“Boswell: Chúng ta đâm ra mệt mỏi khi rảnh rỗi.”
“Johnson: Ấy là vì, thưa ngài, người khác thì bận rộn nên ta đâm ra thèm người; chứ nếu ai nấy đều rảnh rỗi, thì nào có sự mệt mỏi nào; chúng ta sẽ tự biết cách giải khuây cho nhau.”
Giờ đây, khi mà ai nấy đều buộc phải lao vào một nghề nghiệp hái ra tiền nào đó — nếu không muốn dính tội bất kính với thói đời — và phải làm việc ở đó với một sự nhiệt thành suýt soát lòng nhiệt huyết, thì tiếng kêu phát ra từ phe đối lập — những kẻ cảm thấy đủ là bằng lòng, và trong lúc ấy chỉ thích đứng ngắm nghía rồi tận hưởng — phảng phất chút gì đó của sự khoa trương và ba hoa. Thế nhưng sự tình lẽ ra không nên là như vậy. Thói biếng nhác, gọi là thế, thực ra không phải là chẳng làm gì cả, mà là làm rất nhiều điều không được công nhận trong những giáo điều của giai cấp thống trị; nó có quyền lên tiếng về vị thế của chính mình chẳng kém gì sự siêng năng. Người ta thừa nhận rằng sự hiện diện của những kẻ từ chối tham gia vào cuộc đua nước rút giành mấy đồng xu lẻ vừa là một sự lăng mạ, vừa là một gáo nước lạnh tát vào mặt những kẻ chịu tham gia. Một tên tuổi bảnh bao (như ta vẫn thấy nhan nhản) bèn hạ quyết tâm, bỏ phiếu cho mấy đồng xu, và theo cách nói đậm chất Mỹ, hắn “lao vào” chúng.
Và trong lúc một kẻ như thế đang ì ạch cày ải dọc con đường đời, thật không khó để thấu hiểu nỗi bực dọc của hắn khi nhận ra những kẻ thảnh thơi nằm bên vệ cỏ bên đường, với chiếc khăn tay phủ trên tai và ly nước kề bên khuỷu tay. Alexander cũng thấy nhột nhối ở một chỗ rất nhạy cảm trước sự dửng dưng của Diogenes. Còn đâu vinh quang của việc chiếm được Roma đối với đám rợ hỗn tạp ấy, khi chúng xông vào Viện Nguyên lão và thấy các bậc trưởng lão vẫn ngồi im lìm, chẳng mủi lòng trước chiến thắng của chúng? Thật là cay đắng làm sao khi đã nhọc nhằn leo lên những đỉnh đồi hiểm trở, để rồi khi mọi sự hoàn tất, lại thấy nhân loại hờ hững trước thành tựu của mình. Do đó, các nhà vật lý khinh miệt những kẻ ngoại đạo với khoa học; các nhà tài chính chỉ có sự khoan dung hời hợt dành cho những ai mù tịt về chứng khoán; giới văn nhân khinh bỉ kẻ thất học; và con người thuộc mọi ngành nghề đều hùa nhau chê bai những kẻ chẳng có nghề ngỗng gì.
Nhưng dẫu đây là một nỗi khó khăn của đề tài, thì đó lại không phải là điều lớn nhất. Chẳng ai tống giũ vào tù vì tội dám chê bai sự siêng năng cả, nhưng bạn hoàn toàn có thể bị cả thiên hạ cô lập nếu ăn nói ngớ ngẩn. Khó khăn lớn nhất với hầu hết mọi đề tài là làm sao cho rốt ráo; thế nên, xin hãy nhớ rằng đây chỉ là một lời biện hộ. Chắc chắn người ta có thể đưa ra vô số lý lẽ rất khôn ngoan để ca ngợi sự chăm chỉ; chỉ có điều, phản đối nó cũng có lý lẽ riêng, và đó chính là những gì tôi muốn trình bày trong dịp này. Nêu lên một lý lẽ không có nghĩa là điếc đặc trước mọi lý lẽ khác, và việc một người từng viết một cuốn sách du ký về Montenegro chẳng có lý gì ngăn cản anh ta chưa từng đặt chân đến Richmond.
Chắc chắn một điều rằng tuổi trẻ phải được rảnh rỗi kha khá. Bởi vì dẫu thỉnh thoảng đâu đó có một vị như Lord Macaulay thoát khỏi những vinh dự học đường mà trí óc vẫn còn nguyên vẹn, thì phần lớn lũ trẻ phải trả giá quá đắt cho những tấm huy chương đến mức sau đó chẳng bao giờ còn chút vốn liếng nào trong tay, và bước vào đời với hai bàn tay trắng. Điều này cũng đúng trong suốt khoảng thời gian một thiếu niên tự trau dồi học vấn, hoặc chịu đựng để người khác giáo dục mình. Hẳn phải là một ông già ngốc nghếch lắm mới nói với Johnson khi ông còn ở Oxford những lời thế này: “Này chàng trai, hãy chăm chỉ dùi mài kinh sử từ bây giờ đi, và tích lũy lấy một vốn kiến thức; bởi vì khi tuổi già ập đến, cậu sẽ thấy việc cắm mặt vào sách vở chẳng khác nào một cực hình.” Ông già ấy có vẻ không biết rằng khi người ta đã phải đeo kính lão và đi lại cần gác ba-tong, thì không chỉ việc đọc sách mà rất nhiều thứ khác cũng trở thành cực hình, thậm chí là bất khả thi. Sách vở thì hay ho theo cách của riêng chúng, nhưng chúng lại là một sự thay thế vô hồn làm sao cho cuộc sống thực tại. Thật đáng tiếc làm sao khi cứ ngồi lì như Nữ thần xứ Shalott, dán mắt vào chiếc gương, với tấm lưng quay lại trước mọi náo nhiệt và hào quang của thực tại. Và nếu một người đọc sách quá ư miệt mài, như câu chuyện ngụ ngôn cổ đã nhắc nhở chúng ta, anh ta sẽ chẳng còn chút thời gian nào để suy ngẫm.
Nếu ngẫm lại chặng đường học vấn của chính mình, tôi tin rằng những giờ trốn học đầy ắp, sống động và bổ ích sẽ không phải là những thứ khiến bạn phải tiếc nuối; bạn thà xóa quách đi những khoảng thời gian nhạt nhẽo nửa tỉnh nửa mê trong lớp học còn hơn. Về phần mình, trong đời tôi cũng từng tham dự kha khá bài giảng. Tôi vẫn còn nhớ việc con quay quay là một hiện tượng của Tính ổn định Động lực. Tôi vẫn còn nhớ rằng Emphyteusis không phải là bệnh tật, còn Stillicide không phải là tội ác. Nhưng dẫu không dễ dứt bỏ những mảnh vụn kiến thức khoa học ấy, tôi cũng chẳng hề trân trọng chúng bằng những thứ lặt vặt ngẫu lượm được ngoài phố trong lúc trốn học. Đây chưa phải lúc để ca tụng cái chốn học đường vĩ đại ấy — nơi từng là ngôi trường ưa thích của Dickens và Balzac, và mỗi năm vẫn đào tạo ra biết bao bậc thầy vô danh trong Khoa học về Hình thái Cuộc sống. Chỉ cần nói thế này là đủ: nếu một thiếu niên không học hỏi được gì từ đường phố, ấy là vì hắn ta vốn chẳng có khiếu học hành. Mà kẻ trốn học cũng đâu phải lúc nào cũng lang thang ngoài phố, bởi nếu thích, hắn có thể rẽ qua những vùng ngoại ô rợp bóng vườn tược để về miền thôn dã. Hắn có thể dừng chân bên một bụi tử đinh hương mọc cạnh dòng suối nhỏ, và hút vô số hơi thuốc trong tiếng nước chảy róc rách qua những hòn sỏi. Một chú chim sẽ hót vang trong lùm cây. Và ở đó, hắn có thể chìm đắm trong dòng suy tư hiền hòa, nhìn nhận vạn vật dưới một lăng kính hoàn toàn mới. Chà, nếu đây không phải là giáo dục, thì cái gì mới là giáo dục chứ? Ta có thể hình dung Ngài Worldly Wiseman đang chặn đường một kẻ như thế, và cuộc trò chuyện giữa họ sẽ diễn ra thế này:—
“Này chàng trai, cậu đang làm gì ở đây thế?”
“Thưa ngài, quả thực tôi đang nghỉ ngơi dưỡng sức.”
“Chẳng phải đây là giờ lên lớp hay sao? Và lẽ ra cậu phải đang chăm chỉ dùi mài kinh sử để thu lượm kiến thức chứ?”
“Dạ không, nhưng thưa ngài, bằng cách này tôi cũng đang theo đuổi Tri Thức đấy chứ.”
“Tri thức ư, ngươi vừa nói gì cơ? Theo cách nào thế, ta xin phép được hỏi? Có phải là toán học không?”
“Dĩ nhiên là không rồi.”
“Là siêu hình học chăng?”
“Cũng chẳng phải.”
“Là ngoại ngữ nào đó chứ?”
“Thưa không, chẳng có ngoại ngữ nào cả.”
“Hay là học một nghề thủ công?”
“Cũng chẳng phải nghề ngỗng gì luôn.”
“Thế rốt cuộc thì là cái quái gì chứ?”
“Thưa ngài, vì chẳng mấy chốc nữa tôi sẽ phải lên đường Hành Hương, nên tôi muốn ghi chép lại xem những người ở hoàn cảnh như tôi thường làm gì, đâu là những Vũng lầy và Lùm cây hiểm trở nhất trên Đường đi; cũng như loại Gậy nào dùng là tốt hơn cả. Hơn nữa, tôi nằm đây, bên dòng nước này, để học thuộc lòng một bài học mà người thầy của tôi gọi là Sự Bình An, hay Lòng Trợ Tỉnh.”
Đến đây, Ngài Worldly Wiseman vô cùng tức giận, vừa giơ cây gậy mây với bộ mặt đầy đe dọa vừa tuôn ra những lời thế này: “Tri thức với chả tri thức!” lão ta gầm lên; “Ta muốn tất cả những tên du thủ du thực như thế phải bị Đao phủ quất roi cho tơi tả!”
Và thế là lão ta bỏ đi, vừa phủi cái cổ áo cho kêu sột soạt như tiếng tinh bột khô, hệt như một con gà tây đang xù lông.
Giờ thì, quan điểm của Ngài Wiseman cũng chính là quan điểm chung của số đông. Một sự thật sẽ chẳng được gọi là sự thật, mà chỉ bị coi là chuyện tầm phào, nếu nó không nằm gọn trong bất kỳ cái khung giáo khoa nào của các ông. Một sự tra vấn phải đi theo những hướng đã được công nhận, phải có một cái tên để người ta dễ bề bấu víu; bằng không thì ngươi chẳng phải đang tìm hiểu điều gì sất, mà chỉ đang la cà rảnh rỗi; và cái nhà tế thần vẫn còn là quá tử tế đối với ngươi. Người ta cứ đinh ninh rằng mọi tri thức đều nằm tận đáy giếng, hoặc ở tận đầu bên kia của ống nhòm. Càng có tuổi, Sainte-Beuve càng coi toàn bộ trải nghiệm sống như một cuốn sách lớn duy nhất để ta nghiên cứu trong vài năm trước khi từ giã cõi đời; và đối với ông, đọc Chương XX — tức phép tính vi phân — hay đọc Chương XXXIX — tức là ngồi nghe ban nhạc chơi trong vườn — cũng đều giá trị như nhau. Trên thực tế, một con người khôn ngoan, biết mở to đôi mắt để nhìn vàể ghé tai vào để lắng nghe, với nụ cười luôn nở trên môi, sẽ thu thuỷ được nhiều tri thức đích thực hơn khối kẻ khác trải qua cả đời trong những đêm dài thức trắng canh thâu. Quả thực, người ta có thể tìm thấy một vài thứ kiến thức lạnh lẽo và khô khan trên đỉnh cao của khoa học trang trọng và nhọc nhằn; nhưng những sự thật ấm áp và thổn thức của cuộc sống lại nằm quanh quẩn bên bạn, chỉ cần bạn chịu khó cất công tìm kiếm. Trong lúc những kẻ khác đang nhồi nhét vào trí nhớ một đống rác từ ngữ mà một nửa trong số đó sẽ bị họ quên sạch trước khi tuần mới bắt đầu, thì kẻ trốn học của bạn lại có thể học được một nghệ thuật thực sự hữu ích: biết chơi vàn-lông, biết chọn một điếu xì-giar ngon, hay biết cách trò chuyện một cách tự nhiên và đúng lúc với mọi hạng người. Nhiều kẻ từng “chăm chỉ dùi mài kinh sử,” nắm rõ mười mươi về một nhánh tri thức được thừa nhận nào đó, nhưng khi bước ra khỏi phòng nghiên cứu lại mang cái dáng vẻ cổ lỗ sĩ hệt như con cú mèo, và trở nên khô khan, cứng nhắc cùng bệnh đau dạ dày trong mọi khía cạnh tươi đẹp hơn của cuộc sống. Nhiều kẻ kiếm được khối gia tài lớn, nhưng cho đến cuối đời vẫn quê mùa và ngu ngốc một cách đáng thương. Và trong khi đó, gã lang thang biếng nhác — kẻ từng bắt đầu cuộc đời cùng xuất phát điểm với bọn họ — xin phép được nói rằng, lại là một bức tranh hoàn toàn khác. Hắn có thời giờ để chăm sóc sức khỏe và tinh thần của mình; hắn đã sống rất nhiều giữa bầu trời rộng mở, thứ vốn bổ ích nhất cho cả thể xác lẫn tâm trí; và dẫu chưa bao giờ đọc cuốn Sách Lớn ở những ngóc ngách hiểm hóc nhất, hắn cũng đã lướt qua và đọc lướt nó với những mục đích vô cùng tuyệt vời. Phải chăng sinh viên sẵn sàng đánh đổi vài gốc từ tiếng Do Thái, và thương gia sẵn sàng hy sinh vài đồng hào của họ, để đổi lấy một phần hiểu biết bao quát về cuộc đời và Nghệ thuật Sống của kẻ biếng nhác kia? Chưa hết, kẻ biếng nhác còn có một phẩm chất khác quan trọng hơn thế. Ý tôi là sự khôn ngoan của hắn. Kẻ từng chứng kiến sự thỏa mãn ngây ngô của người khác với những sở thích cá nhân sẽ nhìn nhận sở thích của chính mình với một sự bao dung đầy mỉa mai. Ta sẽ chẳng bao giờ nghe thấy tiếng hắn giữa đám người độc đoán. Hắn sẽ có một sự dung thứ bao dung và điềm tĩnh đối với mọi loại người và mọi quan điểm. Nếu không tìm thấy những chân lý kỳ lạ, hắn cũng chẳng bao giờ tự đồng hóa mình với một lời dối trá cháy bỏng nào. Lối đi của hắn dẫn qua một con đường tắt ít ai lai vãng, nhưng vô cùng phẳng phỉu và dễ chịu, có tên là Lối mòn Tầm thường, dẫn thẳng đến Đài vọng cảnh Lẽ Phải Thông Thường. Từ đó, hắn sẽ thu vào tầm mắt một khung cảnh dễ chịu dẫu chẳng lấy gì làm vĩ đại; và trong khi kẻ khác ngước nhìn Đông Tây, nhìn Ác ma và Bình minh, hắn vẫn sẽ bình thản nhận thức được một thứ ánh ban mai đang trải dài trên mọi vật chốn trần gian, với một đạo quân bóng tối đang lao vút đi theo muôn ngả vào thứ ánh sáng ban ngày bao la của Cõi Vĩnh Hằng. Những bóng rổ và các thế hệ, những vị bác sĩ đanh đá và những cuộc chiến khốc liệt rồi sẽ trôi vào cõi im lìm và trống rỗng tận cùng; nhưng bên dưới tất cả những điều ấy, từ khung cửa sổ đài vọng cảnh, người ta có thể nhìn thấy một khoảng không gian xanh tươi và yên bình; rất nhiều phòng khách rực ánh lửa; những con người hiền lành đang cười đùa, cạn chén và yêu đương hệt như trước thời Đại Hồng thủy hay Cách mạng Pháp; và lão mục đồng già đang thầm thì câu chuyện của mình dưới tán cây táo gai.
Sự bận rộn đến cực đoan, dù là ở trường học hay đại học, nhà thờ hay thương trường, đều là triệu chứng của sự thiếu hụt sức sống; và khả năng biết biếng nhác ngụ ý một khẩu vị khoáng đạt cùng ý thức mạnh mẽ về bản ngã cá nhân. Có một kiểu người sống dở chết dở, nhàm chán ngoài kia, những kẻ hầu như chẳng hề ý thức được rằng mình đang sống ngoại trừ khi thực hiện một công việc theo lề thói quen thuộc. Hãy đưa những tên này về vùng quê, hoặc xếp chúng lên tàu thủy, bạn sẽ thấy chúng khao khát cái bàn giấy hoặc phòng nghiên cứu đến nhường nào. Chúng chẳng có chút tò mò nào cả; chúng không thể buông thả bản thân trước những sự khiêu khích bất chợt; chúng không tìm thấy niềm vui trong việc vận dụng các năng lực vì chính bản thân nó; và trừ phi Nợ Nần quất cho vài roi vào lưng, bằng không chúng sẽ cứ đứng ì ra đó. Chẳng ích gì khi nói chuyện với những kẻ như thế: chúng không thể biếng nhác, bản chất của chúng không đủ rộng lượng; và chúng trải qua những giờ phút không dành cho việc cày cuốc điên cuồng trong cối xay vàng bằng một trạng thái hôn mê nào đó. Khi không phải đến văn phòng, khi không đói bụng và chẳng có tâm trạng muốn uống gì, cả thế giới thở động ấy đối với chúng chỉ là một tờ giấy trắng. Nếu phải đợi tàu khoảng một tiếng đồng hồ, chúng sẽ rơi vào trạng thái đờ đẫn ngu ngốc với đôi mắt mở trừng trừng. Nhìn chúng, bạn sẽ tưởng chẳng có gì để ngắm và chẳng có ai để trò chuyện; bạn sẽ tưởng chúng bị tê liệt hoặc mất trí; thế mà rất có thể chúng lại là những kẻ làm việc cực kỳ chăm chỉ theo cách riêng của mình, và có đôi mắt tinh tường để soi mói một lỗi sai trong khế ước hay một biến động trên thị trường. Chúng từng học qua trường lớp, nhưng suốt quãng thời gian ấy, mắt chúng chỉ chăm chăm vào tấm huy chương; chúng từng bôn ba khắp chốn và giao du với những kẻ thông minh, nhưng lúc nào trong đầu chúng cũng chỉ nghĩ đến chuyện làm ăn của riêng mình. Hệt như thể tâm hồn một con người vốn đã chẳng lấy gì làm rộng rãi cho cam, chúng lại còn tự tay bóp méo và thu hẹp nó bằng một cuộc đời chỉ có làm việc mà chẳng hề chơi bời; cho đến tận khi đứng tuổi ở ngưỡng bốn mươi, với một sự chú tâm rệu rã, một tâm trí trống rỗng mọi chất liệu giải trí, và chẳng còn nổi một ý nghĩ để va quệt với ý nghĩ khác trong lúc mòn mỏi đợi tàu. Thuở còn chửa bận quần chẽn, lẽ ra hắn đã có thể trèo lên những chiếc thùng; khi đôi mươi, hắn hẳn đã ngắm nhìn mấy cô nàng; nhưng giờ đây, điếu thuốc đã tàn, hộp thuốc héo đã cạn, và quý ông của tôi đang ngồi thẳng lưng như trời trồng trên băng ghế, với đôi mắt đầy thảm hại. Điều này đối với tôi chẳng hề có chút hấp dẫn nào của cái gọi là Thành công trong Cuộc sống.
Nhưng không chỉ bản thân kẻ bận rộn ấy phải chịu khổ sở vì thói quen cuồng việc của mình, mà vợ con, bạn bè, họ hàng của hắn, thậm chí đến cả những kẻ ngồi cùng hắn trên toa tàu hỏa hay xe buýt cũng vạ lây. Sự tận tụy vĩnh cửu đối với cái gọi là công việc của một người chỉ có thể được duy trì bằng việc liên tục phớt lờ vô số thứ khác. Và hoàn toàn không có gì chắc chắn rằng công việc của một người là điều quan trọng nhất mà hắn phải làm. Dưới một cái nhìn công tâm, sẽ thấy rõ ràng rằng rất nhiều vai diễn khôn ngoan, đức hạnh và mang lại nhiều ích lợi nhất trên Sân khấu Cuộc sống lại do những diễn viên không tiền công đảm nhận, và trong mắt thiên hạ, chúng chỉ bị coi là những khoảng thời gian biếng nhác. Bởi vì trên sân khấu ấy, không chỉ những kép chính, những cô hầu bàn biết hát, hay những tay vĩ cầm siêng năng trong dàn nhạc, mà ngay cả những kẻ ngồi ngắm và vỗ tay rào rào từ các khán đài, thực ra cũng đang đóng một vai và hoàn thành những sứ mệnh quan trọng đối với thành quả chung. Chắc chắn bạn rất phụ thuộc vào sự chu đáo của luật sư và môi giới chứng khoán, của những người gác gian và nhân viên tín hiệu đưa bạn đi vây quanh một cách nhanh chóng, hay của những viên cảnh sát tuần tra đường phố để bảo vệ bạn; thế nhưng trong tim bạn có chút lòng biết ơn nào dành cho những ân nhân khác — những người khiến bạn bật cười khi vô tình gặp gỡ, hoặc làm cho bữa tối của bạn thêm phần thi vị nhờ bầu không khí vui vẻ hay không? Đại tá Newcome từng góp phần làm mất tiền của bạn mình; Fred Bayham có một tật xấu khó ưa là hay mượn áo sơ mi; thế mà họ vẫn là những người đáng để ta kết giao hơn là gã Barnes. Và dẫu Falstaff chẳng hề tỉnh táo cũng chẳng lấy gì làm lương thiện cho lắm, tôi nghĩ mình vẫn có thể kể tên một vài gã Barabbas mặt dài nào đó mà thế giới này thà vắng bóng còn hơn. Hazlitt từng nhắc đến việc ông cảm thấy biết ơn Northcote — kẻ chưa từng làm cho ông bất cứ điều gì có thể gọi là một ơn huệ — hơn là cả đám bạn bè khoa trương quanh mình; bởi vì ông cho rằng một người bạn đồng hành tốt đích thực là ân nhân lớn nhất. Tôi biết trên đời có những kẻ không tài nào cảm thấy biết ơn trừ phi ân huệ ấy được đổi bằng nỗi đau đớn và khó nhọc. Nhưng đó là một tính cách cộc cằn. Một người có thể gửi cho bạn sáu tờ giấy viết thư chi chít những chuyện tầm phào thú vị nhất, hoặc bạn có thể trải qua nửa giờ đồng hồ một cách vui vẻ, thậm chí bổ ích, qua một bài viết của anh ta; bạn có nghĩ rằng ơn huệ ấy sẽ lớn lao hơn nếu anh ta viết bản thảo bằng chính máu trong tim mình, hệt như một bản giao kèo với quỷ dữ? Bạn có thực sự tưởng tượng rằng mình sẽ mang ơn người viết thư nhiều hơn nếu anh ta nguyền rủa bạn suốt thời gian qua vì sự quấy rầy của bạn không? Những niềm vui mang lại nhiều lợi ích hơn là những bổn phận, bởi vì cũng như lòng thương xót, chúng chẳng hề bị ép uổng, và mang lại phước lành cho cả hai phía. Một nụ hôn bao giờ cũng cần có hai người, và một câu trò chuyện vui đùa có thể cần đến cả chục người; nhưng bất cứ nơi nào có sự hy sinh, thì ơn huệ ấy được ban đi trong đau đớn, và trong những con người hào hiệp, được đón nhận với sự bối rối. Chẳng có bổn phận nào bị chúng ta coi rẻ bằng bổn phận phải sống hạnh phúc. Bằng cách sống hạnh phúc, chúng ta gieo rắc những ân huệ vô danh cho thế giới, những thứ vẫn ẩn giấu ngay cả với chính chúng ta, hoặc khi được hé lộ, chẳng khiến ai ngạc nhiên bằng chính vị ân nhân. Mấy hôm trước, một cậu bé rách rưới, chân trần chạy đuổi theo một viên bi dọc con đường, với một vẻ vui tươi rạng rỡ đến mức làm cho bất kỳ ai cậu đi ngang qua cũng cảm thấy vui vẻ; một trong số những con người ấy — những kẻ vừa được cứu rỗi khỏi những suy nghĩ tối tăm hơn thường lệ — đã chặn cậu bé lại và cho tiền với một nhận xét thế này: “Cậu thấy đấy, trông vui vẻ đôi khi cũng mang lại kết quả thế này đây.” Nếu trước đó cậu bé đã trông vui vẻ rồi, thì giờ đây cậu vừa vui vẻ vừa ngơ ngác không hiểu gì. Về phần mình, tôi hoàn toàn ủng hộ việc khuyến khích những đứa trẻ biết mỉm cười hơn là những đứa trẻ hay khóc lóc; tôi chẳng muốn trả tiền cho những giọt nước mắt ở bất cứ đâu ngoại trừ trên sân khấu; nhưng tôi sẵn sàng buôn bán lớn với thứ hàng hóa ngược lại. Tìm được một người đàn ông hay phụ nữ hạnh phúc còn tuyệt vời hơn cả tìm thấy tờ năm bảng Anh. Anh ta hay cô ta là một tâm điểm tỏa ra thiện chí; và sự xuất hiện của họ trong một căn phòng hệt như thể vừa có thêm một ngọn nến được thắp lên. Chúng ta chẳng cần bận tâm xem họ có chứng minh được định đề thứ bốn mươi bảy hay không; họ làm được một điều tuyệt vời hơn thế, họ thực chứng một cách thiết thực Định lý vĩ đại về Sự Có Thể Sống Sót của Cuộc Đời. Do đó, nếu một người không thể hạnh phúc mà cứ phải giữ nguyên sự biếng nhác, thì cứ để hắn biếng nhác. Đó là một lời răn mang tính cách mạng; nhưng nhờ có cơn đói và nhà tế thần, đó lại là thứ không dễ bị lạm dụng; và trong những giới hạn thực tế, nó là một trong những chân lý không thể chối cãi nhất trong toàn bộ Kho tàng Đạo đức học. Xin ngài, hãy ngắm nhìn một trong những kẻ siêng năng của các ngài lấy một phút giây. Hắn gieo rắc sự vội vã và gặt hái chứng khó tiêu; hắn đem một lượng lớn sự bận rộn ra để cho vay lấy lãi, và nhận lại một lượng lớn sự rối loạn thần kinh. Hoặc là hắn tự cô lập hoàn toàn khỏi mọi mối giao thiệp, sống như một kẻ ẩn dật trên gác xép, với đôi giày đi trong nhà và một lọ mực bằng chì; hoặc là hắn xuất hiện giữa đám đông một cách chớp nhoáng và đầy cay đắng, trong sự co rút của toàn bộ hệ thần kinh, để trút bỏ cơn giận dữ trước khi quay lại làm việc. Tôi không quan tâm hắn làm việc nhiều ra sao hay giỏi giang thế nào, gã này chính là một nốt trầm tồi tệ trong cuộc sống của người khác. Họ sẽ hạnh phúc hơn nếu hắn chết đi. Họ thà thiếu vắng dịch vụ của hắn ở Phòng Trì hoãn còn hơn là phải dung thứ cho tâm tính hay cáu kỉnh của hắn. Hắn làm vẩn đục nguồn nước của sự sống. Thà bị một đứa cháu hoang đàng vét sạch túi còn hơn ngày nào cũng bị một ông chú hay cằn nhằn hành hạ như ma xó. Và vì Chúa, tất cả sự huyên náo này là vì cái quái gì chứ? Vì nguyên cớ gì mà họ lại tự làm khổ cuộc đời mình và cuộc đời kẻ khác? Việc một người xuất bản ba hay ba mươi bài báo một năm, việc hắn hoàn thành hay không hoàn thành bức tranh ngụ ngôn vĩ đại của mình, đều là những câu hỏi chẳng mấy ai trên thế giới quan tâm. Hàng ngũ cuộc đời vốn đã đông đúc; và dẫu một ngàn kẻ ngã xuống, vẫn luôn có những kẻ khác xông lên trám vào khoảng trống. Khi người ta bảo Jeanne d’Arc rằng nàng nên ở nhà lo việc đàn bà, nàng đáp rằng có rất nhiều người phụ nữ khác đang quay sợi và giặt giũ ngoài kia. Và thế đấy, ngay cả với những tài năng hiếm có của chính các ngài! Khi tự nhiên vốn “hững hờ với từng sinh linh đơn lẻ,” tại sao chúng ta lại cứ phải nuông chiều bản thân trong ảo tưởng rằng sinh linh của chính mình lại có tầm quan trọng đặc biệt cơ chứ? Giả sử Shakespeare từng bị đánh vỡ đầu vào một đêm tối trời nào đó trong khu rừng của Sir Thomas Lucy, thế giới này vẫn cứ quay đều dẫu tốt hay xấu, cái gáo vẫn ra giếng, cái liềm vẫn ra đồng, và cậu sinh viên vẫn cắm cúi vào sách vở; và chẳng một ai mảy may hay biết gì về sự mất mát đó. Nếu bạn cân nhắc mọi lựa chọn, sẽ chẳng có mấy tác phẩm còn tồn tại trên đời này đáng giá bằng một bảng thuốc lá đối với một người có kinh phí eo hẹp. Đây là một suy ngẫm tỉnh táo đối với những thói kiêu ngạo phàm trần nhất của chúng ta. Ngay cả một người bán thuốc lá, sau khi ngẫm nghĩ, cũng có thể chẳng tìm thấy lý do gì to tát để mà tự hào cá nhân về cụm từ ấy; bởi dẫu thuốc lá là một chất an thần tuyệt vời, thì những phẩm chất cần thiết để bán lẻ nó tự bản thân chẳng có gì là hiếm có hay quý giá. Hỡi ôi và hỡi ôi! Dù bạn có đón nhận nó thế nào đi nữa, thì dịch vụ của bất kỳ cá nhân đơn lẻ nào cũng chẳng phải là thứ không thể thay thế. Atlas kỳ thực chỉ là một quý ông đang gặp cơn ác mộng kéo dài! Thế mà bạn vẫn thấy những thương gia cặm cụi làm việc đến mức kiếm được một gia tài lớn rồi phá sản; những gã viết lách cứ cặm cụi viết những bài báo vụn vặt cho đến khi tính khí của chúng trở thành nỗi nhức nhối cho bất kỳ ai bén mảng đến gần, hệt như việc Pharaon bắt dân Israel đi nhe răng ra làm ghim băng thay vì xây kim tự tháp; và những chàng trai tuấn tú làm việc đến mức suy nhược cơ thể, rồi bị chở đi trên một cỗ xe tang gắn những chùm lông vũ trắng phau. Chẳng phải bạn sẽ ngỡ rằng những kẻ ấy vừa được Bậc thầy Nghi lễ thì thầm vào tai lời hứa về một vận mệnh trọng đại nào đó hay sao? Và rằng cái quả đạn âm ấm mà họ đang diễn những trò hề trên đó chính là tâm điểm và hồng tâm của toàn vũ trụ? Thế nhưng sự thật lại chẳng phải vậy. Những mục đích mà họ đem tuổi trẻ vô giá của mình ra đánh đổi, theo như những gì họ biết, có thể chỉ là những thứ hão huyền hoặc có hại; vinh quang và sự giàu có mà họ trông đợi có thể chẳng bao giờ đến, hoặc có đến thì cũng tìm thấy một sự dửng dưng nơi họ; và bản thân họ cùng thế giới mà họ đang cư ngụ lại nhỏ bé đến mức khiến tâm trí ta phải lạnh ngắt khi nghĩ đến.
