơi thở ta hít vào, từng bữa cơm ta nuốt xuống, ta đều đang đẩy một vài cơ quan vào vòng hiểm nghèo. Nếu quả thực chúng ta tha thiết bám víu lấy cái ý niệm trừu tượng về sự sống như vài triết gia vẫn rêu rao, hay sợ hãi biến cố hủy diệt dấu chấm hết ấy dẫu chỉ bằng một nửa điều họ dựng nên, thì kèn lệnh có thổi giục giã suốt hàng giờ cũng chẳng một ai chịu theo ra chiến trận—hiệu kỳ rời bến có giương lên đỉnh cột buồm, thì hỏi ai dám bước chân lên boong tàu vượt biển? Hãy thử nghĩ xem (nếu các triết gia ấy nói đúng) ta sẽ phải chuẩn bị tinh thần đến mức nào để đối mặt với mối hiểm nguy thường nhật nơi bàn ăn: một chiến địa còn chết chóc hơn bất kỳ bãi chiến trường nào trong lịch sử, nơi phần đông tổ tiên chúng ta đã thảm hại bỏ mình phơi xương! Có người phụ nữ nào dám dấn thân vào cạm bẫy hôn nhân, nơi hiểm nghèo hơn muôn trùng sóng dữ? Và việc già đi sẽ đáng sợ biết chừng nào? Bởi lẽ, sau một chặng đường nhất định, mỗi bước ta đi trong đời đều thấy lớp băng dưới chân mỏng dần đi, và khắp xung quanh lẫn sau lưng, ta chứng kiến những kẻ cùng thời đang lần lượt chìm nghỉm. Đến độ tuổi ngoài bảy mươi, việc một người còn sống sót đã là một phép màu đơn thuần; và mỗi tối khi đặt tấm thân già nua lên giường, khả năng áp đảo là cụ sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy ánh bình minh. Song trên thực tế, các cụ già có bận lòng vì điều đó chăng? Ồ, đâu có. Họ chưa từng vui vẻ hơn thế; đêm đêm họ vẫn nhâm nhi ly rượu mạnh và râm ran kể những câu chuyện tiếu lâm mặn mà nhất; họ nghe tin về cái chết của những kẻ trạc tuổi mình, thậm chí trẻ hơn, chẳng phải như một lời cảnh báo rùng rợn, mà với niềm hoan hỉ ngây thơ như con trẻ vì thấy mình đã sống thọ hơn người khác; và dẫu một ngọn gió lùa cũng đủ thổi tắt đời họ như ngọn nến sắp tàn, hay một cú trượt chân nhẹ cũng khiến họ vỡ tan như mảnh thủy tinh vụn, trái tim già nua của họ vẫn vẹn nguyên thanh thản, chẳng chút khiếp sợ, rồi họ cứ thế cất tiếng cười giòn giã đi qua những năm tháng tuổi đời mà nếu đem so ra, thung lũng Balaklava thủa nào vẫn còn an toàn và thanh bình chán vạn so với bãi cỏ chơi cricket của một làng quê vào ngày Chủ nhật. Hoàn toàn có thể đặt câu hỏi (nếu ta chỉ xét riêng về mức độ hiểm nguy) liệu chiến công của Curtius khi lao mình xuống vực thẳm có táo bạo hơn bao nhiêu so với việc một cụ già chín mươi cởi bỏ áo quần rồi trèo lên giường ngủ.

Thật vậy, việc nhân loại cứ dửng dưng và hớn hở rảo bước dọc theo Thung lũng Bóng tối của Thần Chết quả là một đề tài đáng suy ngẫm muôn phần. Toàn bộ chặng đường là cả một cõi hoang vu đầy cạm bẫy, và kết cục của nó, đối với những ai khiếp sợ cửa ải sau cùng, là sự diệt vong không thể vãn hồi. Vậy mà ta vẫn băng băng lướt qua tất cả, tựa hồ một đoàn người rộn rã trẩy hội Derby. Có lẽ độc giả còn nhớ một trò tiêu khiển khôi hài của vị hoàng đế tự xưng thần thánh Caligula: ngài dụ đám đông du khách dạo chơi bước lên cây cầu bắc qua vịnh Baiæ; rồi ngay đỉnh điểm cuộc vui, ngài xua toán cấm vệ quân Prætorian xông vào đám đông, hất tung họ xuống biển sâu. Đó quả là một hình ảnh thu nhỏ chẳng hề tồi về cách tự nhiên đối đãi với giống loài ngắn ngủi là con người. Duy chỉ có điều, dẫu cuộc dã ngoại ấy ngắn ngủi, ta đã có một cuộc vui đa sắc biết bao! Để rồi cuối cùng, tên cấm vệ quân nhợt nhạt của Thượng đế sẽ quăng ta xuống dòng nước cuộn trào thăm thẳm, nơi chẳng tay bơi nào có thể vượt qua.

Đời ta chỉ dài bằng một que diêm lóe sáng; ta vừa bật nắp chai nước ngọt có ga thì trận động đất đã lập tức nuốt chửng ta rồi. Há chẳng kỳ quặc, há chẳng trớ trêu, há chẳng phải là điều khó tin nhất trên cõi nhân gian này sao, khi ta quá đỗi nâng niu ngụm nước ngọt tầm thường mà lại xem nhẹ trận động đất nuốt chửng kia đến thế? Lòng tha thiết Yêu Đời và nỗi Khiếp Sợ Cái Chết là hai cụm từ trứ danh mà càng ngẫm nghĩ, ta lại càng thấy khó hiểu hơn. Ai cũng biết rõ một sự thật rằng phần lớn tai nạn đường thủy sẽ chẳng bao giờ xảy ra nếu người ta chịu cầm chắc dây lanh lái thuyền trong tay thay vì buộc chặt nó vào mạn; thế nhưng, trừ phi là một gã thủy thủ chuyên nghiệp cứng nhắc hay một kẻ nhà quê yếu bóng vía, mọi tạo vật của Thượng đế đều chọn cách buộc chặt nó lại. Một minh chứng kỳ lạ cho sự dửng dưng và lòng can đảm đến trơ tráo của con người trước cái chết!

Chúng ta tự làm rối trí mình bằng những thuật ngữ siêu hình, rồi đem ghép vào câu chuyện thường nhật một cách trơ trẽn đến cao sang. Ta chẳng có chút khái niệm nào về cái chết, ngoài những hoàn cảnh bao quanh và vài ba hệ lụy của nó đối với tha nhân; và dẫu có đôi chút kinh nghiệm sống, trên đời này chẳng một ai bay cao vào cõi trừu tượng đến mức có thể phỏng đoán thực tế về ý nghĩa của hai chữ sự sống. Mọi áng văn chương, từ sách Job và Omar Khayyam cho đến Thomas Carlyle hay Walt Whitman, chẳng qua chỉ là nỗ lực nhìn ngắm thân phận con người với tầm nhìn khoáng đạt, ngõ hầu giúp ta từ việc chiêm nghiệm lẽ sống bước lên đến chỗ Định nghĩa về Sự sống. Và các bậc hiền triết cũng chỉ mang lại cho ta sự thỏa mãn tốt nhất trong khả năng của họ khi phán rằng đời người tựa làn hơi nước, một tấn tuồng, hay được dệt nên từ chính chất liệu của những giấc mơ. Triết học, theo nghĩa khắt khe hơn, đã miệt mài với công việc ấy suốt bao thời đại; và sau khi hàng vạn cái đầu hói lắc lư trăn trở bên vấn đề này, sau khi hàng đống ngôn từ chất chồng lên nhau thành những pho sách khô khan và mờ mịt khôn cùng, triết học mới vinh dự mang đến trước mặt ta, với niềm kiêu hãnh khiêm nhường, đóng góp của nàng cho đề tài ấy: rằng sự sống là một Khả năng Thụ cảm Vĩnh cửu. Thật là một kết quả tuyệt vời làm sao! Một người hoàn toàn có thể yêu thích thịt bò, mê săn bắn, hay say đắm một người đàn bà; nhưng chắc chắn, ngàn lần chắc chắn, chẳng ai lại đi yêu một Khả năng Thụ cảm Vĩnh cửu! Người ta có thể sợ hãi bờ vực thẳm, sợ nha sĩ, sợ một kẻ thù to con vung gậy gỗ, hay thậm chí sợ một gã phụ việc nhà đòn; nhưng hẳn nhiên chẳng ai đi sợ cái chết trừu tượng. Ta có thể chơi đùa với từ ngữ sự sống theo hàng tá nghĩa của nó cho đến khi chán chường; ta có thể tranh luận bằng thuật ngữ của mọi nền triết học trên trần gian, nhưng có một sự thật vẫn luôn bất biến—rằng ta chẳng hề yêu sự sống theo cái nghĩa quá đỗi bận lòng lo toan bảo tồn nó; đúng hơn ra, ta chẳng hề yêu sự sống, mà ta yêu việc được sống. Ngay trong cách nhìn của kẻ vô tâm nhất cũng vẫn có đôi phần lo liệu tương lai; chẳng ai dán chặt mắt hoàn toàn vào khoảnh khắc đang trôi; song dẫu ta có đôi chút ngóng đợi sức khỏe dồi dào, tiết trời thuận lợi, men rượu nồng, công việc hanh thông, tình yêu và sự tự tôn, thì tổng hòa những mong đợi ấy cũng chẳng thể đúc kết thành một cái nhìn bao quát về những triển vọng và kết cục của cuộc đời; mà những kẻ ấp ủ chúng nồng nhiệt nhất cũng chẳng phải là những kẻ cẩn trọng giữ gìn an nguy bản thân nhất. Việc quá đỗi say mê những biến cố của kiếp nhân sinh, việc tận hưởng sâu sắc chất liệu pha tạp của trải nghiệm đời người, lại thường khiến con người ta coi nhẹ các biện pháp phòng ngừa, sẵn sàng đem tính mạng ra đánh cược với một cọng rơm. Bởi lẽ chắc chắn rằng tình yêu cuộc sống nơi một kẻ leo núi Alps đang đu dây qua miệng vực hiểm nguy, hay một chàng thợ săn đang hân hoan phi ngựa qua hàng rào dựng đứng, vẫn nồng nàn hơn vạn lần nơi một sinh linh sống bằng chế độ ăn kiêng và đi bộ từng bước cẩn trọng vì lợi ích của thể trạng mình.

Đã có biết bao điều nhảm nhí tệ hại được thốt ra từ cả hai phía của vấn đề: những nhà thần học hùng hổ bóp nghẹt cuộc đời xuống tầm kích của một đám rước ma chay đơn thuần, ngắn ngủi đến mức khó lòng coi là tươm tất; và những kẻ vô thần sầu muộn mòn mỏi mong về nấm mồ như thể đó là một thế giới quá đỗi xa xôi. Cả hai phía thỉnh thoảng hẳn phải thấy đôi chút hổ thẹn về màn diễn của mình mỗi khi kéo ghế ngồi vào bàn ăn. Thật vậy, một bữa ăn ngon cùng một chai rượu nồng chính là câu trả lời đanh thép cho hầu hết các tác phẩm kinh điển bàn về vấn đề này. Khi lòng người ấm lại bên chén thịt miếng xôi, người ta sẽ quên bẵng đi bao trò ngụy biện, mà bay bổng vào cõi suy tư rực rỡ sắc hồng. Cái chết có thể đang gõ cửa ngoài kia, tựa như bức tượng viên Thống đốc; nhưng tạ ơn Chúa, ta đang bận việc khác trong tay, và cứ mặc kệ cho hắn gõ. Chuông báo tử vẫn đang ngân vang khắp chốn dương gian. Khắp thế gian này, và trong từng giờ trôi qua, luôn có kẻ đang vĩnh biệt mọi nỗi đớn đau cùng niềm hoan lạc của mình. Chiếc bẫy rập cũng đã giăng sẵn cho chúng ta. Nhưng ta yêu đời đến nỗi chẳng còn chút rảnh rang nào để bận tâm đến nỗi khiếp sợ cái chết. Cuộc đời với ta trọn vẹn là một tuần trăng mật, và chẳng phải là tuần trăng mật quá dài. Nào ai trách được ta nếu ta trao trọn con tim cho nàng dâu rực rỡ này, cho những dục vọng, danh dự, cho sự tò mò đói khát của trí tuệ, cho niềm vui sướng của đôi mắt trước thiên nhiên, và niềm kiêu hãnh nơi thân thể dẻo dai của chính mình.

Tất cả chúng ta đều trân trọng những cảm giác; nhưng bàn về việc bận lòng đến Tính Vĩnh cửu của Khả năng Thụ cảm, thì thường đầu một người đã nhẵn thín và các giác quan đã cùn mòn lắm rồi trước khi chạm tới điều đó. Dù ta coi cuộc đời là con ngõ cụt dẫn tới bức tường chắn—một đáy bao tải, như cách nói của người Pháp—hay ta nghĩ về nó như một tiền sảnh hoặc phòng tập thể lực, nơi ta chờ đến lượt mình và rèn luyện các năng lực cho một số phận cao quý hơn; dù ta gầm thét trên bục giảng đạo, hay rên rỉ trong những tập thơ vô thần vụn vặt về tính hư ảo và ngắn ngủi của đời người; dù ta đường hoàng trông đợi những năm tháng tráng kiện dài lâu, hay sắp sửa bước lên chiếc xe lăn của người bệnh như một nấc thang tiến về cỗ xe tang; thì trong từng ấy quan niệm và hoàn cảnh, chỉ có duy nhất một kết luận khả dĩ: con người nên bịt tai trước nỗi kinh hoàng làm tê liệt tâm can, và dốc một lòng chạy cho trọn cuộc đua đã bày ra trước mắt. Chắc chắn chẳng ai có thể lùi bước với nỗi đau lòng và khiếp sợ trước ý nghĩ về cái chết nhiều hơn vị học giả biên soạn từ điển đáng kính của chúng ta; vậy mà ta biết điều đó ảnh hưởng ít ỏi dường nào đến hành vi của ông, ông đã bước đi khôn ngoan và quả cảm biết bao, và đã cất lời bàn về cuộc đời với giọng văn tươi mới, tràn đầy sinh khí dường nào. Dù đã tuổi già bóng xế, ông vẫn dấn thân vào chuyến du ngoạn vùng Highland; và trái tim ông, được bọc trong ba lớp áo giáp đồng, chẳng hề chùn bước trước hai mươi bảy chén trà liên tiếp. Lòng can đảm và trí tuệ là hai phẩm chất đáng cho một người tử tế trau dồi nhất, thì phần đầu tiên của trí tuệ là nhận ra thân phận bấp bênh của ta nơi cõi đời, và phần đầu tiên của lòng can đảm là chẳng hề bối rối nao núng trước sự thật ấy. Một phong thái thẳng thắn và có phần xông xáo, không nhìn về phía trước với nỗi âu lo thái quá, chẳng dây dưa nuối tiếc u sầu về quá khứ, chính là dấu ấn của người đã mang trên mình bộ giáp vững vàng cho cõi thế gian này.

Và không chỉ mang giáp sắt che chở cho riêng mình, kẻ ấy còn là một người bạn tốt, một công dân mẫu mực. Ta chẳng thể tìm đến những kẻ hèn nhát để mong nhận được sự đối đãi dịu dàng; chẳng có gì tàn nhẫn bằng sự hoảng loạn; kẻ nào ít sợ hãi cho tấm thân xác thịt của mình nhất, kẻ đó lại có nhiều thời gian nhất để nghĩ cho người khác. Nhà hóa học lỗi lạc nọ từng dạo bước ra ngoài với đôi giày thiếc và sống hoàn toàn dựa vào sữa ấm đã dành trọn tâm trí cho việc thận trọng đối đãi với hệ tiêu hóa của chính mình. Một khi sự thận trọng đã bắt đầu mọc lên trong não bộ tựa loài nấm mốc u ám, nó sẽ biểu hiện đầu tiên qua sự tê liệt của những hành vi hào hiệp. Nạn nhân bắt đầu co cụm lại về mặt tinh thần; anh ta sinh ra chứng nghiện những căn phòng có nhiệt độ ổn định, và thực hành đạo đức của mình theo nguyên tắc của đôi giày thiếc cùng bát sữa ấm. Sự chăm chút cho một thân xác hay linh hồn quan trọng trở nên choán hết tâm trí, đến nỗi mọi thanh âm của thế giới bên ngoài bắt đầu lọt vào căn phòng có nhiệt độ ổn định ấy một cách yếu ớt, mờ nhạt; và đôi giày thiếc cứ đều đặn bước tới bên trên máu và mưa rơi. Khôn ngoan quá mức hóa ra xơ cứng; và kẻ quá đỗi so đo tính toán rốt cuộc sẽ đứng chôn chân một chỗ. Còn người bộc trực thẳng thắn, mang một khối óc xoay chuyển lanh lẹ tựa chong chóng trước gió, kẻ coi đời mình là thứ để xông xáo dấn thân và vui vẻ đem ra đánh cược, sẽ kết giao với thế gian theo một cách hoàn toàn khác biệt; người ấy giữ cho mọi nhịp mạch của mình đập chuẩn xác và rộn ràng, càng chạy lại càng tích tụ thêm xung lực, cho đến khi, nếu hướng chạy ấy nhắm về điều gì tốt đẹp hơn một ánh lửa lập lòe nơi đồng hoang, anh ta có thể vút bay lên và hóa thành một chòm sao sáng giữa trời cao. Cầu Chúa trông nom sức khỏe cho anh ta, cầu Chúa gìn giữ linh hồn anh ta, anh ta tự nhủ vậy; rồi xông thẳng vào điểm mấu chốt của trận địa, đạp bằng mọi điều trớ trêu và hiểm nguy để lao về mục đích. Cái chết bủa vây bốn bề với những họng pháo chĩa thẳng, như hắn vẫn luôn bủa vây quanh tất thảy chúng ta; những bất trắc khôn lường giăng lối; bạn bè và thân quyến miệng câm như hến giơ tay lên tựa một hội đồng than thở nho nhỏ ven đường: nhưng anh ta bận lòng chi về tất cả những điều đó? Là một kẻ thực sự yêu việc được sống, một con người mang trong mình ngọn lửa thôi thúc và tự nhiên, anh ta buộc phải, như bất kỳ người lính nào khác trong bất kỳ cuộc chiến cam go đầy chết chóc nào, tiến lên với tốc độ cao nhất cho đến khi chạm tới đích đến. “Một tước vị quý tộc hoặc Tu viện Westminster!” Nelson từng thốt lên bằng phong thái kiêu hùng, tươi sáng của thời trai trẻ. Đó là những động lực vĩ đại; nhưng chẳng phải vì bất kỳ điều nào trong số ấy, mà chỉ vì niềm thỏa mãn thuần túy được sống, được bận rộn với công việc của mình theo cách này hay cách khác, những con người quả cảm và hữu ích của mọi quốc gia mới giẫm đạp lên cây tầm ma hiểm nguy, và bay lướt qua mọi hòn đá ngáng đường của sự cẩn trọng. Hãy nghĩ về sự can trường của Johnson, hãy nghĩ về sự thờ ơ tuyệt luân trước giới hạn của kiếp người đã thúc đẩy ông bắt tay vào cuốn từ điển, và nâng đỡ ông đi qua một cách khải hoàn cho đến tận cùng! Nếu một người cứ đắn đo thận trọng về mọi sự trên đời, thì hỏi có ai chịu bắt tay vào bất kỳ công việc nào lớn lao hơn việc viết một tấm bưu thiếp nửa xu? Ai dám vạch ra dự án một bộ tiểu thuyết nhiều kỳ, sau khi Thackeray và Dickens đều đã ngã xuống giữa chừng? Ai có thể gom đủ can đảm để bắt đầu sống, nếu cứ mãi bận lòng suy tính chuyện tử sinh?

Và suy cho cùng, tất cả những điều này mới đáng buồn và đáng thương hại làm sao! Từ bỏ mọi cơ hội của việc được sống để chui rúc trong căn phòng có nhiệt độ ổn định—chẳng khác nào đã chết đi trăm lần, và chết mòn mỏi suốt mười năm ròng rã! Chẳng khác nào chết ngay trong chính cuộc đời mình, mà lại chẳng có lấy cả những đặc quyền buồn thương của cái chết! Chẳng khác nào chết đi, mà vẫn phải làm kẻ kiên nhẫn đứng nhìn sự biến đổi đáng thương của chính bản thân! Khả năng Thụ cảm Vĩnh cửu thì được bảo tồn, nhưng các cảm giác lại bị đẩy xa tầm tay một cách cẩn thận, như thể người ta cất giữ một tấm kính ảnh trong phòng tối. Thà đánh mất sức khỏe như một kẻ vung tay quá trán còn hơn phung phí nó như một tên bủn xỉn. Thà sống hết mình rồi nhắm mắt xuôi tay, còn hơn ngày ngày chết mòn trong phòng bệnh. Bằng mọi giá hãy cứ bắt đầu cuốn sách đồ sộ của bạn đi; dẫu bác sĩ chẳng cho bạn sống thêm một năm, dẫu ông ta còn ngập ngừng về một tháng, hãy cứ dốc một phen can trường và xem ta có thể hoàn thành những gì trong một tuần lễ. Đâu phải chỉ nơi những công trình đã hoàn tất ta mới tôn vinh sự lao động hữu ích. Một luồng sinh khí sẽ tỏa ra từ con người mang ý chí hành động, sống lâu hơn cả sự kết thúc yểu mệnh nhất. Mọi kẻ từng dốc trọn con tim hướng về công việc tốt đẹp, đều đã làm nên những việc tốt đẹp, dẫu họ có thể chết trước khi kịp đặt bút ký tên. Mọi trái tim từng đập mạnh mẽ và vui tươi đều đã để lại cho cõi đời một nguồn xung lực đầy hy vọng, và làm rạng danh thêm truyền thống của nhân loại. Và dẫu cái chết có bất thần tóm lấy con người, tựa một cái hố bẫy giăng ra ngay giữa chặng đường, khi họ đang vạch ra những dự án mênh mông, toan tính những nền móng khổng lồ, mặt bừng bừng hy vọng và miệng ngập tràn những lời lẽ hào sảng, để rồi bị ngáng chân và bắt phải câm lặng ngay tức khắc: há chẳng có điều gì dũng cảm và hiên ngang trong một kết cục như thế sao? Và cuộc đời há chẳng khép lại trong vẻ kiêu hùng trọn vẹn hơn, tựa dòng nước cuồn cuộn trút trọn thân mình sủi bọt qua ghềnh thác, thay vì thảm hại len lỏi lụi tàn nơi những dải cát vùng cửa sông? Khi người Hy Lạp đúc kết câu danh ngôn tuyệt mỹ rằng kẻ được thần linh yêu thương thì chết trẻ, tôi không khỏi tin rằng họ cũng đang hướng mắt về một cái chết như thế này. Bởi lẽ chắc chắn, dù nó có ập đến với con người ở độ tuổi nào đi chăng nữa, thì đó vẫn cứ là chết trẻ. Thần Chết đã chẳng thể cướp đi dẫu chỉ một ảo tưởng nơi con tim người ấy. Giữa cơn say nồng của cuộc đời, kiễng chân trên đỉnh cao nhất của kiếp hiện sinh, người ấy phóng mình một bước sang bờ bên kia. Tiếng búa đục vừa kịp lắng xuống, tiếng kèn đồng vừa dứt hồi vang dội, thì mang theo vầng hào quang rực rỡ, linh hồn ngập tràn nhựa sống và mang ngôi sao may mắn ấy đã vút bay vào cõi vĩnh hằng.