Trong số những câu tục ngữ vẫn lưu truyền dẫu cho bản thân chúng hoàn toàn sai lệch rõ mươi mươi, chỉ vì chúng phảng phất một nửa sự thật về một vấn đề khác vô tình gắn liền với sai lầm ấy, thì một trong những câu thô thiển và hàm hồ nhất lại mang theo một quan niệm quái đản rằng nói thật thì dễ mà nói dối thì khó. Tôi thành tâm ước gì mọi chuyện được đúng như thế. Nhưng sự thật chỉ có một; trước hết nó phải được khám phá, rồi sau đó mới được cất lên một cách công bằng và chuẩn xác. Ngay cả với những công cụ được chế tạo đặc biệt cho mục đích ấy — như thước dây, thước thủy, hay kinh vĩ nghiễu — việc đạt được độ chính xác cũng chẳng hề dễ dàng; ôi chao, sai lệch hóa ra lại dễ hơn nhiều! Từ những người vạch ra vạch chia trên một cây thước cho đến những người đo đạc biên giới của các đế chế hay khoảng cách của các vì sao trên thiên đàng, chính nhờ phương pháp cẩn trọng cùng sự chú tâm tỉ mỉ, bền bỉ mà con người mới vươn tới được sự chính xác về mặt vật chất, hay thậm chí là tri thức vững chắc về các sự vật ngoại tại và hằng định. Nhưng vẽ đường viền của một ngọn núi còn dễ hơn phác họa vẻ mặt luôn đổi thay của con người; và sự thật trong các mối quan hệ con người cũng thuộc về thứ trật tự mơ hồ và đáng nghi ngờ này: khó nắm bắt, và còn khó truyền đạt hơn.

Việc tôn trọng sự thật đối với các dữ kiện theo một nghĩa thông thường, suồng sã — chưa nói đến chuyện tôi từng đến Malabar trong khi thực chất chưa từng rời khỏi nước Anh, chưa nói đến chuyện tôi từng đọc nguyên tác của Cervantes trong khi thực chất không biết lấy một âm tiết tiếng Tây Ban Nha nào — quả thực là điều dễ dàng và tự thân nó chẳng có mấy tầm quan trọng. Những lời nói dối kiểu này, tùy theo hoàn cảnh, có thể quan trọng hoặc không; theo một ý nghĩa nào đó, bản thân chúng thậm chí có thể là sai hoặc không sai. Kẻ hay nói dối có thể là một anh chàng rất lương thiện, và sống chân thành với vợ con cùng bạn bè; trong khi một người khác chưa từng thốt ra một lời gian dối hình thức nào trong đời lại có thể chính là một lời dối trá sống động — từ tâm can cho đến nét mặt, từ đầu chí cuối. Đây mới là kiểu dối trá đầu độc sự thân mật. Và ngược lại, sự trung thực với tình cảm, sự chân thật trong một mối quan hệ, sự thành khẩn với chính trái tim mình và với bạn bè, không bao giờ giả vờ hay bóp méo cảm xúc — đó mới là chân lý khiến tình yêu trở thành hiện thực và làm con người hạnh phúc.

L’art de bien dire (Nghệ thuật ăn nói hay) chẳng qua chỉ là một tài lẻ trong phòng khách trừ khi nó được đặt vào phục vụ cho sự thật. Sự khó khăn của văn chương không nằm ở việc viết, mà là viết ra đúng điều mình muốn; không phải là tác động đến người đọc, mà là tác động đến họ một cách chuẩn xác theo ý mình muốn. Điều này vốn được hiểu rõ trong trường hợp của sách vở hay những bài diễn văn chuẩn bị kỹ; ngay cả khi lập di chúc, hay viết một bức thư rõ ràng, người đời cũng thừa nhận là có những khó khăn nhất định. Thế nhưng có một điều mà bạn không bao giờ có thể khiến những kẻ có đầu óc hẹp hòi hiểu nổi; một điều dẫu nằm ngay trước mắt, vẫn vô phương với trí tuệ của họ chẳng khác nào một lý thuyết siêu hình cao siêu — đó là việc công việc của cuộc sống chủ yếu được thực hiện thông qua nghệ thuật văn chương khó khăn này, và mức độ tự do cùng sự phong phú trong giao tiếp của một người với kẻ khác sẽ tùy thuộc vào sự thành thạo của họ đối với nghệ thuật ấy.

Người ta vẫn cho rằng bất cứ ai cũng có thể nói ra điều mình muốn; và bất chấp những kinh nghiệm rành rành trái lại, thiên hạ vẫn cứ tiếp tục tin như vậy. Giờ đây, tôi chỉ việc mở cuốn sách gần đây nhất mà mình đang đọc — tác phẩm hấp dẫn về Những người Gipsy ở Anh của ông Leland. “Người ta nói,” tôi đọc thấy ở trang 7, “rằng những ai có thể trò chuyện với những người nông dân Ireland bằng chính tiếng mẹ đẻ của họ sẽ hình thành nên những đánh giá cao hơn hẳn về sự trân trọng cái đẹp của họ, cũng như về các yếu tố hài hước và bi cảm trong tâm hồn họ, so với những ai chỉ biết được suy nghĩ của họ qua trung gian là tiếng Anh. Tôi biết từ những quan sát của chính mình rằng điều này hoàn toàn đúng với người da đỏ ở Bắc Mỹ, và chắc chắn cũng đúng với người gipsy.” Tóm lại, khi một người không nắm vững ngôn ngữ, những phẩm chất quan trọng nhất, bởi vì chúng đáng yêu nhất, trong bản chất của anh ta đành phải vùi lấp và bỏ hoang; bởi vì niềm vui của tình bằng hữu, và phần trí tuệ của tình yêu, lại được xây dựng chính trên những “yếu tố hài hước và bi cảm” ấy. Ở đây có một con người dồi dào cả hai điều đó, thế mà vì thiếu đi một phương tiện, anh ta chẳng thể đem dù chỉ một phần ra sinh lời trên thương trường của tình cảm!

Nhưng điều trở nên rõ ràng đối với sự hiểu biết của chúng ta trong trường hợp của một ngôn ngữ ngoại quốc thì cũng đúng một phần ngay cả với ngôn ngữ mà chúng ta đã học từ thuở lứa trẻ. Thật vậy, tất cả chúng ta đều nói những phương ngữ khác nhau; người thì dồi dào và chuẩn xác, kẻ thì lỏng lẻo và nghèo nàn; nhưng lời nói của một người trò chuyện lý tưởng phải tương ứng và khít khao với sự thật của thực tế — không luộm thuộm, che khuất những đường nét giống như một chiếc áo choàng, mà phải bám sát gọn gàng như làn da của một vận động viên. Và kết quả là gì? Rằng người ấy có thể bộc lộ bản thân mình rõ ràng hơn trước những người bạn, và có thể tận hưởng nhiều hơn những điều làm cho cuộc sống thực sự có giá trị — sự thân mật với những người anh ấy yêu thương.

Một nhà hùng biện sa chân lỡ bước; anh ta dùng một cụm từ tầm thường, ngớ ngẩn, hay phàm tục; trong một khúc rẽ của câu văn, anh ta vô tình xúc phạm những người mà anh ta đang cố công quyến rũ; khi nói về tình cảm này, anh ta lại vô thức làm tổn thương một tình cảm khác nằm trong ngoặc kép; và bạn chẳng lấy làm ngạc nhiên, bởi vì bạn biết nhiệm vụ của anh ta vô cùng tinh tế và đầy hiểm nguy. “Ôi tâm trí phù phiếm của con người, sự dốt nát nông cạn!” Tựa như chính bạn, khi tìm cách giải thích một sự hiểu lầm hay bào chữa cho một lỗi lầm hiển hiện nào đó, nói một cách nhanh chóng và hướng đến một tâm trí vẫn còn đang tức giận chưa nguôi, há chẳng phải đang dấn thân vào một cuộc phiêu lưu hiểm nghèo hơn sao; tựa như chính bạn chẳng cần đến sự khéo léo và tài hùng biện nào; tựa như một người bạn đang giận dỗi hay một kẻ si tình đa nghi lại dễ làm cho mỏn lòng hơn là một hội nghị các chính trị gia dửng dưng!

Thế mà, nhà hùng biện ấy dẫu sao cũng đang bước trên một lối mòn quen thuộc; những vấn đề anh ta bàn luận đã được bàn qua hàng ngàn lần trước đó; ngôn ngữ đã được định hình sẵn cho mục đích của anh ta; anh ta cất lời từ một vốn từ vựng đã được gọt giũa sẵn sàng. Còn bạn — há chẳng phải lời biện hộ của bạn dựa trên một sự tinh tế nào đó của cảm xúc, vốn chưa từng được chạm đến dẫu chỉ là một chút trong tác phẩm của Shakespeare, và để diễn đạt nó, giống như một kẻ đi tiên phong, bạn buộc phải mạo hiểm bước vào những vùng đất tư duy chưa từng được khảo sát, để rồi tự biến mình thành một kẻ đổi mới trong văn chương hay sao?

Bởi vì ngay cả trong tình yêu cũng có những tâm trạng khó ưa; những hành vi mơ hồ, những lời nói không thể tha thứ, đôi khi lại bắt nguồn từ một tình cảm tốt đẹp. Nếu người bị tổn thương có thể đọc được trái tim bạn, bạn có thể chắc chắn rằng người ấy sẽ thấu hiểu và tha thứ; nhưng ngỡi ôi! trái tim không thể đem ra trưng bày — nó phải được chứng minh bằng lời nói. Bạn có nghĩ rằng viết thơ là một việc khó khăn không? Chà, hóa ra việc đó chính là viết thơ, và là một thể thơ ở bậc cao, nếu không muốn nói là cao nhất.

Tôi thậm chí còn ngưỡng mộ hơn nữa “những lao động văn chương suốt đời và anh dũng” của đồng loại tôi, những người đang kiên nhẫn làm sáng tỏ bằng lời văn những niềm yêu nỗi ghét cũng như sự tranh chấp của họ, và kể lại cuốn tự truyện của mình hàng ngày cho người vợ nghe, nếu như không vì một hoàn cảnh làm giảm đi một nửa sự khó khăn của họ và cũng làm giảm đi một nửa sự ngưỡng mộ của tôi. Bởi vì cuộc sống, dẫu chi phối phần lớn, lại không hoàn toàn được vận hành bởi văn chương. Chúng ta chịu sự chi phối của những đam mê và sự co thắt thể xác; giọng nói đứt quãng và đổi thay, cất lên những âm điệu vô thức nhưng đầy cuốn hút; chúng ta sở hữu những nét mặt dễ đọc như một cuốn sách mở; những điều không thể nói thành lời lại được bộc lộ đầy sức hùng hồn qua đôi mắt; và tâm hồn, không hề bị giam cầm trong thân xác như một ngục tối, luôn ngự trị bên thềm cửa với những tín hiệu khẩn khoản.

Những tiếng thở dài và giọt nước mắt, ánh mắt và cử chỉ, một gương mặt đỏ bừng hay tái nhợt, thường là những sứ giả rõ ràng nhất của trái tim, và hướng thẳng trực tiếp hơn đến trái tim của những người khác. Thông điệp bay đi qua những thông dịch viên này trong khoảng thời gian ngắn nhất, và sự hiểu lầm được ngăn chặn ngay từ khoảnh khắc nó vừa nảy sinh. Giải thích bằng lời phải mất thời gian cùng một sự lắng nghe công bằng và kiên nhẫn; và trong những thời điểm trọng đại của một mối quan hệ gần gũi, sự kiên nhẫn và công bằng lại không phải là những phẩm chất mà ta có thể trông cậy.

❀ ❀ ❀

Nhưng ánh mắt hay cử chỉ lại giải thích mọi sự trong chớp mắt; chúng truyền đạt thông điệp của mình mà không hề mơ hồ; không giống như lời nói, chúng không thể vấp vã dọc đường vào một lời quở trách hay một sự ám chỉ có thể làm cho bạn của bạn trơ lì ra trước sự thật; và hơn thế nữa, chúng có một thẩm quyền cao hơn, bởi vì chúng là biểu hiện trực tiếp của trái tim, chưa bị truyền qua bộ óc bất trung và đầy ngụy biện. Cách đây không lâu, tôi có viết một bức thư cho một người bạn suýt chút nữa khiến chúng tôi suýt cãi nhau; nhưng rồi chúng tôi gặp mặt, và trong cuộc trò chuyện trực tiếp, tôi đã nhắc lại những điều tồi tệ nhất trong thư mình từng viết, thậm chí còn thêm thắt những điều tồi tệ hơn thế nữa; và với sự minh họa của cơ thể, nghe hay nói điều đó dường như đều chẳng có vẻ gì là thù địch cả.

Thật vậy, những bức thư vốn vô dụng đối với nhu cầu thân mật; sự vắng mặt là một khoảng đứt gãy chết chóc trong mối quan hệ; thế nhưng hai người hiểu rõ nhau tận tường và quyết tâm duy trì tình yêu vĩnh cửu, vẫn có thể giữ gìn thái độ tình cảm của mình sao cho khi gặp lại vẫn có thể đối xử với nhau như lúc chia tay.

Thật đáng thương thay cho những kẻ mù lòa, những người không thể đọc được nét mặt; thật đáng thương cho những ai bị điếc, không thể dõi theo những đổi thay của giọng nói. Và cũng có những kẻ khác đáng thương không kém; bởi vì có những người mang bản tính chậm chạp, kém hùng biện, những người đã bị tước đoạt mọi biểu tượng giao tiếp, không có nổi một nét mặt linh hoạt, cũng chẳng có cử chỉ biết nói, không có một giọng nói biết hưởng ứng, lại càng không có thứ quà tặng là lời nói bộc trực, dễ hiểu: những con người thực sự làm bằng đất sét, những con người bị trói buộc suốt đời vào một cái túi mà không ai có thể cởi ra nổi.

Họ nghèo hơn cả những người gipsy, bởi vì trái tim họ chẳng thể thốt lên một thứ ngôn ngữ nào dưới vòm trời này. Những con người như thế, chúng ta phải tìm hiểu thật chậm rãi qua xu hướng hành động của họ, hoặc qua những lời giao tiếp vâng dạ ngắn ngủi; hoặc chúng ta tin tưởng họ dựa vào ấn tượng chung, và thỉnh thoảng, khi thấy tâm hồn họ bừng sáng qua một tia chớp, chúng ta lại đính chính hay thay đổi cách đánh giá của mình.

Nhưng đó sẽ là những mối thâm tình đầy nhọc nhằn, chẳng có lấy một chút quyến rũ hay tự do cho đến tận cùng; mà sự tự do lại chính là thành phần cốt lõi của lòng tin cậy. Có những tâm lý lãng mạn một cách tẻ nhạt, thường khinh miệt những năng khiếu thể chất. Đó là một học thuyết dành cho kẻ ghét bỏ loài người; đối với những ai yêu mến đồng loại, nó mãi mãi vô nghĩa; và phần tôi, tôi thấy chẳng có mấy thứ đáng khao khát hơn, sau khi đã có được những phẩm chất căn bản như lòng danh dự, sự hài hước và tính bi cảm, là việc sở hữu một nét mặt linh hoạt chứ không đờ đẫn; có ánh mắt phù hợp với mọi cảm xúc; có dáng vẻ thanh lịch và dễ mến, để chúng ta làm hài lòng người khác ngay cả trong những khoảng nghỉ ngơi của việc làm vui lòng họ, và không bao giờ làm tổn hại lời nói bằng những cử chỉ vụng về hay vô thức biến mình thành những trò hề.

Nhưng trong số tất cả những kẻ bất hạnh, có một sinh sinh vật (vì tôi sẽ không gọi hắn là con người) nổi bật lên trong sự khốn cùng. Đó là kẻ đã tự đánh mất quyền thừa kế sự biểu cảm của mình, kẻ đã trau chuốt những ngữ điệu đầy mưu mô, kẻ đã dạy cho gương mặt mình những thói quen lọc lừa như một con khỉ nuôi trong nhà, và về mọi mặt đã làm lệch lạc hay cắt đứt phương tiện giao tiếp của mình với đồng loại. Thân xác là một ngôi nhà có nhiều ô cửa sổ: ở đó tất cả chúng ta đều ngồi, phô bày bản thân và kêu gọi những người qua đường hãy đến mà yêu thương chúng ta.

Nhưng kẻ này lại bịt kín các cửa sổ của mình bằng thứ thủy tinh mờ đục được tô điểm sang trọng. Ngôi nhà của hắn có thể được ca ngợi vì thiết kế, đám đông có thể dừng chân trước những ô cửa kính màu, nhưng trong khi đó người chủ nghèo khổ thì lại phải nằm mòn mỏi bên trong, chẳng được an ủi, cô đơn một cách không thể đổi thay.

Sự chân thực trong giao tiếp là một điều còn khó khăn hơn cả việc kiềm chế không nói dối công khai. Hoàn toàn có thể tránh được sự giả dối mà vẫn không nói ra sự thật. Chẳng có gì là đủ khi chỉ trả lời những câu hỏi mang tính hình thức. Để chạm đến sự thật thông qua những lời giao tiếp vâng dạ đòi hỏi người đặt câu hỏi phải có một phần cảm hứng, thứ thường thấy trong tình yêu đôi lứa. Vâng và dạ chẳng có nghĩa lý gì; ý nghĩa phải được liên kết từ trong câu hỏi. Rất nhiều từ ngữ thường là cần thiết để truyền đạt một phát biểu rất đơn giản; bởi vì trong kiểu rèn luyện này, chúng ta chẳng bao giờ bắn trúng hồng tâm; điều duy nhất ta có thể hy vọng là bằng nhiều mũi tên, bay lệch ít hay nhiều ở các phía khác nhau, để rồi theo thời gian có thể chỉ ra được cái đích mà ta đang nhắm tới, và sau một giờ trò chuyện qua lại, mới truyền tải được ý nghĩa của một nguyên lý đơn độc hay một ý nghĩ duy nhất.

Thế nhưng, trong khi kẻ nói năng cụt lủn, súc tích bỏ lỡ hoàn toàn trọng tâm, thì một kẻ lắm lời, thích dông dài mở đầu lại thường gây thêm ba tội lỗi mới trong quá trình đi tìm lời bào chữa cho một lỗi lầm. Quả thực đây là một việc vô cùng tinh tế. Thế giới được tạo ra trước cả tiếng Anh, và thoạt nhìn thì có vẻ như được thiết kế theo một cấu trúc khác. Giả sử chúng ta trò chuyện với nhau không bằng từ ngữ, mà bằng âm nhạc; những ai có tai âm nhạc kém sẽ thấy mình bị cắt đứt khỏi mọi giao thương gần gũi, chẳng khác nào những kẻ xa lạ trong thế giới rộng lớn này. Nhưng chúng ta lại chẳng màng đếm xem có bao nhiêu kẻ có “tai kém” đối với từ ngữ, hay những người hùng đẳng nhất thường xuyên phải rơi vào cảnh chẳng tìm thấy gì để đáp lời.

Tôi căm ghét những kẻ hay hỏi và những câu hỏi; có rất ít người mà ta có thể trò chuyện cùng mà không phải nói dối. “Anh có tha thứ cho em không?” Thưa bà chủ và người yêu dấu, chừng nào tôi còn bước đi trên cõi đời này, tôi chưa bao giờ có thể khám phá ra sự tha thứ nghĩa là gì. “Mọi chuyện giữa chúng ta vẫn như cũ chứ?” Chà, làm sao có thể như cũ được cơ chứ? Nó luôn luôn khác biệt; và thế nhưng em vẫn là người bạn của trái tim anh. “Anh có hiểu em không?” Chúa mới biết được; tôi cho rằng điều đó có xác suất xảy ra cực kỳ thấp.

Những lời nói dối tàn nhẫn nhất thường được cất lên trong sự im lặng. Một người có thể ngồi trong một căn phòng suốt hàng giờ liền mà không hé răng nửa lời, thế nhưng khi bước ra khỏi căn phòng đó lại trở thành một kẻ phản bội tình bạn hoặc một tên vu khống đê tiện. Và biết bao nhiêu mối tình đã phải lụi tàn chỉ vì, bởi lòng tự kiêu, hay sự hằn học, hay tính rụt rè, hoặc cái thứ sự xấu hổ thiếu nam nhi khiến một người không dám bộc lộ cảm xúc, một kẻ si tình, vào thời điểm then chốt của mối quan hệ, lại chỉ biết cúi đầu và ngậm miệng?

Và một lần nữa, một lời dối trá có thể được nói ra bởi một sự thật, hoặc một sự thật được truyền tải thông qua một lời dối trá. Sự tôn trọng các dữ kiện không phải lúc nào cũng là sự trung thực với tình cảm; và một phần của sự thật, như thường xảy ra khi trả lời một câu hỏi, lại có thể là lời vu khống bỉ ô nhất. Một sự thật có thể chỉ là một ngoại lệ; nhưng cảm xúc mới là luật lệ, và đó là thứ mà bạn không được phép bóp méo hay phản bội.

Toàn bộ mạch hội thoại là một phần ý nghĩa của từng phát biểu riêng lẻ; điểm khởi đầu và kết thúc định nghĩa cũng như bóp méo phần hội thoại ở giữa. Bạn chẳng bao giờ nói chuyện với Chúa cả; bạn đang đối thoại với một con người bằng xương bằng thịt, đầy những tâm tính riêng của họ; và để nói sự thật, nếu được hiểu cho đúng, không phải là trình bày những dữ kiện có thực, mà là truyền tải một ấn tượng chân thực; chân lý trong tâm hồn, chứ không phải chân lý theo câu chữ, mới là sự chân thật đích thực.

Để hòa giải những người bạn đã quay lưng với nhau, sự khôn ngoan theo lối dòng Tên thường là rất cần thiết, không phải để thu hút một cách nghe dễ dãi mà là để truyền đạt sự thật một cách tỉnh táo. Phụ nữ mang tiếng xấu trong chuyện này; thế nhưng họ vẫn sống trong những mối quan hệ vô cùng chân thật; lời dối trá của một người phụ nữ tốt chính là chỉ số xác thực nhất cho trái tim cô ấy.

“Cần phải có,” Thoreau nói trong đoạn văn cao quý và hữu ích nhất mà tôi từng nhớ là mình đã đọc được ở bất kỳ tác giả hiện đại nào, [2] “hai người để nói sự thật — một người nói và một người nghe.” Kẻ nào không nhận ra thực tế này chắc hẳn là kẻ có quá ít kinh nghiệm, hoặc chẳng có chút nhiệt thành nào với sự thật. Một hạt giống giận dữ hay một chút nghi ngờ sẽ tạo ra những hiệu ứng âm học kỳ lạ, khiến cho đôi tai trở nên thèm khát việc soi mói lỗi lầm. Do đó ta thấy những kẻ từng cãi vã thường cư xử cách biệt với nhau, và luôn sẵn sàng phá vỡ thỏa thuận đình chiến.

Để nói sự thật, đòi hỏi phải có sự bình đẳng về mặt đạo đức, bằng không thì chẳng có sự tôn trọng nào cả; và do đó, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái thường có xu hướng thoái hóa thành một cuộc đấu kiếm bằng lời lẽ, và những hiểu lầm trở nên sâu sắc bám rễ. Và còn một khía cạnh khác của vấn đề này, bởi vì các bậc cha mẹ bắt đầu với một khái niệm không hoàn chỉnh về tính cách của đứa trẻ, được hình thành từ những năm tháng thơ ấu hoặc trong những trận cuồng phong đầu mùa của tuổi trẻ; họ bám chặt lấy điều đó, chỉ chú ý đến những chi tiết phù hợp với định kiến ban đầu của mình; và bất cứ khi nào một người cảm thấy mình bị phán xét một cách bất công, họ sẽ ngay lập tức và dứt khoát từ bỏ nỗ lực nói lên sự thật.

Mặt khác, với những người bạn đã chọn lựa của chúng ta, và thậm chí còn hơn thế nữa giữa những người yêu nhau (bởi vì sự thấu hiểu lẫn nhau chính là bản chất của tình yêu), sự thật được người này gợi ý một cách dễ dàng và được người kia lĩnh hội thật chuẩn xác. Một lời ám chỉ được nắm bắt, một ánh mắt được thấu hiểu, truyền tải được cốt lõi của những lời giải thích dài dòng và tinh tế; và nơi cuộc sống đã quá đỗi quen thuộc thì ngay cả tiếng vâng dạ cũng trở nên rạng rỡ.

Trong mối quan hệ gần gũi nhất — đó là một tình yêu có nền tảng vững chắc và được sẻ chia đều đặn — lời nói bị gạt bỏ một nửa, giống như một thủ tục rườm rà, non nớt hay một nghi thức xã giao hình thức; và hai người giao tiếp trực tiếp bằng sự hiện diện của mình, chỉ với một vài ánh mắt và ít lời hơn nữa đã có thể xoay sở để chia sẻ những điều tốt đẹp hay tồi tệ, đồng thời nâng đỡ trái tim nhau trong niềm vui. Bởi vì tình yêu được đặt trên một nền tảng thể chất; đó là sự thân thuộc do tự nhiên tạo nên và tách biệt khỏi những lựa chọn tự nguyện.

Sự thấu hiểu phần nào đã vượt lên trước tri thức, bởi vì tình cảm có lẽ đã bắt đầu cùng với sự quen biết; và vì nó không được tạo ra giống như những mối quan hệ khác, nên nó cũng không giống như chúng, không dễ bị xáo trộn hay che mờ. Mỗi người đều biết nhiều hơn những gì có thể thốt thành lời; mỗi người sống bằng niềm tin, và tin tưởng bởi một sự thôi thúc tự nhiên; và giữa vợ chồng, ngôn ngữ của thể xác được phát triển mạnh mẽ và trở nên hùng hồn một cách kỳ lạ.

Ý nghĩ vốn thúc đẩy và được truyền tải qua một cái ôm ấp sẽ chỉ trở nên nghèo nàn hơn nếu được ghi lại bằng lời nói — phải, cho dù chính Shakespeare có đóng vai trò là người chép sử đi chăng nữa.

Thế nhưng, chính trong những mối thâm tình quý giá này, hơn bất kỳ mối quan hệ nào khác, chúng ta mới phải nỗ lực và chiến đấu vì sự thật. Chỉ cần một chút nghi ngờ nảy sinh, và khơi ôi! toàn bộ sự thân mật và lòng tin cậy trước đó lại hóa thành một lời buộc tội khác chống lại kẻ bị nghi ngờ. “Thật là một sự bất lương quái đản làm sao nếu như mình đã bị lừa dối suốt một thời gian dài và trọn vẹn đến thế!” Chỉ cần ý nghĩ đó len lỏi vào được, là bạn đang biện hộ trước một tòa án điếc lác.

Kháng cáo về quá khứ ư; chà, đó chính là tội ác của bạn! Làm cho mọi thứ rõ ràng, thuyết phục lý trí; hỡi ôi! sự ngụy biện khéo léo chỉ là một bằng chứng chống lại bạn mà thôi. “Nếu bây giờ anh có thể lừa dối tôi, thì khả năng cao là anh đã lừa dối tôi ngay từ phút ban đầu.”

Đối với một tình cảm sâu đậm, những khoảnh khắc như thế rất đáng để chịu đựng, và chúng sẽ kết thúc tốt đẹp; bởi vì người biện hộ cho bạn đang ngự trị trong trái tim người yêu của bạn và nói chính ngôn ngữ của cô ấy; không phải bạn mà chính bản thân cô ấy mới là người có thể bào chữa và minh oan cho bạn khỏi lời buộc tội. Nhưng trong những mối thân tình hời hợt hơn, và đối với một liên kết kém phần bền chặt hơn ư? Thật sự thì, có đáng để bận tâm không?

Tất cả chúng ta đều là những kẻ incompris (không được thấu hiểu), chỉ là ít nhiều bận tâm về tai ương đó thôi; tất cả đều đang cố gắng làm điều đúng đắn một cách sai lầm; tất cả đều đang nịnh hót dưới chân nhau như những con chó cảnh bị bỏ rơi, câm lặng. Thỉnh thoảng chúng ta bắt gặp một ánh mắt — đây chính là cơ hội ngàn năm có một của chúng ta — và chúng ta vẫy đuôi với một nụ cười thảm hại. “Chỉ có thế thôi ư?” Chỉ thế thôi ư? Ước gì bạn biết được! Nhưng làm sao họ có thể biết được chứ? Họ đâu có yêu chúng ta; chúng ta thật ngốc nghếch biết bao khi cứ phung phí cuộc đời cho những kẻ dửng dưng.

Nhưng bạn sẽ rất vui mừng khi nghe thấy rằng về mặt đạo đức của vấn đề này thì thật tuyệt vời; bởi vì chỉ bằng cách cố gắng thấu hiểu người khác, chúng ta mới có thể khiến trái tim mình được thấu hiểu; và trong những vấn đề thuộc về cảm xúc con người, một vị thẩm phán khoan dung chính là nhà biện hộ thành công nhất.

A Week on the Concord and Merrimack Rivers, Thứ Tư, tr. 283.