Nỗi niềm tiếc nuối tuổi thơ của chúng ta không hẳn là hoàn toàn có lý; một người có thể thừa nhận điều này mà chẳng sợ bị người đời gièm pha, bởi dẫu chúng ta có thở dài trước những đổi thay, ta vẫn nhận thức rõ biết bao lợi thế của hoàn cảnh mới. Những gì ta mất đi ở sự bốc bồng bột, ta thu lại được gấp bội ở thói quen điềm đạm quan sát người đời; và khả năng thưởng thức Shakespeare hoàn toàn có thể bù đắp cho năng khiếu đánh lính chì đã mai một. Hơn thế nữa, sự kinh hoàng đã rời bỏ cuộc sống của ta; ta không còn nhìn thấy ác quỷ ẩn sau rèm giường hay nằm thức trắng để lắng nghe tiếng gió. Ta không còn phải đến trường; và dù ta chỉ đổi cảnh lao nhọc này lấy một cảnh lao nhọc khác (điều này chưa chắc đã đúng), ta cũng đã được giải phóng vĩnh viễn khỏi nỗi sợ bị trừng phạt mỗi ngày. Thế mà một sự thay đổi lớn lao đã giáng xuống chúng ta; và dẫu ta không vì thế mà bớt vui thú đi, ít nhất thì cách ta tận hưởng niềm vui cũng đã khác trước. Ngày nay, chúng ta cần phải có dưa góp mới nuốt nổi món thịt cừu nguội hôm thứ Tư cho vừa cái bụng đói ngày thứ Sáu; và tôi còn nhớ cái thời mà chỉ cần gọi nó là thịt nai đỏ, rồi tự bịa ra một câu chuyện thợ săn, là món ăn ấy đã trở nên ngon lành hơn cả những loại nước sốt hảo hạng nhất. Đối với người lớn, thịt cừu nguội ở đâu cũng là thịt cừu nguội; chẳng có thứ thần thoại nào từng được con người sáng tạo ra có thể làm cho nó ngon hơn hay dở đi đối với họ; sự thật rành rành, thực tế phũ phàng của miếng thịt cừu sẽ gạt phăng mọi thứ tưởng tượng quyến rũ ấy đi. Nhưng đối với trẻ thơ, việc dệt nên một thứ phép màu quanh những món ăn vẫn là điều khả thi; và chỉ cần chúng được đọc về một món ăn nào đó trong truyện, nó sẽ hóa thành thứ man-na từ thiên đường nuôi sống chúng suốt cả tuần lễ.

Nếu một người trưởng thành không thích ăn uống hay vận động, nếu gu thưởng thức của họ chẳng có gì rõ rệt, điều đó có nghĩa là thân thể họ suy nhược và cần phải uống thuốc; nhưng trẻ em có thể là những linh hồn thuần khiết tùy ý chúng muốn, và tìm vui trong một thế giới ảo ảnh trăng sao. Cảm giác không chiếm vị trí quá lớn trong những năm đầu đời như về sau; một chút tê dại quấn quýt như tã lót của thời thơ ấu vẫn còn vương vấn quanh ta; ta nhìn, chạm và nghe qua một thứ sương mù vàng óng. Chẳng hạn, trẻ em thừa sức nhìn, nhưng chúng chẳng có mấy năng lực quan sát; chúng không dùng đôi mắt vì niềm vui được nhìn, mà vì những mục đích riêng tư của chúng; và những gì tôi nhớ là mình đã nhìn thấy một cách sống động nhất, bản thân chúng vốn chẳng đẹp đẽ gì, mà chỉ thú vị hoặc đáng ghen tị đối với tôi vì tôi nghĩ chúng có thể được tận dụng vào trò chơi. Cảm giác xúc giác ở trẻ em cũng không rõ ràng và nhạy bén như ở người lớn. Nếu bạn chịu khó lật lại những ký ức cũ, tôi nghĩ những cảm giác kiểu này mà bạn nhớ được sẽ có phần mơ hồ, chẳng qua cũng chỉ là một cảm giác ấm áp chung chung, đần độn vào những ngày hè, hay một cảm giác dễ chịu chung chung, mơ hồ khi nằm trên giường. Và ở đây, dĩ nhiên là bạn sẽ hiểu đó là những cảm giác dễ chịu; bởi vì nỗi đau áp đảo – yếu tố chết chóc và bi thảm nhất trong đời, vị chỉ huy đích thực của thể xác lẫn tâm hồn con người – than ôi! nỗi đau có cách riêng của nó với tất cả chúng ta; nó xông vào khu vườn cổ tích nơi đứa trẻ đang lang thang trong mộng, như một vị khách thô lỗ, chắc chắn không kém gì cách nó ngự trị trên chiến trường, hay khiến vị thần chiến tranh bất tử phải mếu máo chạy về với cha mình; và sự ngây thơ, cũng chẳng hơn gì triết học, có thể bảo vệ chúng ta khỏi vết chích này. Về vị giác, khi ta nhớ đến sự quá đà với đường nguyên chất từng làm say mê vòm miệng tuổi trẻ, thì “chắc chắn chẳng phải là sự cay nghiệt đầy tính hoài nghi gì” khi cho rằng vị giác là một đặc tính của tuổi trưởng thành. Khứu giác và thính giác có lẽ phát triển hơn; tôi nhớ rất nhiều mùi hương, rất nhiều giọng nói, và rất rộn rã tiếng chim hót trong các khu rừng mùa xuân. Nhưng thính giác có thể cải thiện rất nhiều như một phương tiện giải trí; và có một khoảng cách cách biệt một trời một vực giữa sự ngớ ngẩn há hốc trướcớc những âm thanh vô nghĩa của loài chim, và cảm xúc khi một con người lắng nghe âm nhạc có khúc chiết.

Cùng lúc đó, và bước song hành với sự gia tăng về độ sắc nét và cường độ của cảm giác vốn đi kèm với tuổi tác đang lớn dần của chúng ta, một sự thay đổi khác diễn ra trong lĩnh vực trí tuệ, nhờ đó mọi thứ được biến đổi và nhìn nhận qua các học thuyết và liên tưởng giống như qua những ô cửa kính màu. Ngày qua ngày, chúng ta tự tạo cho mình, từ lịch sử, chuyện phiếm, các suy đoán kinh tế, và Chúa mới biết là từ cái gì nữa, một môi trường để bước đi và qua đó nhìn ngắm thế giới bên ngoài. Ta ngắm những tủ kính cửa hàng bằng những đôi mắt khác với thời thơ ấu, không còn để ngạc nhiên, không phải lúc nào cũng để trầm trồ, mà là để tạo ra và nhào nặn những học thuyết nhỏ nhoi, lạc điệu của mình về cuộc đời. Không còn là bộ quân phục của người lính thu hút sự chú ý của ta nữa; mà có lẽ là dáng đi uyển chuyển của một người phụ nữ, hay có lẽ là một gương mặt đã hằn sâu dấu ấn của đam mê và mang theo một câu chuyện phiêu lưu được viết lên qua những đường nét của nó. Niềm vui của sự ngạc nhiên đã trôi qua; những chiếc bánh đường hay xe chở nước trông mới tầm thường làm sao khi ta bắt gặp; và ta rảo bước trên phố để thêu dệt những mối tình lãng mạn và ngẫm ngợi sự đời. Ta cũng không thể chối cãi rằng phần đông chúng ta rảo bước trên phố đơn thuần chỉ để di chuyển hoặc nhằm mục đích tiêu hóa tốt hơn. Quả thực, những kẻ này có thể nhìn lại tuổi thơ của mình với những nỗi niềm lẫn lộn, nhưng số còn lại thì ở tình trạng khá hơn; họ biết nhiều hơn khi còn là trẻ con, họ hiểu chuyện hơn, ham muốn và sự đồng cảm của họ hưởng ứng nhanh nhạy hơn trước những kích thích của giác quan, và tâm trí họ tràn ngập sự hứng thú khi họ chu du khắp thế gian.

Theo lập luận của tôi, đây là một tầm cao mà trẻ con không thể vươn tới. Chúng được đẩy trong những chiếc xe nôi hoặc bị lôi đi bởi những người bảo mẫu trong một trạng thái ngây ngất dễ chịu. Một sự ngạc nhiên mơ hồ, mờ nhạt, bền bỉ ngự trị trong tâm trí chúng. Đông đoài đâu đó, một vài hoàn cảnh đặc biệt đáng chú ý, chẳng hạn như một chiếc xe chở nước hay một anh lính ngự lâm, thực sự thâm nhập vào trung tâm tư duy và kéo chúng ra khỏi bản thân trong nửa khoảnh khắc; và bạn có thể thấy chúng, vẫn bị người bảo mẫu nhẫn tâm lôi đi chếch sang một bên như thể bị một định mệnh nào đó sai khiến, nhưng vẫn trân trân nhìn vào vật thể sáng chói đang lùi dần phía sau. Có thể mất vài phút trước khi một cảnh tượng chuyển động khác đánh thức chúng trở về với thế giới mà chúng đang sống. Đối với những đứa trẻ khác, chúng hầu như luôn thể hiện một sự đồng cảm đầy hiểu biết. “Có một anh chàng tuyệt vời đang nghịch bùn kìa,” chúng dường như muốn nói; “cái đó thì tôi hiểu được, nghịch bùn là phải có cái lý của nó.” Nhưng những hành động của người lớn, trừ khi chúng mang tính hình ảnh rõ rệt hoặc tự khẳng định bằng phẩm chất dễ dàng bắt chước, thì chúng cứ để trôi tuột qua đầu (như ta vẫn thường nói) mà chẳng mảy may quan tâm. Nếu không vì sự bắt chước liên tục này, chúng ta hẳn sẽ dễ tưởng tượng rằng chúng hoàn toàn coi thường chúng ta, hoặc chỉ xem chúng ta như những sinh vật mạnh mẽ một cách tàn nhẫn và ngu ngốc một cách tàn nhẫn; giữa bầy người đó, chúng hạ cố chung sống vâng lời như một nhà hiền triết tại một triều đình man rợ. Đôi khi, quả thực, chúng bày tỏ một sự ngạo múa phớt lờ thực sự đến sững sờ. Có một lần, khi tôi đang rên rỉ vì đau đớn thể xác, một tiểu thiếu gia bước vào phòng và thản nhiên hỏi rằng tôi có thấy cung tên của cậu ta đâu không. Cậu ta chẳng mảy may bận tâm đến tiếng rên rỉ của tôi, thứ mà cậu ta cũng đành phải chấp nhận như bao điều hiển nhiên khác, như một phần trong cách cư xử khó hiểu của người lớn; và giống như một tiểu thiếu gia khôn ngoan, cậu ta sẽ chẳng lãng phí sự ngạc nhiên nào cho vấn đề đó. Những người lớn kia, những kẻ ít quan tâm đến những thú vui hợp lý, và thậm chí còn là kẻ thù của những thú vui hợp lý dành cho người khác, đã được cậu ta chấp nhận mà không cần hiểu và không một lời phàn nàn, giống như cách phần đông chúng ta chấp nhận trật tự của vũ trụ.

Chúng ta, những người lớn, có thể tự kể cho mình nghe một câu chuyện, đấu kiếm qua lại cho đến khi khiên mộc vang lên lanh lảnh, rong ruổi xa và nhanh, kết hôn, gục ngã và chết đi; tất cả những điều đó diễn ra trong khi ta vẫn đang ngồi lặng lẽ bên đống lửa hoặc nằm dài trên giường. Đây chính xác là điều mà một đứa trẻ không thể làm, hoặc ít nhất là không làm, khi nó có thể tìm thấy bất cứ thứ gì khác. Nó làm mọi thứ với những hình nôm và đạo cụ sân khấu. Khi câu chuyện đến đoạn giao chiến, nó phải đứng dậy, vớ lấy một thứ gì đó làm gươm và đấu tay đôi với một món đồ đạc trong nhà, cho đến khi thở không ra hơi. Khi câu chuyện đến đoạn phi ngựa đem sắc phong của nhà vua đến, nó phải cưỡi lên một chiếc ghế, thứ mà nó sẽ thúc ép, quất roi và cư xử cuồng nộ đến mức sứ giả có đôn đáo đến nơi, nếu không đẫm máu vì quất ngựa, thì ít nhất cũng đỏ bừng mặt vì vội vã. Nếu câu chuyện lãng mạn của nó liên quan đến một tai nạn trên vách đá, nó phải tự mình trèo lên chiếc tủ đựng quần áo và lao thẳng người xuống thảm, thì trí tưởng tượng của nó mới được thỏa mãn. Lính chì, búp bê, tóm lại là tất cả đồ chơi, đều cùng một loại và phục vụ cùng một mục đích. Không gì có thể làm lung lay niềm tin của một đứa trẻ; nó chấp nhận những vật thay thế vụng về nhất và có thể nuốt trôi những sự nghịch lý chướng tai gai mắt nhất. Chiếc ghế mà nó vừa vây hãm như một lâu đài, hay dũng mãnh chém gục như một con rồng, bị khiêng đi để nhường chỗ cho một vị khách buổi sáng, và nó chẳng hề nao núng; nó có thể giao chiến hàng giờ liền với một cái thùng đựng than bất động; giữa chốn bồng lai tiên cảnh đầy mê hoặc ấy, nó có thể thản nhiên nhìn người làm vườn cặm cụi đào khoai cho bữa tối trong ngày mà không hề chấn động tâm lý. Nó có thể gạt bỏ bất cứ thứ gì không khớp với câu chuyện thần tiên của mình; và nó nhét đôi mắt của mình vào túi, giống như cách chúng ta bịt mũi khi đi qua một con hẻm hôi hám. Và chính vì thế, mặc dù con đường của trẻ em cắt ngang con đường của người lớn hàng trăm lần mỗi ngày, chúng chẳng bao giờ đi cùng một hướng hay thậm chí cùng chung một bầu không khí. Cũng giống như những sợi dây điện tín cắt ngang đường quốc lộ, hay giống như một họa sĩ phong cảnh và một tay buôn đi chung một miền quê nhưng vẫn sống trong những thế giới hoàn toàn khác biệt.

Những người kinh ngạc trước những cảnh tượng này thường cất tiếng ca tụng sức mạnh trí tưởng tượng ở tuổi trẻ. Quả thực, điều đó vẫn còn phải bàn lại. Ở một vài phương diện, thứ trí tưởng tượng mà đứa trẻ trưng ra chỉ là một thứ tầm thường, chân đất. Chính người lớn mới là những người tạo ra các câu chuyện trong nhà trẻ; tất cả những gì lũ trẻ làm chỉ là khăng khăng giữ lấy phần cốt truyện. Một trong hàng tá lý do khiến Robinson Crusoe lại được giới trẻ ưa chuộng đến vậy, chính là vì nó gãi đúng chỗ ngứa của chúng trong vấn đề này đến mức hoàn hảo; Crusoe luôn phải xoay sở và, nói đúng nghĩa đen, phải đóng vai đủ mọi ngành nghề; rồi thì cuốn sách toàn nói về dụng cụ, và chẳng có gì làm trẻ con thích thú bằng búa và cưa. Thể loại kịch ca nhạc tuổi thơ, chắc chắn mang mô hình Thespian cổ xưa nhất, nơi các ngành nghề của nhân loại lần lượt được mô phỏng theo điệp khúc “Vào một buổi sáng lạnh giá và đầy sương giá,” mang lại một ví dụ điển hình về khiếu thẩm mỹ ở trẻ em. Và nhu cầu về hành động công khai cùng những hình nôm này chứng thực một sự thiếu sót trong trí tưởng tượng của đứa trẻ, khiến nó không thể tự mình diễn trọn vẹn những cuốn tiểu thuyết trong sự riêng tư của trái tim mình. Nó chưa đủ hiểu biết về thế giới và con người. Kinh nghiệm của nó hãy còn non kém. Cái tủ quần áo sân khấu và phòng cảnh trí mà ta gọi là ký ức ấy thiếu thốn đến mức nó chẳng thể tự mình kết nối nhiều tình huống hay phác họa nên nhiều câu chuyện sao cho vừa ý nếu không có sự trợ giúp từ bên ngoài. Nó đang ở giai đoạn thử nghiệm; nó không chắc một người sẽ cảm thấy thế nào trong những hoàn cảnh nhất định; để cho chắc ăn, nó phải đến gần việc thử nghiệm điều đó nhất có thể trong khả năng cho phép. Và thế là ở đây xuất hiện những anh hùng tuổi nhỏ với thanh gươm gỗ, và các bà mẹ thực hành thiên chức nhân hậu của mình trên một mẩu gậy khớp nối. Giờ thì trông nó có vẻ đáng cười đấy; nhưng chính những con người này và những suy nghĩ này, chẳng bao lâu nữa, khi họ bước lên sân khấu cuộc đời, sẽ khiến bạn phải rơi lệ và run rẩy. Bởi vì trẻ em suy nghĩ những điều rất giống và mơ những giấc mơ rất giống với những người đàn ông có râu và những người phụ nữ đã đến tuổi cập kê. Chẳng ai lãng mạn hơn chúng. Danh tiếng và vinh, tình yêu của những chàng trai trẻ và tình yêu của những người mẹ, niềm vui của doanh nhân trong phương pháp làm việc, tất cả những điều này và nhiều thứ khác nữa đều được chúng dự liệu và tập dượt trong những giờ chơi đùa. Đối với chúng ta, những kẻ đã tiến xa hơn và đang trực tiếp nắm giữ những sợi chỉ định mệnh, chúng chỉ thỉnh thoảng liếc nhìn để nhặt nhạnh một vài gợi ý cho sự tái tạo mô phỏng của chính mình. Hai đứa trẻ chơi đánh lính thú vị với nhau hơn rất nhiều so với một trong những sinh vật mặc áo đỏ mà cả hai đang bận rộn bắt chước. Đây có lẽ là điều kỳ lạ nhất trong tất cả. “Nghệ thuật vị nghệ thuật” là châm ngôn của chúng; và hành động của người lớn chỉ thú vị như những nguyên liệu thô cho trò chơi. Không một Théophile Gautier, không một Flaubert nào có thể dửng dưng với cuộc đời hơn thế, hay đề cao việc tái hiện hơn là thực tế đến thế; và chúng sẽ nhại lại một vụ hành quyết, một cái chết, hay đám tang của người thanh niên ở thành Nain với tất cả sự hớn hở trên đời.

Dĩ nhiên, sự so sánh tương đương đích thực cho trò chơi không thể được tìm thấy trong nghệ thuật có ý thức; thứ nghệ thuật ấy, dẫu có bắt nguồn từ trò chơi, bản thân nó lại là một thứ trừu tượng, phi cá nhân, và phụ thuộc phần lớn vào những lợi ích triết học vượt ra ngoài tầm với của tuổi thơ. Ấy là khi chúng ta xây những lâu đài trên không và đóng vai nhân vật chính trong những câu chuyện lãng mạn của chính mình, đó là lúc chúng ta quay trở lại với tinh thần của những năm tháng đầu đời. Chỉ có điều, có một vài lý do khiến tinh thần ấy không còn dễ chịu để đắm chìm vào nữa. Ngày nay, khi chúng ta đưa yếu tố cá nhân này vào những cuộc du ngoạn tâm trí của mình, chúng ta rất dễ khơi dậy những ký ức khó chịu và đau buồn, đồng thời tự nhắc nhở bản thân một cách sắc sảo về những vết thương xưa. Những giấc mơ ban ngày của chúng ta không còn có thể lơ lửng trên không trung giống như một câu chuyện trong Nghìn lẻ một đêm; thay vào đó, chúng đọc lên nghe giống như lịch sử của một giai đoạn mà chính chúng ta đã từng tham gia, nơi ta bắt gặp bao đoạn đường bất hạnh và nhận thấy cách cư xử của mình bị quở trách một cách cay đắng. Và rồi, bạn hãy nhớ cho, đứa trẻ thực sự diễn tròn vai của nó. Nó không chỉ lặp lại những điều đó trong đầu; nó nhảy nhót, chạy nhảy và làm rần rật dòng máu khắp cơ thể. Và thế là trò chơi của nó làm nó thở hồng hộc; và nó vừa giả vờ nhập vai một cảm xúc nào đó là tuôn trào nó ra ngay. Than ôi! khi chúng ta quay sang hình thức trò chơi mang tính trí tuệ của mình, ngồi lặng lẽ bên đống lửa hoặc nằm dài trên giường, chúng ta khơi dậy rất nhiều cảm xúc nóng bỏng mà ta chẳng thể tìm được lối thoát. Những vật thay thế không thể làm thỏa mãn tâm trí trưởng thành, vốn khao khát chính bản thân sự việc ấy; và ngay cả việc tập dượt một cuộc đối thoại đắc thắng với kẻ thù của mình, dẫu cho đó có lẽ là trò chơi thỏa mãn nhất còn sót lại trong tầm với, cũng không hoàn toàn thỏa mãn, thậm chí còn dễ dẫn đến một chuyến viếng thăm và một cuộc gặp mặt mà cuối cùng hóa ra lại hoàn toàn không hề đắc thắng chút nào.

Trong thế giới mờ ảo của cảm giác trẻ thơ, trò chơi là tất cả đối với tất cả. “Giả vờ” là cốt lõi của toàn bộ cuộc đời nó, và nó thậm chí không thể đi dạo nếu không nhập vai. Tôi đã từng không thể học bảng chữ cái nếu thiếu đi một bối cảnh dàn dựng phù hợp, và bắt buộc phải đóng vai một doanh nhân trong văn phòng trước khi có thể ngồi xuống đọc sách. Bạn có làm ơn vắt óc suy nghĩ lại, và tìm xem mình đã làm được bao nhiêu việc, dù là công việc hay giải trí, một cách chân thành và nghiêm túc, và có bao nhiêu việc bạn phải tự lừa dối mình bằng một phát minh nào đó không? Tôi vẫn nhớ, cứ như thể nó chỉ mới xảy ra ngày hôm qua, sự mở rộng của tâm hồn, sự tôn nghiêm và lòng tự trọng đến cùng một cặp râu mép làm bằng nút bấc cháy xém, ngay cả khi chẳng có ai nhìn thấy. Trẻ em thậm chí còn bằng lòng từ bỏ những gì chúng ta gọi là hiện thực, và ưa chuộng cái bóng hơn là thực thể. Khi chúng có thể nói chuyện với nhau một cách dễ hiểu, chúng lại ríu rít nói những câu vô nghĩa nhảm nhí hàng giờ liền, và hoàn toàn hạnh phúc chỉ vì chúng đang giả vờ nói tiếng Pháp. Tôi đã nói ở trên rằng ngay cả cái sự thèm khát mãnh liệt của cái đói cũng tự nguyện để cho mình bị dắt mũi và lừa phỉnh bởi câu vè cuối của một bài hát cũ. Và nó còn đi sâu hơn thế: khi trẻ em ở bên nhau, thậm chí một bữa ăn cũng được cảm nhận như một sự gián đoạn trong công việc chính của cuộc đời; và chúng phải tìm ra một sự trói buộc mang tính tưởng tượng nào đó, tự kể cho mình nghe một loại câu chuyện nào đó, để giải thích, tô hồng, và làm cho những quá trình ăn uống giản đơn trở nên thú vị. Biết bao sự tưởng tượng tuyệt vời mà tôi từng nghe được thêu dệt từ hoa văn trên những chiếc tách trà!—từ đó sinh ra một bộ quy tắc và cả một thế giới phấn khích, cho đến khi việc uống trà bắt đầu leo lên hàng một trò chơi. Khi tôi và người anh họ ăn cháo vào buổi sáng, chúng tôi có một mẹo nhỏ để làm sống động bữa ăn. Cậu ấy ăn cháo với đường, và giải thích đó là một vùng quê liên tục bị vùi lấp dưới tuyết. Tôi ăn cháo với sữa, và giải thích đó là một vùng đất đang chịu cảnh ngập lụt dần dần. Bạn có thể tưởng tượng cảnh chúng tôi trao đổi các bản tin cho nhau; rằng ở đây có một hòn đảo vẫn chưa bị nhấn chìm, ở kia có một thung lũng vẫn chưa bị tuyết phủ kín; những phát minh nào đã ra đời; dân số của cậu ấy sống trong những túp lều trên cọc cao và đi lại bằng cà kheo, còn dân của tôi thì luôn ở trên thuyền; sự thích thú trở nên cuồng nhiệt như thế nào, khi góc đất an toàn cuối cùng bị cắt đứt từ mọi phía và ngày càng thu hẹp lại từng khoảnh khắc; và cuối cùng, thức ăn hoàn toàn chỉ là thứ yếu, và thậm chí có thể khó nuốt đến thế nào đi nữa, miễn là chúng tôi nêm nếm nó bằng những giấc mơ này. Nhưng có lẽ những khoảnh khắc phấn khích nhất mà tôi từng có trong một bữa ăn lại là với món thạch chân bê. Thật hầu như không thể không tin tưởng – và bạn hãy cứ yên tâm, thay vì cố gắng bác bỏ, tôi đã làm mọi cách để ủng hộ ảo tưởng ấy – rằng một phần nào đó của nó là rỗng, và sớm muộn gì chiếc thìa của tôi cũng sẽ mở ra đền thờ bí mật của khối đá vàng. Ở đó, một gã Râu Đỏ tí hon nào đó có thể đang chờ đợi thời cơ của hắn; ở đó, người ta có thể tìm thấy kho báu của Bốn mươi tên cướp, và gã Cassim ngơ ngác đang đập phá quanh những bức tường. Và thế là tôi cứ thế mà đào bới chậm rãi, với hơi thở nghẹn lại, tận hưởng từng chút thú vị. Tin tôi đi, vòm miệng tôi chẳng còn chút vị giác nào dành cho món thạch; và mặc dù tôi thích vị của nó hơn khi cho thêm kem, tôi vẫn thường ăn chay mà không có kem, bởi vì lớp kem làm mờ đi những vết nứt trong suốt.

Ngay cả với các trò chơi, tinh thần này vẫn giữ vị trí tối thượng đối với những đứa trẻ có đầu óc lành mạnh. Chính vì thế mà trò trốn tìm lại có một vị thế tối cao không ai bì kịp, bởi nó là cội nguồn của sự lãng mạn, và những hành động cùng sự phấn khích mà nó sinh ra có thể hòa hợp với hầu như bất kỳ loại câu chuyện thần tiên nào. Và vì thế, môn cricket, vốn chỉ là một vấn đề khéo léo, hiển nhiên chẳng có ý nghĩa gì và chẳng vì mục đích gì, thường không thể thỏa mãn cơn thèm khát của trẻ thơ. Đó là một trò chơi, nếu bạn thích thế, nhưng không phải là một trò chơi giải trí đúng nghĩa. Bạn không thể tự kể cho mình nghe một câu chuyện về môn cricket; và hoạt động mà nó đòi hỏi không thể được biện minh bằng bất kỳ lý thuyết hợp lý nào. Ngay cả bóng bầu dục, mặc dù nó mô phỏng một cách tuyệt vời cuộc giằng co và sự dâng trào rồi rút lui của trận chiến, vẫn gây ra những khó khăn cho tâm trí của những đứa trẻ nhỏ luôn đòi hỏi sự chân thực; và tôi biết ít nhất có một cậu bé đã vô cùng bận rộn với sự hiện diện của quả bóng, và phải tự khích lệ bản thân mỗi khi tham gia chơi bằng một câu chuyện đầy công phu về phép thuật, coi quả bóng như một thứ bùa hộ mệnh bị tranh giành trong cuộc xung đột giữa hai quốc gia Ả Rập.

Nghĩ đến một tâm trạng như vậy là lại cảm thấy lo âu về việc nuôi dạy trẻ em. Chắc chắn là chúng đang sống trong một kỷ nguyên thần thoại, chứ không phải là những người đồng thời với cha mẹ chúng. Chúng có thể nghĩ gì về họ? chúng có thể hình dung thế nào về những gã khổng lồ có râu hoặc mặc váy đang nhìn xuống các trò chơi của chúng? những kẻ di chuyển trên đỉnh Olympus mờ sương, theo đuổi những mưu đồ ẩn giấu tách biệt khỏi những niềm vui hợp lý? những kẻ tuyên bố dành sự quan tâm dịu dàng nhất cho trẻ em, thế mà cứ thỉnh thoảng lại với tay xuống khỏi cõi cao của mình để trừng phạt một cách khủng khiếp những đặc quyền của tuổi tác? Đứa trẻ bỏ chạy, thân thể thì đau nhói nhưng tâm hồn thì nổi loạn. Đã bao giờ có những vị thần vô lý đến thế chưa, những bậc sinh thành ấy? Tôi sẵn sàng đánh đổi rất nhiều để biết được, trong chín phần mười trường hợp, cảm giác chân thực không hề tô vẽ của đứa trẻ là gì. Một cảm giác về sự nịnh hót trong quá khứ; một cảm giác về sự thu hút cá nhân, ở mức tốt nhất thì cũng rất yếu ớt; trên hết, tôi tưởng tượng rằng, một cảm giác kinh hoàng trước phần đời còn lại chưa được trải nghiệm của nhân loại đã tạo nên sức hút mà nó cảm nhận được. Chẳng có gì lạ, tội nghiệp trái tim bé nhỏ, với một thế giới hỗn độn đang bày ra trước mắt nó, nếu nó bám chặt lấy bàn tay mà nó quen thuộc! Sự phi lý đáng sợ của toàn bộ sự việc, theo cách nhìn của trẻ em, là điều mà tất cả chúng ta đều quá sẵn sàng quên đi. “Ồ, tại sao,” tôi nhớ mình đã từng ngạc nhiên đầy thiết tha, “tại sao tất cả chúng ta không thể hạnh phúc và chỉ cống hiến hết mình cho trò chơi?” Và khi trẻ em triết lý, tôi tin rằng mục đích của chúng thường cũng chỉ có thế.

Ít nhất có một điều xuất hiện rất rõ ràng từ những suy ngẫm này; rằng bất cứ điều gì chúng ta mong đợi từ lũ trẻ, thì đó không nên là sự chính xác vụn vặt về những vấn đề thực tế. Chúng bước đi trong một ảo ảnh hão huyền, giữa sương mù và cầu vồng; chúng khát khao những giấc mơ và chẳng bận tâm đến thực tế; ngôn ngữ là một nghệ thuật khó khăn chưa được học hỏi trọn vẹn; và chẳng có gì trong chính sở thích hay mục đích của chúng dạy cho chúng hiểu ý nghĩa của chúng ta về tính trung thực trừu tượng. Khi một nhà văn tồi viết sai sự thật, ngay cả khi ông ta có thể nhìn lại nửa thế kỷ cuộc đời, chúng ta vẫn quy kết cho ông ta sự kém cỏi chứ không phải sự bất lương. Và tại sao lại không dành sự khoan dung tương tự cho những kẻ nói năng chưa rành mạch? Hãy để một nhà môi giới chứng khoán ngu ngốc đến cùng cực về thơ ca, hoặc một nhà thơ thiếu chính xác trong các chi tiết kinh doanh, và chúng ta sẵn sàng tha thứ cho họ khỏi bị khiển trách. Thế nhưng hãy cho chúng ta thấy một thực thể con người khốn khổ, chưa mặc quần, có cả sự nghiệp chỉ là coi một cái thùng phuy là một thị trấn kiên cố và một chiếc cọ cạo râu là ngươn dao găm chết người, kẻ dành ba phần tư thời gian trong một giấc mơ và phần còn lại trong sự tự lừa dối công khai, thế mà chúng ta lại mong đợi nó phải rạch ròi về một vấn đề thực tế giống như một chuyên gia khoa học đang đưa ra lời làm chứng. Thật lòng mà nói, tôi nghĩ điều đó kém phần đứng đắn. Các bạn không cân nhắc xem đứa trẻ nhìn thấy ít đến thế nào, hay nó nhanh nhẹn thế nào trong việc nhện dệt những gì nó đã thấy thành những câu chuyện viễn tưởng làm mê muội lòng người; và rằng nó chẳng thèm quan tâm đến cái mà các bạn gọi là sự thật, cũng giống như việc các bạn quan tâm đến một gã lính chì làm bằng bánh gừng vậy.

Trong lúc viết những dòng này, tôi chợt nhớ ra rằng trẻ em rất hay thắc mắc về tính chính xác từng ly từng tí của các câu chuyện. Nhưng quả thực đây lại là một vấn đề hoàn toàn khác, gắn liền với chủ đề trò chơi, và mức độ chính xác của tính ham chơi, hoặc khả năng chơi đùa, có thể mong đợi trên thế giới này. Rất nhiều câu hỏi hóc búa như vậy chắc chắn sẽ nảy sinh trong quá trình giáo dục ở nhà trẻ. Giữa hệ động vật của hành tinh này, nơi vốn đã bao gồm anh lính dễ thương và gã ăn mày người Ireland đáng sợ, liệu đứa trẻ có nên, hay không nên, mong đợi sự xuất hiện của một gã Râu Xanh hay một gã Cormoran? Liệu nó có nên, hay không nên, trông đợi những nhà ảo thuật, vừa nhân hậu vừa quyền năng? Liệu nó có thể, hay không thể, hy vọng một cách hợp lý rằng mình sẽ bị đắm tàu ​​trên một hoang đảo, hoặc bị thu nhỏ đến kích thước bé tí để có thể sống ngang hàng với đội lính chì của mình, và thực hiện một chuyến hải trình trên chính chiếc tàu buồm đồ chơi của mình? Chắc chắn tất cả những điều này đều là những câu hỏi thực tế đối với một kẻ mới bước chân vào đời với mục đích chơi đùa. Sự chính xác về một điểm như vậy là điều đứa trẻ có thể hiểu được. Nhưng nếu bạn chỉ hỏi nó về hành vi quá khứ của nó, chẳng hạn như ai đã ném một hòn đá như thế, hoặc đã quẹt một que diêm nào đó và nào đó; hoặc liệu nó có ngó vào một bưu kiện hay đi vào một con đường bị cấm – ồ, nó chẳng thể thấy điểm mốc nào trong câu hỏi đó, và mười mươi là nó đã quên đi một nửa và tự làm mụ mẫm bản thân với những tưởng tượng tiếp theo rồi.

Sẽ thật dễ dàng để mặc kệ chúng trong chốn mây mù nguyên thủy của chúng, nơi chúng hiện lên thật xinh đẹp – xinh đẹp như những bông hoa và ngây thơ như loài chó. Chúng sẽ bước ra khỏi những khu vườn của mình đủ sớm thôi, và sẽ phải lao vào những văn phòng cùng những phòng xử án. Hãy tha thứ cho chúng thêm một chút nữa đi, hỡi những bậc cha mẹ tận tâm! Hãy để chúng mơ màng giữa những món đồ chơi của chúng thêm một chút nữa! bởi vì ai mà biết được một sự tồn tại khắc nghiệt, đầy chiến trận nào đang chờ đợi chúng ở tương lai phía trước?