[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE Khi đã dựng lên những thành phố, nan đề tiếp theo là làm sao thắp sáng chúng. Làm thế nào để dẫn dắt những người dân qua chốn mê cung thị trấn một khi vòm trời đã thu lại thứ ánh sáng soi đường của mình? Hay nói theo thời đại khoa học này, một khi hành tinh đang quay của chúng ta đã quay lưng về phía mặt trời? Mặt trăng, dẫu thỉnh thoảng, hẳn là rất hữu ích; các vì sao mang vẻ tươi vui giữa những ống khói nhà; và ngọn đuốc lác đác đây đó, trên nhà thờ hay thành lũy, tạo nên hiệu ứng hội họa tuyệt đẹp, đồng thời, ở những nơi địa hình gập ghềnh, chìa bàn tay dìu dắt cho những kẻ lỡ độ đường. Nhưng một khi mặt trời, mặt trăng và các vì sao bị khuất lấp hoặc che đi, cư dân lang thang ban đêm buộc phải trông cậy — ta nói theo những tranh khắc cũ — vào những chiếc lồng đèn giữ ngựa cao đến hai tầng nhà.

Rất nhiều lỗ thủng được khoan trên mái tháp hình chóp của ngọn hải đăng di động này, phóng những tia sáng chói lòa vào mắt người cầm; và khi người ấy sải bước trong bóng tối ma quái, mang theo mặt trời của riêng mình bằng một chiếc vòng đeo tay, ngày và đêm cứ thế đung đưa qua lại, lên xuống xung quanh từng bước chân anh. Bóng tối bám riết lấy lối đi; anh bị lũ yêu tinh vây hãm trên mỗi bước đường; và khi tiếng chuông giới nghiêm vang lên, anh chẳng tìm thấy ánh sáng nào khác ngoài thứ ánh sáng mà chính mình mang theo suốt dọc thị trấn.

Ngay sau thời kỳ của những chiếc lồng đèn di cư trong một thế giới lụi tàn ấy, là kỷ nguyên của đèn dầu: thứ ánh sáng khó nhóm, dễ tắt, nhợt nhạt và chao đảo trong suốt quãng đời ngắn ngủi của mình. Gió trời thốc vào đầy thô bạo; lũ trẻ nghịch ngợm ranh mãnh trèo lên phá phách; và thế là, trong chớp mắt, màn đêm tái thiết lập đế chế hoang tàn của nó, còn người thị dân thì dò dẫm dọc theo bức tường, bụng đã lót dạ nhưng không có giường ngủ, hoàn toàn mất phương hướng và chật vật lội tõm qua những rãnh nước bẩn. Như thể những cơn gió và đám trẻ hiếu động hãy còn chưa đủ, người ta còn có thói quen treo lủng lẳng những ngọn đèn yếu ớt ấy từ nhà này sang nhà khác vắt ngang qua lòng đường. Ở đó, trên những sợi dây tàng hình, chúng cứ thế đu đưa! Và giả sử có một vị tướng cổ cò nào đó phóng qua trên lưng một con chiến mã cao lớn, thúc đẩy vận mệnh của các quốc gia, hừng hực khí thế trong một chuyến công cán khẩn cấp, thì chắc chắn sẽ có một ít máu binh sĩ đổ ra, kèm theo những tiếng chửi thề, và một tiếng kính vỡ leng keng; rồi trong khi vị thủ lĩnh tiếp tục phi nước đại với một chiếc mũ mão đỏ rực, con đường sẽ lại chìm vào bóng tối ban đầu, không người dẫn lối, không thể vượt qua, hóa thành một vùng đất hoang vu của màn đêm.

Người bảo thủ, kẻ nhìn trước ngó sau, rút ra từ mỗi sự chiêm nghiệm nguồn cội của sự thỏa mãn. Từ thời đại của đèn gas, ông ngoảnh lại nhìn với vẻ dửng dưng đối với chốn mù mịt và lờ mờ mà tổ tiên họ từng lang thang; lòng ông phơi phới trước sự tương phản ấy; đôi môi ông cũng không quên cất lên một khúc ca, theo phong cách thơ ca cao cả nhất, ca ngợi sự tiến bộ và trung dung vàng ngọc. Khi đèn gas lần đầu tiên lan rộng khắp thành phố, phác họa nó vào lúc chạng vạng cho tầm mắt của loài chim quan sát, một kỷ nguyên mới đã bắt đầu cho đời sống xã hội và những cuộc vui chung của cộng đồng, khởi đầu với những nghi thức xứng đáng, đúng với quyền khai sinh của chính nó. Công cuộc của Prometheus đã tiến thêm một bước dài. Nhân loại và những bữa tiệc tối của họ không còn phải phó mặc cho vài dặm sương mù ngoài biển; hoàng hôn không còn làm trống vắng những lối đi dạo; và ban ngày được kéo dài theo sở thích của bất kỳ ai. Người dân thành phố đã có những vì sao của riêng họ; những vì sao ngoan ngoãn, thuần hóa.

Đúng là chúng không thể vững vàng hay trong trẻo bằng bản gốc, và vẻ rực rỡ của chúng quả thực cũng chẳng tao nhã bằng những ngọn nến sáp thượng hạng. Nhưng bù lại, những ngôi sao gas ấy, vì ở gần hơn, nên mang tính thực tiễn hiệu quả hơn cả thần Jupiter. Lại cũng đúng là chúng không tỏa ra những tia sáng với sự tự nhiên vốn có của các hành tinh, lần lượt xuất hiện trên bầu trời khi nhu cầu cần đến. Thế nhưng những người thắp đèn vẫn cẳng chân cẳng tay chạy đua mỗi tối, chạy với tất cả tấm lòng. Thật đẹp khi thấy con người mô phỏng sự đúng giờ của các thiên thể trên cao như thế; và dẫu sự hoàn hảo chưa thể đạt được tuyệt đối, thỉnh thoảng có người vẫn bị cái thang của vị công chức bay bổng ấy nện trúng đầu, thì người ta vẫn ca ngợi sự nhiệt thành của anh ta qua một câu tục ngữ, và dạy trẻ con rằng: “Xin Chúa phù hộ người thắp đèn!” Và vì hành trình của anh là một phần trong lịch trình hằng ngày, lũ trẻ rất vui sướng được lặp lại lời cầu phước ấy, tất nhiên không phải bằng ngần ấy từ, điều đó sẽ không phải phép, mà bằng một lối nói uyển chuyển thanh tao, phù hợp với đôi môi non nớt.

Quả thật, xin Chúa phù hộ anh! Bởi thời hạn cho sự tận tụy lúc chạng vạng của anh đã cận kề; và chúng ta sẽ chẳng còn được ngắm anh phóng nhanh qua con đường và, ở những khoảng cách nhất định, đục thêm một lỗ sáng rực vào màn hoàng hôn ấy trong bao lâu nữa. Người Hy Lạp hẳn đã dệt nên một huyền thoại cao cả về một con người như thế; cách anh phân phát ánh sáng sao, và ngay khi không còn cần đến nữa, lại thu gom chúng lại; và chiếc đèn lồng nhỏ, thứ công cụ của anh, chứa đủ ngọn lửa để thắp sáng cả một giáo xứ, hẳn đã được tưởng niệm xứng đáng trong truyền thuyết. Giờ đây, cũng như mọi sứ mệnh anh hùng khác, công lao của anh đang tiến gần đến sự tôn vinh tuyệt đỉnh, và giữa ánh sáng của chiến thắng, chính anh sẽ biến mất. Bởi một bước tiến mới đã được thực hiện. Những ngôi sao thuần hóa của chúng ta trong tương lai sẽ xuất hiện, không phải từng cái một, mà là đi liền một khối và cùng một lúc. Đâu đó trong một căn phòng giấy phía sau, một kỹ thuật viên điềm đạm chạm vào chiếc lò xo — và kìa! từ đầu này đến đầu kia của thành phố, từ đông sang tây, từ Alexandra đến Cung điện Pha lê, ánh sáng bừng lên! Fiat Lux, vị kỹ thuật viên điềm đạm nói. Thật là một cảnh tượng, vào một đêm trời trong, tạnh ráo, nhìn từ rìa đồi Hampstead, khi chỉ trong khoảnh khắc, trong chớp mắt, thiết kế của thành phố khổng lồ hiện rực lên trước mắt — một ký tự tượng hình lấp xấp rộng nhiều dặm vuông; và khi, mượn và hạ thấp một hình ảnh, tất cả những ngọn đèn đường buổi tối cùng lúc bùng lên thành tiếng hát! Đó là cảnh tượng của tương lai, được mở màn bằng thử nghiệm cách đây không lâu ở Pall Mall. Sự mọc lên của các vì sao bằng điện ảnh, bước bay cao lãng mạn nhất của nền văn minh; phần thưởng đền bù cho vô số nhà máy và các nhân viên ngân hàng. Đối với những tâm hồn nghệ thuật bận lòng về Thirlmere, đây là một mẩu bánh mì nhỏ an ủi; ít nhất là sự an mủi dành cho những ai nhìn ngắm thế giới bằng đôi mắt tinh tường, và sẵn lòng đón nhận cái đẹp ở bất cứ nơi nào nó đến.

Nhưng người bảo thủ, trong lúc ca ngợi sự tiến bộ, lại luôn rụt rè trước những đổi mới; chính ông là người giơ tay khuyên nhủ nên dừng lại, chính ông là tín hiệu khuyên nên tiến chậm. Từ điện năng giờ đây gióng lên hồi chuông nguy hiểm. Ở Paris, ngay cửa lối đi Passage des Princes, tại quảng trường trước sảnh nhà hát Opera, và trên phố Rue Drouot trước tòa soạn báo Figaro, một loại sao đô thị mới giờ đây tỏa sáng mỗi đêm, thật kinh hoàng, phi nhân tính, chướng tai gai mắt với con người, một ngọn đèn dành cho cơn ác mộng! Một thứ ánh sáng thế này chỉ nên chiếu rọi những vụ án mạng và tội ác công cộng, hoặc dọc theo hành lang của các nhà thương điên, một sự kinh hoàng để tô điểm thêm cho nỗi sợ. Chỉ ngắm nhìn nó một lần thôi cũng đủ để đem lòng yêu mến đèn gas, thứ ánh sáng mang lại vẻ rực rỡ ấm cúng trong gia đình, thích hợp để quây quần bên mâm cơm. Cứ ngỡ rằng nhân loại đã có thể hài lòng với những gì Prometheus đã đánh cắp cho họ, chứ không đi câu cái bầu trời sâu thẳm bằng những con diều để bắt và thuần hóa ngọn lửa hoang dã của giông bão. Thế nhưng ở đây, chúng ta lại có ngọn lửa sét trước thềm cửa, và người ta đang đề xuất từ nay về sau chúng ta nên dạo bước dưới ánh chớp vĩnh cửu. Người ta chẳng cần phải quá mê tín nếu thấy ngần ngại khi theo đuổi những cuộc vui dưới ánh sáng của Nỗi Kinh Hoàng Bay Lượn, cũng chẳng cần phải quá hưởng lạc nếu thích ngắm khuôn mặt của cái đẹp được tôn lên một cách duyên dáng hơn. Thứ ánh sáng chói lòa xấu xí kia có lẽ rất thích hợp để quảng cáo cho ngôi nhà của tờ Figaro chuyên bịp bợm, vốn là một cửa hàng sau của địa ngục; nhưng ở những nơi ngập tràn niềm vui dịu ngọt, nơi con người tụ họp để hưởng lạc và triết gia mỉm cười lặng lẽ, nơi tình yêu, tiếng cười và thứ rượu thần thánh vây quanh, thì ít nhất ở đó, xin hãy để ánh sáng dịu êm xưa cũ chiếu soi những nẻo đường của con người.