“Lạy Chúa, lũ phàm nhân này mới ngốc làm sao!”
Trong cuộc đời, chỉ có duy nhất một sự kiện thực sự làm con người ta kinh ngạc, đánh thức họ khỏi những quan niệm đã được chuẩn bị sẵn sàng từ trước. Mọi thứ khác diễn ra phần lớn đúng như những gì họ mong đợi. Sự kiện này nối tiếp sự kiện kia, dẫu có một sự biến hóa thú vị đi chăng nữa, nhưng lại chứa đựng rất ít điều gây sửng sốt hay mãnh liệt; chúng tựu trung lại chỉ tạo thành một thứ phông nền, hay phần đệm nhịp nhàng cho những suy ngẫm của chính con người ấy; và anh ta tự nhiên rơi vào một trạng thái tâm trí điềm tĩnh, tò mò và mỉm cười, rồi tự xây dựng cho mình một quan niệm sống luôn đinh ninh rằng ngày mai sẽ rập khuôn theo hôm nay và hôm qua.
Anh ta có thể đã quen với những điều kỳ quặc của bạn bè và người quen dưới ảnh hưởng của tình yêu. Đôi khi anh ta cũng có thể ngóng chờ nó đến với chính mình bằng một sự kỳ vọng khó hiểu. Nhưng đây lại là một đề tài mà cả trực giác lẫn cung cách của người khác đều chẳng thể giúp gì cho nhà hiền triết tìm ra chân lý. Có lẽ chẳng có suy nghĩ hay bài viết nào đúng đắn về vấn đề tình yêu này mà lại không phải là một mảnh ghép từ trải nghiệm của chính bản thân người đó. Tôi nhớ giai thoại về một nhà lý luận người Pháp nổi tiếng, người đang tranh luận say sưa một vấn đề trong hội kín của mình. Người ta đã phản bác ông rằng ông chưa từng trải nghiệm tình yêu. Ngay lập tức, ông đứng dậy, rời khỏi buổi họp, và tự nhủ sẽ nhất quyết không quay lại cho đến khi nào ông thấy mình đã bù đắp được thiếu sót ấy.
“Giờ thì,” ông nhận xét khi bước vào, “giờ tôi đã có thể tiếp tục cuộc tranh luận.” Có lẽ suy cho cùng thì ông cũng chẳng đào sâu lắm vào đề tài ấy; nhưng câu chuyện cho thấy một tư duy đúng đắn, và có thể dùng làm một ngụ ngôn cho độc giả của tiểu luận này.
Khi những chiếc vảy cuối cùng rơi khỏi mắt, con người ta không khỏi có đôi chút hoảng hốt khi thấy mình lâm vào những hoàn cảnh đổi thay đến thế. Anh ta phải đối phó với những cảm xúc chế ngự thay vì những chán ghét hay ưa thích hời hợt mà bấy lâu nay anh vẫn dùng để trải qua những ngày tháng của mình; và anh nhận ra trong mình những khả năng chịu đựng nỗi đau lẫn tận hưởng niềm vui mà trước đó anh chưa từng ngờ tới sự tồn tại của chúng. Yêu đương là cuộc phiêu lưu phi lý duy nhất, là điều duy nhất mà chúng ta bị cám dỗ để nghĩ là siêu nhiên, giữa thế giới sáo rỗng và thực tế này. Hiệu quả của nó hoàn toàn bất tương xứng với nguyên nhân. Hai con người, mà có lẽ cả hai đều chẳng mấy dễ mến hay xinh đẹp gì cho cam, gặp nhau, trò chuyện đôi chút và nhìn vào mắt nhau thoáng qua. Điều đó từng diễn ra hàng chục lần trong đời mỗi người mà chẳng để lại hậu quả gì to tát. Nhưng trong dịp này, mọi thứ đều khác biệt. Họ rơi ngay vào cái trạng thái mà ở đó, một người khác trở thành chính cốt lõi và tâm điểm trong công trình sáng tạo của Thượng đế, và đánh đổ những lý thuyết nhọc công của chúng ta chỉ bằng một nụ cười; trạng thái mà trong đó các ý tưởng của chúng ta gắn chặt với một ý niệm chủ đạo duy nhất đến nỗi ngay cả những bận tâm vụn vặt về bản thân cũng biến thành những hành vi sùng kính, và tình yêu cuộc sống tự thân được chuyển hóa thành mong ước được tiếp tục ở lại trong cùng một thế giới với một sinh linh đáng quý và đáng khao khát nhường ấy. Và trong suốt thời gian đó, những người quen của họ đứng nhìn ngơ ngác, hỏi nhau với một giọng điệu đầy vẻ say mê pha lẫn sửng sốt rằng không biết người ta thấy ở mụ đàn bà ấy, hay gã đàn ông kia có điểm gì hấp dẫn? Thưa các ngài, tôi dám chắc là tôi không thể trả lời các ngài được. Phần tôi, tôi hoàn đâu thể hiểu nổi ý mấy người phụ nữ là gì. Mọi chuyện sẽ thật ổn thỏa nếu bức tượng Apollo Belvedere bỗng nhiên bừng sáng sự sống và bước xuống từ bệ tượng với dáng vẻ tựa thần linh ấy. Nhưng trong số những kẻ quái thai sinh ra chẳng ra gì tự nhận mình là đàn ông, và cứ luyên thuyên nhức cả óc bên bàn ăn, tôi chưa từng thấy một kẻ nào xứng đáng để khơi gợi tình yêu—không, cũng chẳng đọc được về ai như thế, ngoại trừ Leonardo da Vinci, và có lẽ là Goethe thời trẻ. Về phụ nữ thì tôi có một quan điểm hơi khác một chút; nhưng ngặt nỗi, tôi lại là đàn ông.
Có rất nhiều vấn đề mà bạn có thể đón đầu Định mệnh, và buộc ngài phải dừng lại để nộp mạng. Lao động cực nhọc, tư duy tầm cao, sự kích thích mạo hiểm, và rất nhiều thứ khác cấu thành nên thực đơn tinh thần của người này hay người khác, đều nằm trong tầm với của bất cứ ai dám liều lĩnh một chút và có lòng kiên nhẫn. Nhưng việc rơi vào lưới tình thì không hề dành cho tất cả mọi người. Bạn biết rắc rối mà Shakespeare từng gặp phải khi Nữ hoàng Elizabeth yêu cầu ông phác họa Falstaff đang yêu là gì rồi đấy. Tôi không tin rằng Henry Fielding từng biết yêu là gì. Scott, nếu không vì một vài đoạn trong Rob Roy, cũng sẽ để lại cho tôi ấn tượng y hệt như vậy. Đó là những tên tuổi lớn và (điều này còn quan trọng hơn) những bản tính mạnh mẽ, khỏe khoắn, căng tràn sức sống và hào hiệp, những kẻ mà lẽ ra người ta phải mong đợi điều ngược lại. Còn về vô số những kẻ thiếu máu và mang dáng dấp của những tay thợ may đang chiếm lĩnh bề mặt hành tinh này một cách đầy đoan trang, thì việc tưởng tượng họ rơi vào bất kỳ hoàn cảnh nào như chuyện tình ái là một điều ngớ ngẩn thấy rõ. Một giẻ lau ướt có thể đi ngang qua ngọn lửa một cách bình an vô sự; và nếu một kẻ bị mù, hắn không thể mong đợi mình sẽ bị ấn tượng sâu sắc bởi phong cảnh lãng mạn. Ngoài những điều đó ra, rất nhiều con người đáng mến đã bỏ lỡ nhau trên cõi đời này, hoặc gặp nhau dưới một vì sao bất lợi. Lại có cái khoảnh khắc tinh tế và đầy cam go của lời tỏ tình cần phải vượt qua. Do rụt rè hoặc thiếu cơ hội, một nửa số trường hợp có tiềm năng yêu đương chẳng bao giờ tiến xa được đến thế, và ít nhất một phần tư khác thì dừng lại và chấm dứt ngay tại đó. Dĩ nhiên, một kẻ cực kỳ khéo léo sẽ xoay sở dọn đường và thốt ra lời tỏ tình của mình vào đúng khoảnh khắc ngặt nghèo nhất. Và rồi lại có một kiểu đàn ông vững chãi tuyệt vời, kẻ cứ dấn bước từ sự phũ phàng này đến sự ghẻ lạnh khác; và nếu hắn phải tỏ tình đến bốn mươi lần, hắn vẫn sẽ điềm tĩnh tiếp tục tỏ tình, giữa cái nhìn ngạc nhiên của cả loài người lẫn các thiên thần, cho đến khi nhận được một câu trả lời thuận lợi. Tôi dám cá là, nếu mình là phụ nữ, người ta sẽ muốn lấy một người đàn ông có khả năng làm được điều này, nhưng lại không hẳn muốn lấy một kẻ đã thực sự làm thế. Nó hơi hèn mọn một chút, và bằng cách nào đó lại hơi thô tục một chút; và những cuộc hôn nhân mà trong đó một bên đã bị hành hạ đến mức phải gật đầu đồng ý thì hầu như chẳng tạo nổi những đề tài dễ chịu để suy ngẫm. Tình yêu phải chạy ra đón chào tình yêu với hai rộng mở. Thật vậy, câu chuyện lý tưởng nhất là chuyện của hai con người bước vào tình yêu từng bước một, với một tâm thức bồi hồi, giống như đôi trẻ cùng nhau dạo bước vào một căn phòng tối. Từ khoảnh khắc đầu tiên khi họ nhìn thấy nhau, với một niềm tò mò nhói buốt, qua từng giai đoạn gia tăng của sự thích thú và ngượng ngùng, họ có thể đọc được biểu hiện của sự bối rối chính mình trong ánh mắt của đối phương. Ở đây không có cái gọi là lời tỏ tình theo đúng nghĩa đen; cảm xúc ấy quá đỗi rõ ràng là của chung, nên ngay khi người đàn ông biết được nó là gì trong trái tim mình, anh ta liền chắc chắn nó là gì trong trái tim người phụ nữ.
Sự tình cờ giản dị của việc rơi vào lưới tình này mang lại ích lợi lớn lao chẳng kém gì sự kinh ngạc mà nó gây ra. Nó chặn đứng sức ảnh hưởng làm tê liệt của thời gian, bác bỏ những kết luận lạnh lùng và yếm thế, đồng thời đánh thức những cảm tính đang ngủ quên. Cho đến lúc ấy, người đàn ông vẫn thấy đó là một chiến lược khôn ngoan khi không tin vào sự tồn tại của bất kỳ niềm vui nào nằm ngoài tầm với của mình; và thế là anh ta quay lưng lại với những góc vườn rực rỡ ánh dương của tự nhiên, tập cho mình thói quen chỉ nhìn chăm chăm vào những điều tầm thường và tẻ nhạt. Anh ta chấp nhận một lý tưởng văn xuôi, để bản thân trở nên mù lòa trước nhiều sự đồng cảm vì bỏ bã lâu ngày; và nếu anh ta trẻ trung, hóm hỉnh, hay xinh đẹp, anh ta lại cố tình từ bỏ những lợi thế ấy. Anh ta gia nhập vào hàng ngũ của cái thứ, trong thần thoại cổ xưa về tình yêu, được gọi một cách mỹ miều là sự thờ ơ; và trong một sự pha trộn kỳ lạ của các cảm xúc, một chút tự trọng, sự ưu ái dành cho quyền tự do ích kỷ, cùng một lượng lớn nỗi sợ hãi mà những con người lương thiện dành cho các mối quan tâm nghiêm túc, anh ta đã tự kìm chân mình khỏi dòng đời ngay thẳng giữa một số hoạt động đã được chọn lọc. Và giờ đây, bỗng nhiên, anh ta bị hất ngã ngựa, hệt như Thánh Phao-lô, khỏi cái vẻ bề ngoài ngụy trang vô tín ngưỡng của mình. Trái tim anh ta, thứ đã đếm từng nhịp giây chuẩn xác suốt năm qua, bỗng chốc lỡ nhịp rồi bắt đầu đập dồn dập và bất thường trong lồng ngực. Dường như chưa bao giờ trong đời anh được nghe, được cảm nhận hay nhìn thấy cho đến khoảnh khắc ấy; và theo ký ức mách bảo, hẳn anh đã sống quãng đời vừa qua trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê, hoặc với sự tập trung bận rộn của một kẻ đang suy tư mông lung. Anh thực sự cảm thấy bất tiện trước sự hào phóng của cảm xúc chính mình, hay mỉm cười khi ở một mình, và phát triển thói quen nhìn đờ đẫn lên mặt trăng và các vì sao. Nhưng việc phác họa bức tranh về tâm trạng siêu thực này hoàn toàn không nằm trong phạm vi của một nhà tiểu luận văn xuôi; và điều đó đã được thực hiện rồi, lại còn rất tuyệt vời nữa là đ. Trong Adelaide, trong tập Maud của Tennyson, và trong một số bài thơ của Heine, bạn sẽ tìm thấy sự biểu đạt tuyệt đối của tinh thần giữa hè ấy. Romeo và Juliet đã yêu nhau đắm đuối; mặc dù người ta bảo tôi có một số nhà phê bình Đức giữ ý kiến khác, có lẽ cũng chính là những kẻ muốn chúng ta nghĩ Mercutio là một tên đần độn. Tội nghiệp Antony đã yêu thật lòng, không lẫn đi đâu được. Cái bức tượng bất động Marius trong Những người khốn khổ cũng là một trường hợp đích thực theo cách riêng của hắn và rất đáng để quan sát. Khá nhiều nhân vật của George Sand thực sự biết yêu; và của George Meredith cũng vậy. Tóm lại, có rất nhiều thứ để đọc về đề tài này. Nếu cội nguồn của vấn đề nằm trong người đó, và nếu anh ta có đủ những dây đàn cần thiết để rung lên, một chàng trai trẻ thỉnh thoảng có thể bước vào, bằng chiếc chìa khóa nghệ thuật, miền đất Beulah nằm trên biên giới Thiên đường và trong tầm nhìn của Thành phố Tình yêu. Hãy để anh ta ngồi đó một lúc để ấp ủ những niềm hy vọng ngọt ngào và những ảo ảnh đầy hiểm nguy.
Có một điều đi kèm với niềm đam mê trong thuở ban đầu của nó quả thực rất khó giải thích. Chẳng hiểu vì sao (tôi không rõ lắm), từ chỗ cảm nhận một niềm vui tột đỉnh trong mọi khía cạnh của cuộc sống—khi nằm xuống chìm vào giấc ngủ, khi thức dậy, khi chuyển động, khi thở, khi tiếp tục tồn tại—kẻ đang yêu bắt đầu coi hạnh phúc của mình là có ích cho phần còn lại của thế giới và là một công trạng cao cả của chính bản thân anh ta. Giống loài của chúng ta chưa bao giờ có thể bằng lòng giả định rằng tiếng ồn ào của những cuộc chiến tranh do một vài thanh niên tiến hành trong một góc của một ngôi sao không có mấy tên tuổi lại không vang dội khắp chốn cung đình Thiên đường với một hiệu ứng vô cùng đáng sợ. Cũng theo cung cách ấy, khi con người ta thấy có một sự om sòm lớn trong lồng ngực mình, họ tưởng tượng rằng nó phải có sức ảnh hưởng nào đó đến khu vực xung quanh. Sự hiện diện của đôi tình nhân mang lại sức mê hoặc lớn lao cho nhau đến mức dường như đó phải là điều tốt đẹp nhất có thể dành cho tất cả mọi người còn lại. Họ suýt ngả theo ý nghĩ rằng chính vì họ và tình yêu của họ mà bầu trời mới xanh và mặt trời mới chiếu sáng. Và quả thực thời tiết thường rất đẹp khi người ta đang tán tỉnh nhau. . . Thực tế thì, mặc dù người đàn ông đang hạnh phúc có thái độ vô cùng tử tế với những người cùng giới, cung cách của anh ta lại dễ mang theo một chút gì đó quá ư trịch thượng. Nếu con người ta trở nên kiêu ngạo và tự đắc vì những chuyện như một tước hiệu công tước hay Tòa thánh, họ sẽ khó lòng chịu đựng nổi đỉnh cao chót vót nhất trong đời mà không có chút dáng điệu ta đây; và đỉnh cao chót vót nhất chính là yêu và được yêu đáp lại. Hậu quả là, những kẻ đang yêu đã được nhận lời thường có cách xưng hô hơi trịch thượng một chút khi nói chuyện với những người đàn ông khác. Một cảm giác ngập tràn về niềm đam mê và tầm quan trọng của cuộc sống hầu như chẳng dẫn đến sự giản dị trong cung cách. Với phụ nữ, họ cảm thấy vô cùng cao thượng, vô cùng thuần khiết và vô cùng hào phóng, cứ như thể những người kia đều là những Jeanne d'Arc vậy; nhưng điều này lại không bộc lộ qua hành vi của họ; và họ đối xử với các nàng bằng nhữngệu điệu kiểu Grandison thấm đẫm vẻ ngạo mạn đáng ngờ. Tôi không chắc lắm việc phụ nữ có thích kiểu này hay không; nhưng thực sự, sau khi đã tự làm rối trí mình qua cuốn Daniel Deronda, tôi đã từ bỏ việc cố gắng hiểu xem họ thích gì.
Nếu không làm được gì khác, cái thứ mê tín siêu việt và nực cười này — rằng niềm vui của đôi lứa theo một cách nào đó mang lại phước lành cho người khác, và mọi người đều trở nên hạnh phúc hơn trong hạnh phúc của họ — ít ra cũng có tác dụng giữ cho tình yêu luôn hào hiệp và cao thượng. Rốt cuộc thì đó cũng không phải là một sự mê tín hoàn toàn vô căn cứ. Những kẻ đang yêu khác vô cùng hứng thú. Họ cân nhắc cực kỳ chuẩn xác giữa lòng thương hại và sự chuẩn thuận, khi nhìn thấy người ta bắt chước sự vĩ đại trong cảm xúc của chính họ. Đó là một điều ngầm hiểu trong kịch, rằng trong lúc đám nam thanh nữ tú đang tán tỉnh nhau trên sân khấu lộ thiên, thì một màn ve vãn suồng sã đang diễn ra, và một thứ tình yêu nhẹ nhàng, phù phiếm đang nảy nở giữa anh hầu phòng và cô ca nữ buồng phòng. Vì con người ta thường tự đóng vai chính trong trí tưởng tượng của chính mình, độc giả có thể áp dụng sự tương đồng này vào đời thực mà ít có khả năng sai lầm. Tóm lại, họ hoàn toàn chắc chắn rằng mối tình khác kia không sâu sắc bằng tình yêu của họ, nhưng họ lại cực kỳ thích thú khi chứng kiến nó tiến triển. Và tình yêu, nếu được coi như một màn trình diễn, chắc chắn sẽ có sức hút đối với nhiều người không thuộc hội đoàn ấy. Gái già đa cảm là một hình mẫu tầm thường trong tiểu thuyết; và kẻ có thể đứng nhìn sự điên rồ đáng yêu này mà không có sự dung thứ và đồng cảm thì chắc chắn phải là một con người kém cỏi. Bởi vì tự nhiên tự lôi cuốn con người ta bằng một thứ nghệ thuật đầy sức quyến rũ; kẻ bận rộn nhất đôi khi cũng bị níu chân bởi một buổi hoàng hôn rực rỡ; và bạn có thể hòa bình hay lạnh lùng đến đâu đi nữa, bạn vẫn không thể kìm nén được cảm xúc khi đọc về những trận chiến ác liệt, hay khi bắt gặp một đôi tình nhân trên ngõ nhỏ.
Chắc chắn rằng, dù đối với thế giới nói chung thế nào đi nữa, ý tưởng về niềm vui mang tính ban phát này lại hoàn toàn đúng đắn giữa những người yêu nhau. Làm điều thiện và sẻ chia là ý định lớn lao của kẻ đang yêu. Hính hạnh phúc của người kia mới là sự thỏa mãn mãnh liệt nhất của anh ta. Không thể nào tách rời những cảm xúc khác nhau — niềm kiêu hãnh, sự khiêm nhường, lòng thương hại và niềm đam mê — vốn bị kích thích bởi một ánh nhìn yêu thương hạnh phúc hay một cái vuốt ve bất chợt. Việc làm cho bản thân trở nên đẹp đẽ, chải chuốt mái tóc, vượt trội trong lời ăn tiếng nói, làm bất cứ điều gì và mọi điều gì để phô trương nhân cách cùng các đặc điểm rồi khiến chúng trở nên uy nghi trong mắt kẻ khác, không chỉ là để tôn vinh bản thân, mà đồng thời còn để dâng lên một lời kính cẩn tinh tế nhất. Và chính với ý định sau này mà những điều đó được thực hiện bởi những kẻ đang yêu; bởi bản chất của tình yêu là lòng tốt; và quả thực nó có thể được định nghĩa hay nhất là: lòng tốt ngập tràn đam mê; lòng tốt, có thể nói như vậy, đã phát điên và trở nên nài nỉ, bạo liệt. Sự hoang phí theo nghĩa thuần túy cá nhân không còn tồn tại nữa. Kẻ đang yêu nhận lấy một niềm vui đầy hiểm nguy khi âm thầm trưng ra những điểm yếu của mình để rồi hết lần này đến lần khác được người kia chấp nhận và tha thứ. Anh ta muốn được đoan chắc rằng mình không được yêu vì phẩm chất tốt đẹp này hay khác, mà vì chính con người anh, hoặc thứ gì đó giống con người anh nhất mà anh cố gắng bày tỏ ra. Bởi vì, dẫu cho việc vẽ bức tranh về tiệc cưới tại Cana, hay viết màn thứ tư của vở Antony and Cleopatra có thể là một việc vô cùng khó khăn, thì vẫn có một tác phẩm nghệ thuật khó khăn hơn đang chờ đợi mỗi con người trên thế giới này, những ai quan tâm đến việc giải thích nhân cách của chính mình cho người khác nghe. Lời nói và hành động rất dễ bị bóp méo khỏi ý nghĩa thực sự của chúng; và chúng lại là tất cả ngôn ngữ mà chúng ta có để xoay xở. Theo quy tắc chung, chúng ta làm một công việc thảm hại với nó. Dù hay hay dở, người ta vẫn hiểu lầm ý nghĩa của chúng ta và định giá sai lệch cảm xúc của chúng ta. Và nhìn chung, chúng ta khá bằng lòng với những thất bại của mình; chúng ta bằng lòng để bị hiểu lầm bởi những ả lẳng lơ kêu quác; nhưng một khi một con người đã bị tơ tưởng bởi thứ ái tình này, anh ta coi đó là vấn đề danh dự để xóa sạch những ngờ vực kiểu ấy. Anh ta không thể để Bông hoa Giới tính bị lạc lối trong một vấn đề có tầm quan trọng nhường này; và lòng tự ái của anh ta nổi loạn trước việc bị yêu do nhầm lẫn.
Anh ta phát hiện ra một sự miễn cưỡng lớn lao khi phải quay lại những giai đoạn trước trong cuộc đời mình. Đối với tất cả những gì chưa được chia sẻ cùng nàng — quyền lợi và nghĩa vụ, vận mệnh và tính khí đã qua — anh ta chỉ có thể nhìn lại bằng một nỗ lực đầy khó khăn và ghê tởm của ý chí. Việc anh ta đã lãng phí vài năm trời trong sự vô minh về điều duy nhất thực sự quan trọng, việc anh ta có thể từng nuôi dưỡng ý nghĩ về những người phụ nữ khác với bất kỳ vẻ thỏa mãn nào, là một gánh nặng suýt chút nữa quá sức chịu đựng đối với lòng tự trọng của anh ta. Nhưng chính ý nghĩ về một quá khứ khác mới là thứ nhức nhối trong tâm hồn anh như một vết thương bị nhiễm độc. Việc chính bản thân anh từng tạo ra cái mốt sống trong những ngày tháng tẻ nhạt, nghèo nàn trước một cuộc gặp gỡ định mệnh nào đó đã là một điều đáng trách quá đủ theo lương tâm. Thế nhưng việc Nàng từng cho phép bản thân tự do tương tự lại có vẻ mâu thuẫn với sự quan phòng của Thiên Chúa.
Rất nhiều người chỉ trích sự ghen tuông, với lý do rằng đó là một cảm xúc nhân tạo, lại vừa bất tiện trong thực tế. Điều này xem ra không công bằng cho lắm; bởi vì cảm xúc mà nó chỉ đi kèm theo, giống như một kẻ chầu chực cau có, bản thân cũng vốn là nhân tạo theo đúng nghĩa đó và ở cùng một mức độ. Tôi cho rằng điều mà lời phản đối ấy muốn nói là ghen tuông không phải lúc nào cũng là một đặc tính của con người; nó không phải là một phần trong cái bọc tình cảm vô cùng khiêm tốn mà người ta cho là con người đã dùng để khởi sự cõi đời; mà nó đã chờ đợi để xuất hiện trong những ngày tháng tốt đẹp hơn và giữa những bản tính phong phú hơn. Và điều này cũng đúng không kém đối với tình yêu, tình bạn, lòng yêu nước, niềm vui thích trước những thứ mà họ gọi là vẻ đẹp của tự nhiên, và hầu hết những thứ đáng giá khác. Riêng tình yêu thì sẽ chẳng chịu đựng nổi bất kỳ sự soi mói lịch sử nào: đối với tất cả những ai từng vướng vào nó, đó là một trong những sự thật không thể chối cãi nhất trên đời; thế nhưng nếu bạn bắt đầu gặng hỏi nó từng là gì ở các thời kỳ và quốc gia khác, chẳng hạn như ở Hy Lạp, những mối nghi ngờ kỳ lạ nhất bắt đầu nảy sinh, và mọi thứ dường như mơ hồ và đổi thay đến mức một giấc mơ còn có vẻ hợp lý hơn so với nó. Dù sao đi nữa, ghen tuông cũng là một trong những hệ quả của tình yêu; bạn có thể thích nó hay không tùy ý; nhưng sự thật nó vẫn cứ lù lù ở đó.
Tuy nhiên, đó không hẳn là sự ghen tuông mà chúng ta cảm nhận khi ngẫm nghĩ về quá khứ của những người chúng ta yêu. Một bọc thư cũ được tìm thấy sau nhiều năm chung sống hạnh phúc không tạo ra chút cảm giác bất an nào ở hiện tại; thế nhưng nó vẫn sẽ làm một người đau đớn nhói buốt. Hai con người ấy không hề nuôi dưỡng chút nghi ngờ thô tục nào về nhau; thế nhưng sự tồn tại trước đó của cả hai lại xuất hiện trong tâm trí như một điều gì đó thiếu tế nhị. Để hoàn toàn đúng đắn, họ đáng lẽ phải được sinh ra cùng trứng vào cùng một khoảnh khắc với cảm xúc gắn kết họ lại với nhau. Khi ấy quả thực nó sẽ thật giản dị, hoàn hảo và chẳng hề có chút dè dặt hay vương vấn gì sau đó. Khi ấy họ sẽ thấu hiểu lẫn nhau một cách trọn vẹn theo cách không thể có được trong hoàn cảnh nào khác. Sẽ chẳng có bức tường ngăn cách nào giữa họ được tạo bởi những liên tưởng không thể sẻ chia. Họ sẽ chẳng bị dẫn dắt vào bất kỳ sự so sánh nào khiến dòng máu phải chảy ngược về tim. Và họ sẽ biết rằng chẳng có thời gian nào bị lãng phí, và họ đã ở bên nhau nhiều nhất có thể. Bởi vì bên cạnh nỗi kinh hoàng về sự chia ly chắc chắn sẽ xảy ra vào một lúc nào đó trong tương lai, con người ta còn cảm thấy sự tức giận, và thứ gì đó giống như sự hối hận, khi nghĩ về cuộc chia ly khác đã kéo dài cho đến tận khi họ gặp nhau. Ai đó từng viết rằng tình yêu khiến con người tin vào sự bất tử, bởi vì dường như cuộc đời không đủ chỗ cho một tình cảm lớn lao nhường ấy, và thật không thể tưởng tượng nổi khi cảm xúc mãnh liệt nhất của chúng ta lại chỉ có được những khoảnh khắc rảnh rỗi của vài năm ngắn ngủi. Quả thực, điều đó nghe có vẻ lạ lùng; nhưng nếu chúng ta nhớ lại những điều tương tự, chúng ta khó lòng coi nó là bất khả thi.
“Cậu bé xạ thủ mù,” kẻ đang mỉm cười với chúng ta từ cuối những khu vườn kiểu Hà Lan cũ,
đang cười vang tung những mũi tên tình ái của mình giữa một thế hệ phù du.
Nhưng dù hắn có bắn nhanh đến đâu chăng nữa,
con mồi vẫn tan biến và biến mất vào cõi vĩnh hằng ngay dưới những mũi tên đang rơi xuống của hắn;
người này đã ra đi trước khi bị bắn trúng;
người kia chỉ kịp thực hiện một cử chỉ và thốt lên một tiếng kêu đầy đam mê;
và tất cả bọn họ chỉ là những sinh linh của một khoảnh khắc.
Khi thế hệ ấy đã qua đi, khi vở kịch đã hạ màn,
khi bức tranh toàn cảnh dài ba mươi năm đã được cuộn lại trong rách rưới khỏi sân khấu thế giới,
chúng ta có thể hỏi điều gì đã xảy ra với những tình yêu vĩ đại, nặng trĩu và bất tử ấy,
cùng những đôi tình nhân từng khinh rẻ những điều kiện trần thế bằng một niềm tin ngây thơ tuyệt đẹp;
và họ chỉ có thể cho chúng ta xem vài bài thơ mang hương vị của một thời đã cũ,
vài hành động đáng nhớ,
và vài đứa trẻ vẫn giữ lại được đôi nét dấu ấn hạnh phúc từ bản tính của cha mẹ chúng.
