Người ta vẫn bảo rằng hy vọng chưa bao giờ từ bỏ chúng ta trong bất kỳ giai đoạn nào của cuộc đời. Từ khởi đầu cho đến tận cùng, dù phải đối mặt với bao vỡ mộng cay đắng, chúng ta vẫn tiếp tục chờ đợi vận may, sức khỏe tốt hơn và hạnh phúc trọn vẹn hơn; và ta kỳ vọng điều đó một cách chắc chắn đến mức cho rằng mình chẳng cần phải nỗ lực để xứng đáng với chúng. Tôi cho rằng thật khó có khả năng mình sẽ viết được như Shakespeare, chỉ huy một đạo quân như Hannibal, hay tạo dựng tiếng tăm lẫy lừng về đức hạnh như Marcus Aurelia; thế nhưng, có những ngày hiếm hoi, do hy vọng xui khiến, tôi lại sẵn sàng tin rằng mình sẽ hội tụ tất cả những phẩm chất tuyệt vời ấy trong một con người, và hiên ngang bước vào cõi hậu thế với những vinh dự thiêng liêng. Chẳng có điều gì quá quắt đến mức chúng ta không thể tự gán cho chính mình. Về bản thân, về những hoài bão cũng như lỗi lầm của mình, chúng ta từ thủa thiếu thời đã luôn tự nguyện sống trong một vùng mờ ảo đầy cám dỗ. Chắc không ai quên được khát vọng của Tom Sawyer: “À, ước gì mình có thể tạm thời chết đi một lát!” Hoặc có lẽ, tuyệt hơn nữa, là quyết tâm thầm kín của hai tên cướp biển, rằng “chừng nào còn theo nghề này, những vụ cướp của chúng sẽ không bao giờ bị vấy bẩn bởi tội thẹn thùng là ăn cắp.” Ở đây, ta nhận ra những suy nghĩ của thời thơ ấu; và thời thơ ấu của chúng ta chấm dứt — chà, vào lúc nào nhỉ? — tôi nghĩ là không phải ở tuổi hai mươi; cũng chẳng hẳn ở tuổi hai lăm; thậm chí chưa dừng ở tuổi ba mươi; và thú thật là, rất có thể chúng ta vẫn đang đắm chìm trong cái thời kỳ điền viên ấy. Bởi vì giống như nhân loại, sau bao thế kỷ văn minh, vẫn giữ lại một vài nét tính cách của những tổ tiên dã man, con người với tư cách cá nhân cũng chưa hoàn toàn rũ bỏ tuổi trẻ ngay cả khi đã già nua, được kính trọng và giữ chức Đại Chưởng ấn nước Anh. Chúng ta tiến bước qua những năm tháng cuộc đời tựa như một đạo quân xâm lược trên một vùng đất cằn cỗi; cái tuổi mà ta đạt tới, như người ta vẫn nói, kỳ thực chỉ được giữ bằng một đồn binh tiền tiêu, trong khi đường dây liên lạc với hậu phương xa xôi nhất và điểm xuất phát ban đầu của cuộc hành quân vẫn luôn rộng mở. Đó mới là căn cứ thực sự của chúng ta; đó không chỉ là khởi điểm mà còn là nguồn mạch bất tận nuôi dưỡng các năng lực của ta; và khi dịp đến, ông nội William có thể lui về khu rừng phép thuật xanh tươi của thời niên thiếu.

Sự trẻ trung không phai mờ của hy vọng cùng bản chất phi lý đến mãnh liệt của nó không nơi nào lộ rõ hơn trong các vấn đề về đạo đức. Có một nhân vật trong tác phẩm *Pilgrim’s Progress*, một kẻ mang tên Linger-after-Lust (Khao khát chần chừ) mà tôi tưởng tượng tất cả chúng ta đều quen biết; một kẻ nổi tiếng bậc nhất về sự khéo léo nuôi dưỡng niềm hy vọng cho đến tận khoảnh khắc thất bại và vượt qua cả giới hạn đó; một kẻ mà dẫu trải qua tám mươi năm kinh nghiệm trái ngược, vẫn sẽ tin rằng mình có thể tiếp tục nghề cướp biển mà tránh được tội danh ăn cắp. Mỗi tội lỗi đối với ta đều là lần cuối cùng; mỗi ngày mùng Một tháng Giêng lại là một bước ngoặt đáng chú ý trong sự nghiệp. Hơn hết thảy, bất kỳ hành động rõ rệt nào cũng được cảm nhận là có quyền năng biến hóa kỳ diệu như thuật giả kim. Một kẻ nát rượu thề từ bỏ chén rượu; sẽ thật lạ lùng nếu điều đó không giúp gì được cho hắn. Đã bao nhiêu năm trời ông Pepys cứ tiếp tục đưa ra rồi lại phá vỡ những lời thề nguyền nhỏ nhặt của mình? Thế nhưng tôi chưa từng nghe nói cuối cùng ông lại nhụt chí. Bằng những bước đi như thế, chúng ta tưởng rằng mình có thể níu giữ một quyết định nhất thời; giống như một kẻ nhát gan vội vã chạy đến nha sĩ ngay khi chiếc răng vừa nhói đau.

Nhưng than ôi, bằng cách cắm một cái cọc ở ngấn nước triều cường, bạn chẳng thể ngăn cản hay trì hoãn nổi dòng triều rút tất yếu. Trong đạo đức học chẳng có phép thuật bùa chú nào cả; và ngay cả “nghi thức thánh thiện” của hôn nhân cũng chẳng thể làm con người thay đổi. Đây là một lời lẽ cay đắng và mang vẻ nghịch lý. Bởi vì trong hôn nhân có một điều gì đó quá đỗi tự nhiên và lôi cuốn, khiến bước đi này mang vẻ đơn giản và dễ dàng đến lạ lùng; nó hứa hẹn chôn vùi vĩnh viễn bao bận tâm đau đáu; nó mang lại cho ta bầu bạn quen thuộc và bền chặt suốt cuộc đời; nó mở ra một viễn cảnh tươi cười của thứ tình yêu mang tính thụ động và được ban phước, hơn là chủ động ban phát; ta đến với nó không chỉ qua những niềm vui lúc hẹn hò, mà còn qua một buổi lễ công khai cùng những chữ ký pháp lý lặp đi lặp lại. Một con người tự nhiên sẽ nghĩ rằng thật tồi tệ cho mình nếu không thể trở nên tốt đẹp, may mắn và hạnh phúc bên trong những lớp thành trì uy nghiêm nhường ấy.

Và thế mà, có lẽ chẳng có hành động nào khác trong đời một người lại bồng bột và liều lĩnh cho bằng việc kết hôn này. Giả sử rằng trong nhiều năm trời, bạn đã điều hành sự nghiệp của mình một cách tồi tệ nhất. Trải nghiệm của bạn, ta dám chắc, chẳng mấy khích lệ hơn của Phao-lô hay Horace; giống như họ, bạn đã thấy và khao khát điều tốt đẹp mà mình không tài nào thực hiện được; giống như họ, bạn đã làm điều tồi tệ mà chính bạn ghê tởm. Bạn từng thức giấc giữa đêm trong cơn vã mồ hôi lạnh hoặc nóng tùy theo thể trạng, để rồi nhớ lại với nỗi kinh hoàng đầy ảm đạm những hành vi và lời nói không thể dung thứ của chính mình. Có đôi lúc bạn bị cám dỗ muốn rút lui hoàn toàn khỏi ván bài cuộc đời này; giống như một kẻ chỉ toàn đánh trượt bèn xin rút lui khỏi trò chơi bida ít nguy hiểm hơn. Bạn lại tựa vào ý nghĩ rằng chính bản thân bạn là kẻ phải chịu đựng đau đớn cay đắng nhất vì những lầm lỗi của mình, hay theo cách nói than vãn cũ xưa, rằng bạn chẳng là kẻ thù của ai ngoài chính bản thân mình.

Và rồi bạn chợt nhận ra những gì tốt đẹp, đáng yêu, khôn ngoan và tử tế trong phần còn lại của cung cách hành xử nơi mình; và dường như chẳng có gì có thể dung hòa nổi sự mâu thuẫn ấy, bởi quả thật là chẳng có gì dung hòa được. Nếu bạn thực sự là một người đàn ông, bạn đã ngậm chặt miệng và chẳng nói năng gì; còn nếu bạn mới chỉ là một kẻ đang tập làm người đàn ông, bạn đã nhận ra rằng trường hợp của mình vô cùng đặc biệt, và bản thân bạn hoàn toàn vô can trong chuỗi sự nghiệp đầy tai họa của chính mình.

Xin cứ tự nhiên, và tôi hoàn toàn đồng ý. Hãy chấp nhận những lời bào chữa ấy; hãy thừa nhận rằng bạn chẳng là kẻ thù của ai ngoài chính mình; hãy đồng ý rằng bạn giống như một kẻ tàn phế về mặt đạo đức, bất lực trước điều thiện; và hãy để chúng tôi nhìn bạn bằng trọn vẹn nỗi thương hại dành cho một số phận như thế. Nhưng có một điều mà với những điều kiện ấy, chúng ta sẽ không bao giờ đồng ý: — chúng ta sẽ không bao giờ đồng ý để bạn kết hôn. Cái gì cơ! Bạn chỉ có một cuộc đời để quản lý mà đã thất bại một cách kỳ lạ đến thế, và giờ đây lại chẳng nghĩ ra được điều gì khôn ngoan hơn là gộp nó lại để quản lý thêm cuộc đời của một người nào khác nữa ư? Chỉ vì bạn không trung tín trong một việc rất nhỏ, mà bạn lại định tự phong mình làm cai quản mười thành thị. Bằng một bước đi như thế, bạn tự tước bỏ mọi sự an ủi và bào chữa còn sót lại. Bạn không còn thỏa lòng với việc làm kẻ thù của chính mình nữa; bạn bắt buộc phải làm kẻ thù của cả vợ mình nữa chứ. Cho đến nay, bạn mới chỉ ở một vị thế cấp dưới thuần túy; tung ra những đòn cay nghiệt khắp cõi đời này, nhưng trách nhiệm thì chỉ có một nửa, bởi bạn đặt chân đến đó chẳng phải do sự lựa chọn hay ý muốn nào của riêng mình. Giờ đây, có vẻ như bạn phải tự mình gánh vác mọi thứ bằng chính quyền lực của mình: Chúa tạo ra bạn, nhưng chính bạn tự kết hôn lấy; và đối với tất cả những đau khổ mà vợ bạn phải gánh chịu, chẳng ai phải chịu trách nhiệm ngoài bạn. Con người ta phải thật sự am tường hiểu biết mới dám cả gan dẫn dắt một kẻ vừa mãn hạn tù vượt qua một đèo hiểm trở; thế mà bạn đã đi lạc đường đời vĩnh viễn với những hậu quả mà đến giờ bạn vẫn còn phàn nàn tiếc nuối, vậy mà bạn lại trịch thượng nắm lấy tay vợ, bịt mắt lôi cô ấy sấp ngửa lao theo mình vào cõi tiêu điều. Và ngẫm lại mà xem, chính vợ bạn là người được bạn lựa chọn. Người mà hạnh phúc của cô ấy là điều bạn hằng khao khát nhất, lại bị bạn chọn làm nạn nhân. Bạn sẽ tha thiết cảnh báo cô ấy trước một cây cầu gập ghềnh hay một khoản đầu tư tồi tệ. Nếu cô ấy định kết hôn với ai khác, bạn sẽ phải run rẩy thay cho số phận của cô ấy biết bao! Nếu cô ấy chỉ là em gái bạn thôi, và bạn quan tâm đến cô ấy bằng một nửa chừng mực ấy, liệu bạn có dám phó mặc tương lai của cô ấy vào tay một kẻ chẳng khá khẩm gì hơn chính bạn hay không với biết bao nỗi hoài nghi?

Thời thế đã đổi thay đối với kẻ bước vào hôn nhân; chẳng còn những lối mòn đồng cỏ nên thơ nơi bạn có thể ngây thơ la cà nữa, mà con đường giờ đây trải dài, thẳng tắp và đầy bụi bặm hướng thẳng đến nấm mồ. Sự lười biếng, vốn dĩ thường có vẻ phù hợp và thậm chí khôn ngoan ở kẻ độc thân, bắt đầu mang một diện mạo hoàn toàn khác khi bạn đã có một người vợ phải gánh vác nuôi nấng. Giả sử rằng, sau khi kết hôn, một trong những sai lầm nhỏ nhặt ấy lại xảy đến với bạn. Điều đã xảy ra vào tháng Mười Hai vừa qua chắc chắn hoàn toàn có thể lặp lại vào tháng Hai tới. Chúng có thể từng làm bạn phiền lòng vào lúc đó, bởi vì chúng không phải là điều bạn vẫn hằng định hướng; nhưng chúng sẽ làm bạn phiền lòng đến nhường nào trong tương lai, và chúng sẽ lay chuyển nền tảng tự tin và sự bình yên của vợ bạn ra sao! Biết bao điều khó chịu từng diễn ra trong chập chùng bóng tối của một cuộc đời mà bạn vốn ngại ngùng không dám nhìn nhận cho thật rắc rối tường tận; trong những ngày tháng đó, bạn chẳng màng việc tôn sùng lương tâm mình thành một thứ thần tượng; bạn sẽ chỉ đón nhận những thất bại của bản thân bằng một cái gật đầu phớt lờ, rồi chào tạm biệt. Nhưng thời kỳ của những sự dè dặt giấu giếm ấy đã chấm dứt. Bạn đã cố tình đưa một nhân chứng vào cuộc đời mình, chính là nơi chốn diễn ra những thất bại này, và từ nay không thể nhắm mắt làm ngơ trước những góc khuất kém xinh đẹp nữa, mà buộc phải đứng thẳng người và gọi tên đích xác những hành động của mình. Và nhân chứng của bạn không chỉ là vị quan tòa, mà còn là nạn nhân từ những tội lỗi của bạn; cô ấy không chỉ có quyền kết án bạn những hình phạt cay đắng nhất, mà bản thân cô ấy cũng phải cùng chia sẻ nỗi đau đớn khi phải chịu đựng chúng. Và hãy quan sát lại một lần nữa xem, với sự liều lĩnh nhường nào, bạn lại chọn chính cô ấy làm thám tử theo dõi bạn — người mà sự kính trọng của cô ấy là điều bạn trân quý nhất, và là người mà bạn từng dạy cho lầm tưởng rằng bạn tốt đẹp hơn con người thật của mình. Bạn có thể nghĩ rằng mình có một lương tâm, và có đức tin nơi Chúa; nhưng lương tâm là cái thá gì đối với một người vợ?

Các bậc hiền triết thuở trước thường tạc tượng các vị thần của họ, và luôn ý thức thực hiện vai trò của mình trong cuộc đời trước đôi mắt bằng đá cẩm thạch ấy. Một vị thần quan sát họ bên bàn tiệc, đứng bên giường họ vào buổi sáng khi họ thức giấc; và khắp các thành phố cổ kính của họ, nơi họ buôn bán mua ghe, hay nơi họ tấu nhạc và đấu vật, luôn có sự hiện diện của một biểu tượng tượng trưng cho những điều nằm ngoài tầm với của con người. Đó là những bài học, được truyền tải qua thứ ngôn ngữ điềm đạm của nghệ thuật, kể lại câu chuyện của chúng một cách trung thực nhưng đầy dịu dàng. Đó vẫn là bài học ấy — nhưng được truyền đạt mới xót xa làm sao! — khi người phụ nữ bạn tôn trọng phải rơi nước mắt vì sự tàn nhẫn của bạn, hoặc đỏ mặt vì hổ thẹn trước hành vi sai trái của bạn. Những cô gái nghèo ở Ý thường quay mặt những bức tranh Đức Mẹ của họ vào tường: còn bạn thì không thể gạt bỏ người vợ của mình sang một bên được. Kết hôn chính là thuần hóa vị Thiên sứ Ghi chép. Một khi đã kết hôn, bạn chẳng còn lại gì cho mình nữa, thậm chí cả quyền tự sát, ngoài việc phải trở thành người tốt.

Và sự tốt đẹp trong hôn nhân là một bài toán rắc rối hơn nhiều so với đức hạnh đơn thuần của kẻ độc thân; bởi vì trong hôn nhân có tới hai lý tưởng cần phải hiện thực hóa. Một cô gái, quả thực là vậy, vẫn luôn sống trong một ngôi nhà kính vây quanh bởi những người thân hay quở trách, nơi lời nói của họ chính là luật pháp; cô ấy được nuôi dạy để biết hy sinh những phán đoán của bản thân và ngoan ngoãn đón nhận chiếc chìa khóa từ người cha kính yêu; và thật đáng ngạc nhiên là cô ấy có thể thay đổi giai điệu của mình nhanh chóng đến nhường nào để hòa nhịp vào cung cách của người chồng. Đạo đức của cô ấy, quá thường xuyên, chỉ là chuyện của những lời răn dạy và sự khuôn phép. Nhưng đối với một kẻ độc thân từng tận hưởng mức độ tự do và sự riêng tư nhất định, những phán đoán đạo đức của hắn được đưa ra có phần phù hợp với bản chất của chính hắn. Tội lỗi của hắn luôn là tội lỗi hiện rõ trong mắt hắn; hắn chỉ thực sự phạm tội khi làm điều gì đó đi ngược lại niềm xác tín rõ ràng của bản thân; thứ ánh sáng mà hắn bước đi tuy mờ ảo, nhưng nó là duy nhất. Giờ đây, khi hai con người có bản lĩnh và khí phách cùng gom vận mệnh của mình làm một, thay thế cho sự chắc chắn tương đối ấy là một mớ hỗn độn khổng lồ của những quyền tài phán đang cạnh tranh lẫn nhau. Cuộc sống nhìn nhận ra sao đối với một người không còn là điều quá quan trọng nữa; ta buộc phải tham khảo ý kiến của người kia: người mạnh hơn không được xúc phạm đến người yếu hơn. Người anh em yếu đuối duy nhất mà tôi sẵn lòng cân nhắc chính là (nói theo một cách chơi chữ ngược đời) vợ tôi. Vì cô ấy, và chỉ vì cô ấy, tôi buộc phải gạt bỏ những phán đoán chính đáng của mình và lách cách quanh co trong cuộc đời. Vậy thì, trong một bầu không khí thỏa hiệp như thế, làm sao để giữ cho danh dự ngời sáng và tránh khỏi những sự đầu hàng thấp hèn? Làm sao bạn có thể gạt bỏ những lời nài nỉ của tình yêu? Làm sao bạn, một tông đồ của sự dễ dãi, lại có thể đột ngột quay ngoắt thành vị giáo sĩ của sự chuẩn mực; và sau bao nhiêu năm tháng sống buông tuồng phóng túng, lại quay sang đóng vai anh hùng trước mặt kẻ hầu người hạ đã vạch trần bộ mặt thật của bạn? Chính trong sự cám dỗ muốn tự mãn nuông chiều lẫn nhau ấy ẩn chứa hiểm họa đặc biệt đối với đạo đức trong đời sống hôn nhân. Ngày qua ngày, họ tụt dốc một chút so với lý tưởng ban đầu, và trong một khoảng thời gian vẫn tiếp tục chấp nhận những sự thay hình đổi dạng ấy với một sự tự mãn đầy thô thiển. Cuối cùng, Tình Yêu thức giấc và ngước nhìn xung quanh; nhận ra người anh hùng của mình đã suy tàn thành một gã vũ phu phì nhiêu, chỉ chăm chú vào ly rượu mạnh pha nước; nhận ra nữ anh hùng của mình đã tước bỏ đi vẻ rạng rỡ thiên thần; và trong ánh lóe lên của sự vỡ mộng đầu đời ấy, hắn vĩnh viễn bay đi.

Hơn nữa, người chồng trong những sự kết hợp này thường là đàn ông, và người vợ thường là phụ nữ; và khi tình huống đó xảy ra, dẫu nó tạo nên một cuộc hôn nhân vững chắc hơn, thì một lớp màn dày đặc bổ sung của sự hiểu lầm vẫn treo lơ lửng phía trên mối lương duyên đầy bấp bênh ấy. Phụ nữ, tôi tin là vậy, có phần hiếm hơn đàn ông; nhưng ngặt nỗi, nếu bản thân tôi là phụ nữ, tôi dám cá là mình sẽ ôm giữ quan điểm ngược lại; và ít nhất tất cả chúng ta đều gia nhập nhiều hay ít hoàn toàn vào phe này hoặc phe kia. Một người đàn ông làm phụ nữ say mê bởi sự nhạy cảm mang tính nữ của mình thường sẽ làm những người ngưỡng mộ hoảng sợ bỏ chạy bởi một vụ nổ tình cờ phơi bày phần tối ẩn giấu bên dưới bản chất đàn ông; và người phụ nữ nam tính, trực trực diện nhất cũng sẽ có ngày, khiến bạn kinh ngạc đến tột độ, kéo dài ra như một chiếc ống nhòm với từng khúc nối tiếp nhau của những lớp mặt nạ hóa thân. Than ôi! Cho người đàn ông nào, dẫu biết cô ấy ở sâu thẳm chân thành hơn chính mình, vẫn phải vật lộn, thở hồng hộc băng qua những mê cung này trong cuộc hành trình đi tìm chân lý. Những phẩm chất đặc trưng của mỗi giới thực sự luôn là điều gây ngạc nhiên vĩnh cửu đối với giới còn lại. Giữa chủng tộc La-tinh và Teuton cũng có những sự khác biệt tương tự, không thể nào khỏa lấp nổi dù bằng sự thông cảm rộng lượng nhất. Và trong những lời giải thích đơn giản, rạch ròi, rõ mười mươi về cuộc đời này, vốn đang được truyền tụng rộng rãi giữa chúng ta như sự khôn ngoan của các bậc tiền bối, khó khăn này đã được lách qua bằng sự trợ giúp của những lời nói dối đầy tính đạo đức giả. Cứ như thế, khi một tiểu thư có những nét mặt như thiên thần, chẳng màng ăn uống gì đáng kể, chơi dương cầm suốt cả ngày dài và cất tiếng hát say đắm trong nhà thờ, thì cần phải có một sự hoài nghi thô lỗ, thường bị gọi nhầm là chủ nghĩa hoài nghi châm biếm, mới dám tin rằng rốt cuộc cô ta cũng có thể là một tiểu ác quỷ. Thế nhưng sự thật chính là thế: cô ta có thể là một kẻ nhiều chuyện, kẻ dối trá và kẻ ăn cắp; cô ta có thể có sở thích uống rượu mạnh, và một trái tim lạnh giá. Xin gửi lời khen ngợi đến George Eliot vì nhân vật Rosamond Vincy của bà; tác phẩm châm biếm gai góc ấy đã được bà chuyển hóa thành những giá trị nghệ thuật thông qua nhân vật đối trọng Lydgate; và sự châm biếm ấy là điều vô cùng cần thiết cho việc giáo dục những thanh niên trẻ tuổi. Tuy nhiên, cái học thuyết cho rằng phụ nữ là hiện thân của sự hoàn hảo ấy, dẫu mang tinh thần hiệp sĩ đến đâu, thì vừa hèn nhát lại vừa sai lầm. Tốt hơn hết là hãy đối mặt với thực tế, và khi kết hôn, hãy ý thức rằng bạn đang rước vào đời mình một sinh linh có những nỗi yếu đuối tương đương, dẫu có khác biệt; với một trái tim phàm trần yếu ớt đập chẳng hề hòa âm nhịp nhàng hơn bạn là bao.

❀ ❀ ❀

Nhưng mục đích của một nền giáo dục phóng khoáng không chỉ là che mờ sự thấu hiểu giữa giới này với giới kia, mà còn là phóng đại những khác biệt tự nhiên giữa hai phái. Con người là sinh vật không chỉ sống bằng bánh mì không thôi, mà chủ yếu sống bằng những khẩu hiệu cửa miệng; và khoảng cách nhỏ nhoi giữa các giới tính bị nới rộng ra một cách đáng kinh ngạc chỉ bằng cách dạy cho các cô gái một bộ khẩu hiệu và cho các chàng trai một bộ khác. Đối với phái nữ, người ta chỉ cho thấy một phạm vi trải nghiệm vô cùng nhỏ hẹp, và dạy cho họ một nguyên tắc vô cùng sắc bén để phán đoán và hành động; đối với phái nam, thế giới cuộc sống được bày biện rộng lớn hơn, và quy tắc ứng xử của họ cũng được nới rộng ra tương ứng theo tỷ lệ. Họ được dạy theo đuổi những đức hạnh khác nhau, căm ghét những thói hư tật xấu khác nhau, đặt ra lý tưởng của mình — ngay cả đối với nhau — trong những thành tựu khác nhau. Kết quả của một tiến trình như thế sẽ ra sao? Khi một con ngựa lồng lên hoảng sợ, và hai con người đang hoảng hốt trên chiếc xe ngựa mỗi kẻ chắp tay nắm lấy một sợi dây cương, chúng ta đều biết cái kết của phương tiện đó sẽ là lao xuống mương. Cũng vậy, khi tôi nhìn thấy một chàng thanh niên non tay và một thiếu nữ xanh non, được tấu khúc tấu sáo theo nhịp điệu khiêu vũ bước vào bản hợp đồng vô cùng nghiêm túc ấy, và bắt đầu cuộc hành trình cuộc đời với những tư tưởng trái ngược nhau một cách quái dị đến thế, tôi chẳng ngạc nhiên gì khi có kẻ đắm thuyền, mà ngạc nhiên là vẫn có ai đó cập được bến bờ. Điều mà người con trai làm với niềm kiêu hãnh gần như của một tật xấu vặt nam tính, thì cô gái lại rùng mình ghê tởm như một thói hư đồi bại; điều đối với cô ấy chỉ là lẽ thông thường của chiến thuật xử thế, thì anh ta lại khinh bỉ nhổ ra khỏi miệng. Băng qua một vùng biển đầy rẫy những sự trái ngược tơi bời như thế, cặp đôi non nớt này phải xoay sở chèo lái con thuyền đời mình; và cố gắng yêu thương nhau; rồi kính trọng nhau nữa chứ; và sẵn sàng, khi thời điểm đến, để nuôi dạy những con người nam thanh nữ tú sẽ nối tiếp vị trí và những nỗi bận tâm rắc rối của họ.

Và thế mà, dẫu đã nói hết mọi điều, kẻ nào chần chừ không dám kết hôn cũng rơi vào hoàn cảnh y hệt như kẻ đào ngũ trên chiến trường. Tránh né một cơ hội để rèn giũa các đức hạnh của mình còn là một thất bại tồi tệ hơn việc dũng mãnh xông lên để rồi vấp ngã. Chúng ta được phép cầu xin Chúa đừng dẫn dắt chúng ta vào sự cám dỗ; nhưng không được phép lẩn tránh những thử thách tự tìm đến với mình. Đoạn văn cao quý nhất trong một trong những cuốn sách cao quý nhất của thế kỷ này, chính là đoạn vị giáo hoàng già ca ngợi thử thách, phải, ca ngợi cả sự vấp ngã một phần và chiến thắng chưa trọn vẹn của người anh hùng trẻ tuổi. [1] Nếu thiếu đi một âm hưởng nam tính như thế, có lẽ tốt hơn hết là ta chẳng nên có lương tâm nào cả. Nhưng có một sự khác biệt rất lớn giữa việc dạy cách trốn chạy và việc chỉ ra những điểm hiểm nguy để con người ta có thể tiến bước cẩn trọng hơn. Và kết luận thực sự của bài viết này là hãy quay lưng lại với những nỗi âu lo sợ hãi, và ôm ấp lấy đức hạnh rạng ngời và dũng cảm ấy: Niềm Tin. Hy vọng là đứa trẻ, một gã mù quáng, xốc nổi, dễ mến, rất cừ trong việc rượt đuổi những con chim én bên bờ biển; Niềm Tin là người đàn ông trầm tĩnh, từng trải nhưng mỉm cười. Hy vọng sống nhờ sự dốt nát; Niềm Tin mở rộng đôi mắt được xây dựng trên sự thấu hiểu về cuộc đời chúng ta, về sự bạo tàn của hoàn cảnh và sự mong manh của quyết tâm con người. Hy vọng mong chờ thành công trọn vẹn không tì vết; nhưng Niềm Tin chắc chắn tính đến thất bại, và xem một thất bại trong danh dự như một hình thức của chiến thắng. Hy vọng là một lão ngoại giáo cổ hủ; còn Niềm Tin lớn lên trong những ngày tháng Cơ Đốc giáo, và từ sớm đã học được sự khiêm nhường. Ở tâm thế thứ nhất, người ta cảm thấy phẫn nộ vì bản thân không thể một bước vút lên đến những đỉnh cao của sự tao nhã và đức hạnh; ở tâm thế thứ hai, xuất phát từ sự thấu hiểu những yếu đuối của bản thân, người ta tràn ngập sự tự tin bởi vì một năm đã đến rồi đi, và mình vẫn giữ gìn được chút rách rưới sót lại của danh dự. Ở tâm thế đầu, anh ta kỳ vọng vợ mình là một thiên thần; ở tâm thế sau, anh ta thừa biết rằng cô ấy cũng giống như chính mình — lầm lỗi, vô tâm và bất tín; nhưng cũng giống như chính mình, ngập tràn một thứ ánh sáng rực rỡ đang giãy giọt vươn lên của những điều tốt đẹp hơn, và được tô điểm bằng những phẩm chất kém hiệu quả. Bạn có thể an toàn cắp sách đến trường với hy vọng; nhưng trước khi kết hôn, bạn cần phải học được bài học pha trộn của thế giới này: rằng những con búp bê bên trong nhồi đầy mùn cưa, nhưng chúng vẫn là những món đồ chơi tuyệt vời; rằng hy vọng và tình yêu luôn hướng tới một sự hoàn hảo không bao giờ có thực, thế nhưng nếu được nắm giữ vững vàng, chúng sẽ trở thành muối mặn và cây gậy chống đỡ cuộc đời; rằng bản thân bạn được cấu thành từ những sự yếu đuối, hoàn hảo, bạn có thể nói vậy, trong sự bất toàn, thế nhưng bạn vẫn có một điều gì đó đáng yêu và đáng trân trọng bên trong; và rằng, trong khi đại đa số nhân loại đang chìm dưới bản án đáng khinh này, bạn sẽ khó lòng tìm thấy một ai mà qua một cách nhìn nhận bao dung, lại không thể trở thành cho bạn một bài học, một khuôn mẫu và một người bạn đời cao quý suốt cuộc đời. Nghĩ được như vậy, bạn sẽ không ngừng nâng đỡ sự bất xứng của chính mình, và dễ dàng tha thứ cho những lầm lỗi của người bạn đồng hành. Hơn thế nữa, bạn sẽ khôn ngoan vui mừng vì mình vẫn giữ được ý thức về những tỳ vết; bởi vì những khuyết điểm của các cặp vợ chồng sẽ không ngừng thúc giục mỗi người trong số họ, từng giờ từng phút, phải cố gắng làm tốt hơn nữa để gặp gỡ và yêu thương nhau trên một nền tảng cao hơn. Và luôn luôn, xen giữa những lần thất bại, sẽ có những tia chớp của những đức hạnh tử tế hiện lên để khích lệ và an ủi.

The Ring and the Book của Browning.