Thế giới chúng ta đang sống đã được các nhà thơ và triết gia tài hoa nhất ca tụng và mô tả bằng muôn vàn cách khác nhau: kẻ thì quy nó thành các công thức cùng thành phần hóa học, người thì gảy khúc đàn tranh với âm điệu hào hùng để ngợi ca công trình của Thượng Đế. Những gì kinh nghiệm mang lại vốn là một tấm vải dệt pha trộn, và tâm trí biết lựa chọn phải gạt bỏ rất nhiều điều trước khi có thể gom góp đủ nguyên liệu cho một học thuyết. Sương giá và sấm sét, việc tiêu diệt vị vua Attila lẫn những chú cừu non mùa xuân, thuộc về một trật tự của sự đối lập mà không sự lặp lại nào có thể đồng hóa nổi.

Có một giai điệu kỳ cục, lạ lùng xuyên suốt tấm vải dệt của thế giới, tựa như một vì sao dữ đang ngự trị trong cung mệnh của sự sống. Vạn vật vốn chẳng hề tương hợp mà khoác lên mình những lớp ngụy trang kỳ lạ: bông hoa tuyệt mỹ được nuôi dưỡng từ phân bón, để rồi sau khi tự nuôi sống bản thân một thời gian bằng những giọt tinh chất thanh khiết từ thiên nhiên, lại mục rữa trở lại thành lớp đất không thể phân biệt; và với tro cốt của Caesar, như Hamlet đã nói, lũ trẻ làm nên những chiếc bánh bùn và bôi bẩn thỉu lên khuôn mặt chúng. Hơn thế nữa, ánh sáng hiền hòa của mùa hè, khi được dò tận gốc bằng ống nhòm khoa học, hóa ra lại xuất phát từ cơn ác mộng kinh hoàng nhất của vũ trụ — mặt trời vĩ đại đang bốc cháy: một thế giới của những quả pháo địa ngục, hỗn độn, gầm rú inh ỏi, thù địch với sự sống. Bản thân mặt trời cũng đủ khiến con người cảm thấy ghê tởm trước cảnh tượng mà mình đang cư ngụ; và hẳn bạn sẽ chẳng thể ngờ rằng lại có một góc xanh tươi hay đáng sống trong một vũ trụ được thắp sáng một cách đáng sợ như vậy. Thế nhưng, chính dưới ánh lửa của một vụ hỏa hoạn khổng lồ ấy — thứ mà ngọn lửa thành Rome chỉ đáng là một tia lửa — chúng ta lại đang đàn đúm chơi đùa và tổ chức những buổi tiệc trà gia đình ngay trước cửa lều.

Người Hy Lạp từng khắc họa Pan, vị thần của Tự nhiên, lúc thì giậm chân đầy kinh hãi khiến các đạo quân phải tan rã; lúc thì bên sườn núi vào một buổi trưa hè thổi sáo say sưa cho đến khi làm say lòng những bác nông phu miền cao. Và người Hy Lạp, khi khắc họa như thế, đã thốt lên lời đúc kết tột cùng của kinh nghiệm nhân loại. Đối với một số tâm hồn khô cằn khói lửa, vật chất, chuyển động, không gian đàn hồi, cùng giả thuyết của vị giáo sư đeo kính này hay vị giáo sư khác có thể kể ra một câu chuyện sống động; nhưng đối với tuổi trẻ cùng mọi tâm hồn dễ uốn nắn và đồng điệu, thần Pan chưa hề chết, mà trong số toàn bộ các bậc thần linh cổ đại, chỉ có ngài là còn sống sót trong vinh quang; với đôi chân dê, vẻ ngoài vừa vui tươi vừa giận dữ, ngài là hiện thân của một thế giới xù xì: và trong mọi khu rừng, nếu bạn bước đến với một tâm thế được chuẩn bị chu đáo, bạn sẽ nghe thấy tiếng sáo của ngài.

Bởi vì đây là một thế giới xù xì, nhưng lại được điểm xuyết những khu vườn; nơi biển mặn cuồn cuộn đón những dòng sông trong lành chảy ra từ giữa đám sậy và hoa súng; vừa trù phú vừa khắc khổ; một thế giới điền viên; rực rỡ ánh dương, dâm dã và tàn nhẫn. Lũ chim đang ca hát điều gì giữa những tán cây trong mùa đôi lứa? Tiếng mưa rơi rả rích khắp chốn trên khu rừng lánh nghĩa là gì? Người đánh cá huýt sáo theo giai điệu nào khi anh kéo chiếc lưới lên vào buổi sáng, và những con cá lấp lánh chồng chất trong thuyền? Tất cả đó đều là những giai điệu trên cây sáo của thần Pan; chính ngài là kẻ đã thổi sự sống vào chúng trong niềm hoan hỉ của trái tim, và dùng đôi môi cùng những ngón tay để vui tươi điều chỉnh dòng âm thanh tuôn trào ấy. Tiếng cười thô ráp của những kẻ chăn gia súc, làm rung chuyển những thung lũng và dội lên những tiếng vang cao vút từ vách đá; nhịp chân bước trong thành phố rực ánh đèn, hay trên sàn phòng khiêu vũ mượt mà; tiếng móng của muôn vàn cỗ ngựa, đập thình thịch trên các đồng cỏ rộng lớn trong cơn hoảng loạn; tiếng hát của những dòng sông hối hả; màu sắc của bầu trời trong xanh; cùng những nụ cười và cái chạm sống động của bàn tay; và giọng nói của vạn vật, ánh nhìn mang nhiều ý nghĩa của chúng, cùng sức mạnh hồi sinh mà chúng tỏa ra — đó là những nhịp điệu vui tươi của ngài, theo đó toàn bộ trái đất cùng bước đi trong khúc hòa ca nhịp nhàng. Theo âm nhạc ấy, những chú cừu non nhảy cẫng lên như thể theo nhịp trống cơm, và cô nhân viên cửa hàng ở London cũng nhảy cợt nhả trong điệu vũ. Bởi vì nó truyền tinh thần hoan hỉ vào mọi trái tim; và việc ngắm nhìn khía cạnh hạnh phúc của tự nhiên vốn là điều quen thuộc, trong những khoảnh khắc của chúng, đối với mọi sinh vật được tạo thành. Kẻ thì cất tiếng dưới một ảnh hưởng tốt lành, đáng yêu bất cứ khi nào họ vui vẻ, và truyền lại hạnh phúc của mình cho người khác, giống như một đứa trẻ khi ngắm nhìn những điều đáng yêu thì trông cũng thật đáng yêu. Kẻ thì nhảy nhót theo giai điệu với đôi chân vụng về, tạo nên một dáng điệu khập khiễng trong vũ ục của vũ trụ. Và có kẻ, giống như những khán giả cau có tại buổi biểu diễn, đón nhận âm nhạc vào lòng với gương mặt tĩnh lặng, rồi bước đi như những vị khách xa lạ giữa niềm vui chung của muôn người. Nhưng dẫu hắn có cố làm ra vẻ đến đâu chăng nữa, chẳng có một con người nào mà nhịp đập trái tim lại không rung lên khi thần Pan tấu lên một khúc cao trào ngây ngất và làm cho cả thế giới cất tiếng ca.

Than ôi, nếu tất cả chỉ có thế! Nhưng thường thì bầu không khí ấy lại đổi thay; và trong tiếng rít của cơn gió đêm đang săn đuổi các hạm đội, lật nhào những con tàu cao cùng cội tuyết tùng trên đồi; trong tia chớp chết chóc ngẫu nhiên hay cơn thịnh nộ của những dòng lũ cuồn cuộn, chúng ta nhận ra “nền tảng đáng sợ” của sự sống và sự giận dữ trong trái tim thần Pan. Trái đất phát động chiến tranh công khai chống lại những đứa con của mình, và dưới cái vuốt ve dịu dàng nhất lại che giấu những chiếc vuốt đầy cạm bẫy. Dòng nước mát rượi mời gọi chúng ta lao xuống để rồi chết đuối; ngọn lửa gia đình bùng cháy trong giờ phút ngủ say, rồi chấm dứt tất cả. Mọi thứ tốt hay xấu, hữu ích hay chết chóc, vốn không xuất phát từ bản chất của chính nó, mà do hoàn cảnh đưa đẩy. Chỉ qua vài ngày tươi sáng ở Anh, cơn cuồng phong thế nào cũng phải bùng lên và Biển Bắc phải trả một cái giá đắt bằng những con tàu đông đúc. Và khi khúc nhạc chung đã dẫn dắt tình nhân vào những con đường mây mưa tình tứ, đầy tự tin vào sự đồng cảm của Tự nhiên, thì bất chợt bầu không khí chuyển sang âm giai thứ, và thần chết vươn tay chộp lấy từ chốn mai phục bên dưới chiếc giường tân hôn. Bởi vì cái chết được ban tặng trong một nụ hôn; nhữngân tình sâu nặng nhất lại là thứ chí mạng; và bước vào cuộc sống này, nơi sinh vật này ăn thịt sinh vật khác, đứa trẻ quá thường xuyên chào đời từ cái xác của người mẹ. Chẳng có gì lạ, với một cơ đồ đầy phản trắc như thế, nếu những bậc hiền triết đã tạo ra cho chúng ta ý niệm về thần Pan từng nghĩ rằng trong mọi nỗi sợ thì nỗi sợ ngài là kinh hoàng nhất, bởi nó bao trùm tất cả. Và cho đến nay chúng ta vẫn gìn giữ cụm từ ấy: một nỗi sợ hoảng loạn (panic terror). Tính toán hiểm nguy quá tỉ mỉ, lắng tai nghe quá chăm chú mối đe dọa ẩn chứa xuyên suốt khúc nhạc quyến rũ của thế giới, rụt tay lại trước đóa hồng vì sợ gai nhọn, và chùn bước trước cuộc sống vì sợ cái chết: đó chính là sự sợ hãi thần Pan. Những công dân vô cùng đáng kính, kẻ luôn trốn chạy những niềm vui và trách nhiệm của cuộc sống, giữ cho mình chiếc mũ thẳng thớm trên con đường trung dung của thói quen, né tránh cả bên phải lẫn bên trái, cả những ngất ngây lẫn những đớn đau, hẳn sẽ ngạc nhiên biết bao nếu họ có thể nghe thấy thái độ sống của mình được diễn tả bằng ngôn ngữ thần thoại, và nhận ra bản thân chỉ là những kẻ đang run lẩy bẩy vì sợ hãi, những kẻ trốn chạy Tự nhiên bởi vì họ sợ bàn tay của vị thần Tự nhiên! Tiếng sáo của thần Pan vang lên lanh lảnh; và kìa, người chủ ngân hàng lập tức trốn biệt vào căn phòng riêng trong ngân hàng! Bởi vì việc hoài nghi những thôi thúc của chính mình chính là hành vi phản bội lại thần Pan.

Có những khoảnh khắc tâm trí từ chối việc thỏa mãn với thuyết tiến hóa, và đòi hỏi một sự hình dung rực rỡ hơn về toàn bộ kinh nghiệm của con người. Có khi tâm trạng ấy xuất hiện từ tiếng cười trước khía cạnh hài hước của cuộc sống, như khi ta tách mình khỏi trái đất, tưởng tượng ra cảnh mọi người đang cặm cụi bước đi trên bộ, hoặc ngồi trên những con tàu và đoàn tàu tốc hành, trong khi hành tinh thì vẫn đang quay cuồng theo hướng ngược lại, khiến cho dù có vội vã đến đâu, họ vẫn đi giật lùi xuyên qua không gian vũ trụ. Có khi nó đến từ tinh thần hoan hỉ, và có khi từ tinh thần sợ hãi. Ít nhất, sẽ luôn có những giờ phút mà chúng ta từ chối bị qua mặt bởi cái vỏ bọc giải thích mang tên khoa học; mà đòi hỏi thay vào đó một hình ảnh rung động về thân phận của chúng ta — thứ sẽ đại diện cho chiều kích bão giông và bất định mà chúng ta đang trú ngụ, đồng thời thỏa mãn lý trí bằng phương tiện nghệ thuật. Khoa học viết về thế giới tựa như bằng ngón tay lạnh giá của một con sao biển; tất cả đều là sự thật; nhưng điều đó có nghĩa lý gì khi đem so sánh với thực tại mà nó đang bàn luận? Nơi những trái tim đập rộn ràng vào tháng Tư, nơi thần chết giáng đòn, nơi những ngọn đồi chao đảo trong trận động đất, nơi có một vẻ mê hoặc bao trùm mọi vật thể ta nhìn thấy, một sự rung động trong mọi âm thanh ta nghe thấy, và chính Lãng mạn học đã chọn cõi nhân gian làm chốn dung thân? Thế là chúng ta quay trở lại với thần thoại cổ xưa, và lắng nghe tiếng sáo của vị thần có chân dê đang tấu lên thứ âm nhạc vừa là niềm say mê vừa là nỗi kinh hoàng của vạn vật; và khi một thung lũng mời gọi bước chân ta ghé thăm, ta tưởng tượng rằng thần Pan đang dẫn dắt ta tới đó bằng một tiếng rung dịu dàng; hoặc khi trái tim ta chùng xuống trước tiếng gầm thét của thác nước, ta tự nhủ rằng ngài vừa giậm mạnh móng vuốt của mình ở cội bụi rậm gần bên.