NƠI CHỐN SAI LẦM
Sau khi xuất bản quyển sách trước, vợ chồng tôi đã thực hiện một chuyến quảng bá sách dài ngày ở khắp các nước nói tiếng Anh cũng như nhiều nước châu Âu, đặc biệt là Bắc Âu. Tôi thường diễn thuyết ở các nhà hát cổ kính và tuyệt đẹp. Và tôi cảm thấy thích thú khi được viếng thăm những tòa nhà với lịch sử kiến trúc lẫn văn hóa lâu đời như thế. Một điều thú vị là rất nhiều ban nhạc yêu thích của vợ chồng tôi đã từng biểu diễn ở những nơi tôi tổ chức diễn thuyết. Chúng tôi đã nói chuyện ở 160 nhà hát với lượng khán giả từ 2.500 đến 3.000 người (mặc dù đôi lúc ít hơn hoặc nhiều hơn). Tôi cảm thấy xúc động sâu sắc khi chứng kiến sự đón nhận nồng nhiệt đến thế ở khắp nơi. Sự đón nhận đó dường như cũng lan tỏa đến kênh YouTube và podcast của tôi, cũng như những bài phỏng vấn và vô số video clip khác mà mọi người đã cắt ra từ các bài giảng và buổi nói chuyện dài của tôi. Những video clip và podcast đó đã được xem hàng trăm triệu lần. Và cuối cùng là quyển sách trước của tôi đã bán được khoảng 4 triệu bản tiếng Anh cũng như được dịch sang 50 thứ tiếng khác nhau. Quả thật tôi đã không thể tưởng tượng nổi sức ảnh hưởng của quyển sách mình viết với một lượng khán giả lớn như thế.
Chú thích:
(*) Ghi chú của NXB Thế Giới: Bạn đọc cần có cái nhìn phê phán đối với những lập luận của tác giả ở phần này.
Vậy thì đâu là nguyên nhân của hiện tượng đó? Bất kì một người có lý trí nào cũng sẽ cảm thấy choáng ngợp trước sự kiện như vậy. Dường như cuốn sách của tôi đã chạm tới một điều gì đó hết sức quan trọng trong cuộc sống của mọi người. Như tôi đã đề cập, một phần lớn nội dung cuốn sách ấy dựa trên ý tưởng của những nhà tâm lý học và nhiều nhà tư tưởng vĩ đại, và tất nhiên điều đó có thể giải thích được phần nào hiện tượng này. Thế nhưng, tôi vẫn luôn cố gắng xem xét những yếu tố khác cụ thể hơn dựa trên hai nguồn thông tin chính.
Thứ nhất là phản hồi trực tiếp từ những người đã đọc cuốn sách của tôi khi tôi gặp họ trong các buổi nói chuyện hoặc ở những nơi công cộng như đường phố, sân bay hay quán cà phê. Ở một thành phố vùng Trung Tây nước Mỹ (tôi nghĩ có lẽ là Louisville), một chàng trai trẻ đã đến gặp tôi sau buổi nói chuyện và kể rằng: “Hai năm trước, tôi ra tù và lâm vào tình trạng vô gia cư, không đồng xu dính túi. Tôi đã nghe các bài giảng của ông. Bây giờ, tôi đã có công việc, mua được một căn hộ cho riêng mình, và vợ chồng tôi đã có đứa con đầu lòng – một bé gái. Cảm ơn ông rất nhiều”. Lời cảm ơn đó đi kèm với ánh nhìn thẳng thắn và một cái bắt tay rất chặt, còn câu chuyện thì được kể lại với một niềm tin sắt đá. Còn rất nhiều những người khác đã kể lại câu chuyện tương tự với tôi trên đường phố, và rất nhiều người trong số họ xúc động đến bật khóc (mặc dù câu chuyện của họ có thể bình thường hơn chàng trai từng đi tù kia). Họ còn chia sẻ những tin tốt mang tính cá nhân (những điều mà bạn thường chỉ chia sẻ với người mà bạn tin tưởng). Và tôi cảm thấy rất hãnh diện khi được nghe những lời chia sẻ đó, mặc dù đôi lúc nó mang lại cảm xúc quá sức chịu đựng trước những tiết lộ cá nhân không ngừng kia. Tôi cũng thấy đau lòng khi có rất nhiều người không nhận được lời chỉ dẫn và sự khích lệ trong khi chỉ cần thêm một chút những điều đó là cuộc sống của họ đã rất khác. “Tôi biết bạn có thể làm điều này” là một khởi đầu tốt, và nó có tác dụng rất lớn giúp xoa dịu những đau khổ không cần thiết.
Đó là những câu chuyện tôi thường nghe được từ bạn đọc của mình. Hơn nữa, họ còn bảo tôi rằng họ rất thích những bài giảng và bài viết của tôi vì chúng nói lên được những điều mà họ đã biết nhưng không thể diễn đạt rõ ràng được. Dường như mọi người đều có nhu cầu diễn đạt rõ ràng những điều mà họ đã hiểu và đã biết. Tôi thường cảm thấy ngờ vực về vai trò đích thực của mình trong những câu chuyện cá nhân đó. Vì thế, khi biết được rằng cuốn sách của tôi giúp diễn đạt những điều mọi người hiểu một cách sâu sắc nhưng không thể nói ra thành lời, tôi cảm thấy an tâm và vững tin hơn vào những gì mình suy nghĩ và chia sẻ với công chúng. Đối với một trí thức của công chúng, việc giúp mọi người nói lên những điều họ hiểu sâu sắc dường như là một vai trò hết sức quan trọng và hợp lý.
Ngoài ra, tôi còn cố gắng tìm hiểu về thành công của mình qua một kênh khác, tức những bài giảng trực tiếp của tôi. Đó là một niềm hân hạnh và là một món quà khi tôi được nói chuyện nhiều lần với đông đảo các khán giả. Đó là một cơ hội quý để đánh giá tinh thần chung của thời đại. Hơn nữa, nó còn giúp tôi thử nghiệm những ý tưởng mới của mình và xem chúng có khả năng thu hút đến đâu cũng như quan sát phản ứng của khán giả. Trong Quy luật 9 của quyển sách 12 Quy luật cuộc đời (Luôn giả định rằng người đối diện có thể biết điều gì đó mà bạn không biết), tôi đề nghị rằng khi nói chuyện với một đám đông lớn, bạn chỉ nên chú ý đến một vài cá nhân nào đó mà thôi. Tuy nhiên, bạn có thể bổ trợ thêm cho phương pháp này bằng cách đồng thời lắng nghe cả nhóm, tức những tiếng sột soạt, tiếng cười, tiếng ho và tất cả những tiếng động khác. Điều mà bạn muốn thấy ở những người đối diện là sự chú tâm cao độ. Điều mà bạn muốn nghe từ đám đông là sự im lặng tuyệt đối. Nói cách khác, khi đang diễn thuyết, điều lý tưởng mà bạn muốn là cả khán phòng phải im phăng phắc. Để đạt được điều đó, điều kiện cần thiết là khán giả của bạn không bị phân tâm bởi bất cứ điều gì. Nếu bạn là khán giả và cảm thấy buổi biểu diễn mình đang xem không có gì cuốn hút, bạn sẽ dần nhận thấy chiếc ghế mình đang ngồi thật thiếu thoải mái và bắt đầu cựa quậy. Bạn bắt đầu ý thức về suy nghĩ của mình, nghĩ về những điều bạn cần làm ngày mai, hay nói thầm với người ngồi kế bên. Những điều đó sẽ đưa đến sự khó chịu chung cho khán giả cũng như gây ra tiếng động xì xào. Nhưng nếu người diễn thuyết có phong cách đúng mực và trình bày cuốn hút, mọi sự chú ý sẽ đổ dồn vào người đó và cả khán phòng không phát ra tiếng động nào. Như thế, dựa trên phản ứng của khán giả, bạn có thể biết được ý tưởng của mình có sức ảnh hưởng lớn hay không.
Khi tôi quan sát phản ứng từ khán giả trong các buổi nói chuyện của mình, tôi dần nhận ra rằng một sự im lặng tuyệt đối bao trùm cả khán phòng mỗi khi tôi nhắc đến đề tài trách nhiệm (chính là đề tài trong Quy tắc 4 của cuốn sách này – Hãy nhớ, cơ hội ẩn nấp nơi trách nhiệm bị phủi bỏ). Phản ứng đó khiến tôi cảm thấy thích thú và bất ngờ. Mọi người thường sẽ nghĩ rằng trách nhiệm không phải là đề tài thú vị gì mấy. Những bậc cha mẹ luôn chật vật để con cái trở nên có trách nhiệm hơn. Còn xã hội thì cũng có những cố gắng tương tự thông qua hệ thống giáo dục, đào tạo, các tổ chức xã hội và hoạt động tình nguyện. Bạn thậm chí có thể xem việc giáo dục về trách nhiệm công dân như là mục đích nền tảng của xã hội. Thế nhưng có gì đó không ổn với tình trạng hiện nay. Chúng ta đã phạm sai lầm, một loạt những sai lầm. Chẳng hạn chúng ta đã dành quá nhiều thời gian trong vòng 50 năm qua để tuyên dương quyền con người mà không hề nói gì đến bổn phận của những người trẻ. Trong hàng chục năm qua, chúng ta đã khuyến khích họ đòi hỏi mọi thứ từ xã hội. Chúng ta đã gây nên một quan điểm sai lầm rằng, ý nghĩa sâu sắc trong cuộc đời họ chỉ có thể được tìm thấy thông qua sự đòi hỏi đó. Thế nhưng, sự thật là ý nghĩa sâu sắc nhất chỉ có thể được tìm thấy trong muôn vàn những khó khăn, khổ đau của cuộc sống và họ phải dũng cảm gánh vác lấy những trọng trách đó. Bởi vì chúng ta đã sai lầm trong thông điệp của mình nên những người trẻ tìm kiếm đường đi cho họ ở những nơi hoàn toàn sai lầm. Và điều đó khiến họ trở nên yếu đuối, khiến họ chỉ tìm kiếm những điều dễ dàng cũng như dễ bị cuốn theo sự oán hận. Vậy thì câu hỏi là làm thế nào mà chúng ta bị rơi vào tình trạng này?
CÓ LẼ ANH ẤY CHỈ ĐANG NGỦ
Vào những năm cuối thế kỷ 19, nhà triết học người Đức Friedrich Nietzsche đã đưa ra một tuyên bố nổi tiếng: “Chúa đã chết”. Lời tuyên bố này trở nên nổi tiếng đến mức bạn thậm chí có thể thấy nó được viết nguệch ngoạc trên bức tường của nhà vệ sinh công cộng nào đó, đại loại như: “Chúa đã chết” – Nietzsche nói, “Nietzsche đã chết” – Chúa nói. Ý tưởng đó của ông đến từ mối lo ngại rằng những giá trị của Thiên Chúa giáo, vốn là nền tảng của nền văn minh phương Tây, đã bị hứng chịu những lời phê phán tầm thường, nguy hiểm. Hơn nữa, nguyên lý nền tảng nhất của nền văn hóa đó (sự tồn tại của một đấng thần linh toàn năng) đã bị chất vấn nặng nề. Từ đó, Nietzsche đã kết luận rằng mọi thứ rồi sẽ nhanh chóng bị tan rã một cách thảm hại cả về mặt tâm lý lẫn xã hội.
Bạn chẳng cần phải là một người đọc chú tâm lắm mới nhận ra rằng trong cuốn The Gay Science (Khoa học vui vẻ), Nietzsche đã miêu tả Chúa như một “thực thể linh thiêng và quyền năng nhất mà loài người chưa từng chạm tới”, và ông nói về loài người như “những kẻ sát nhân tồi tệ nhất”1. Bạn sẽ nghĩ đó chẳng phải là những lời được thốt ra bởi một người theo chủ nghĩa duy lý phản đối sự mê tín như Nietzsche. Trái lại, nó là những lời hết sức tuyệt vọng. Trong những tác phẩm khác, đặc biệt là cuốn The Will to Power (Ý chí thống trị), Nietzsche đã mô tả những gì sẽ xảy ra vào thế kỷ tiếp theo và sau đó nữa như là hệ quả của hành vi con người2. Ông tiên đoán rằng xã hội sẽ chứng kiến hai hệ quả chính (nhìn bề ngoài thì trái ngược nhau nhưng bản chất lại liên hệ chặt chẽ với nhau) và cả hai đều gắn liền với cái chết của nghi lễ truyền thống, chuyện kể và niềm tin.
Bởi vì mục đích của đời người sẽ trở nên bất định nếu không có một cấu trúc chặt chẽ như những gì mà độc thần giáo mang lại, Nietzsche tin rằng loài người sẽ dần tiến tới chủ nghĩa hư vô. Hơn nữa, ông còn gợi ý rằng con người có thể đi về hướng hoàn toàn ngược lại, tức sự phục tùng vô điều kiện chủ nghĩa độc tài chuyên chế và những ý tưởng sáng tạo sẽ bị thay thế bởi một Người cha Toàn năng. Như thế, Nietzsche đã dự đoán về hai hệ quả đi kèm với cái chết của Chúa: sự ngờ vực làm thoái hóa ý nghĩa cuộc sống và sự cố chấp có thể nghiền nát con người.
Nietzsche dường như đồng ý vô điều kiện với ý tưởng rằng bản chất của thế giới là khách quan và không chứa đựng những giá trị về tâm lý và xã hội (ý tưởng này vốn cũng tương tự như quan điểm của các ngành khoa học tự nhiên). Điều đó khiến ông chỉ còn duy nhất một lối thoát khỏi chủ nghĩa hư vô và chủ nghĩa độc tài: sự xuất hiện của cá nhân đủ mạnh mẽ để tạo nên giá trị cho riêng mình, áp đặt giá trị đó lên thực tại khách quan và sống theo giá trị đó. Ông đề xuất rằng những con người mới này, tức một siêu nhân (Übermensch), cần phải xuất hiện để thay thế cho ý niệm về Chúa, vì nếu không thì xã hội sẽ trôi về một trong hai bờ đá của nỗi tuyệt vọng hoặc sự chuyên chế về chính trị. Nói tóm lại, giải pháp của Nietzsche là các cá nhân có thể tạo ra một vũ trụ của những giá trị cho riêng họ.
Thế nhưng, các nhà phân tâm học như Freud và Jung đã chặn đứng ý tưởng đó và chứng minh rằng chúng ta không phải là những cá thể đủ biệt lập để có thể tự tạo ra giá trị bằng ý thức của mình. Hơn nữa, không có bằng chứng nào cho thấy con người có đủ tài năng thiên phú để tự tạo ra mọi thứ cho riêng mình, đặc biệt là khi xét đến vòng đời ngắn ngủi, kinh nghiệm hạn chế và sai lầm trong nhận thức thường thấy ở con người. Bản chất của con người là một điều gần như bất biến và chỉ có kẻ ngốc mới dám tuyên bố rằng mình có đủ khả năng để tạo ra (thay vì khám phá lại) những giá trị quan trọng đối với bản thân. Chúng ta có khả năng khám phá những điều mới mẻ ngẫu nhiên, vốn là tiền đề của nghệ thuật, sáng tạo và tôn giáo. Chúng ta liên tục tìm ra những điều mới mẻ về chính bản thân mình, và cảm thấy thích thú lẫn khó chịu vì những cảm xúc và thôi thúc choáng ngợp đó. Chúng ta vật lộn và tranh luận với chính bản chất của mình. Nhưng ta không thấy một dấu hiệu rõ ràng nào về năng lực tạo ra những giá trị mới cho bản thân như Nietzsche đã miệt mài tìm kiếm.
Hơn nữa, lý lẽ của Nietzsche còn gặp một số vấn đề khác. Nếu mỗi người chúng ta đều sống theo các giá trị tự tạo thì điều gì có thể liên kết con người lại? Đó là một vấn đề triết học hết sức nền tảng. Làm thế nào có thể tồn tại một xã hội của những siêu nhân khi những cá thể đó liên tục xung khắc với nhau về giá trị (trừ khi những giá trị đó phù hợp với nhau)? Vấn đề cuối cùng là ta chưa có bằng chứng nào về sự tồn tại của một siêu nhân nào như thế cả. Trái lại, trong vòng 150 năm qua, ta chỉ chứng kiến cuộc khủng hoảng về ý nghĩa của cuộc sống và sự nổi lên của các chế độ độc tài chuyên chế như Đức Quốc xã. Và kết quả là loài người đã rơi vào chính trạng thái vô thần hoặc ý thức hệ cực đoan mà Nietzsche đã lo sợ. Điều đó cũng đi kèm với những hệ quả nghiêm trọng về tâm lý và xã hội đã được dự báo.
Hơn nữa, mặc dù hệ giá trị mang tính chủ quan, chúng ta cũng không thể khẳng định rằng nó không phải là một phần của thực tại khách quan. Tiền đề khoa học trung tâm của Thời kì Khai sáng (tức thực tại là hoàn toàn khách quan) đã giáng một đòn chí tử vào trải nghiệm tôn giáo vốn mang tính chất chủ quan. Nhưng có một điểm khá phức tạp nằm giữa thực tại khách quan và kinh nghiệm chủ quan, đó là: Có những trải nghiệm thường xảy ra với một người vào một thời điểm nào đó, nhưng khi ta xét chúng ở góc độ tổng thể của nhiều cá nhân thì các trải nghiệm này có thể tạo nên một quy luật khách quan. Những trải nghiệm này không hoàn toàn chỉ mang tính chủ quan mặc dù chúng ta cũng khó có thể tìm hiểu chúng bằng phương pháp khoa học hiện đại. Ngược lại, tất nhiên ta cũng có những trải nghiệm hoàn toàn độc nhất, một việc nhất định chỉ xảy ra vào một thời điểm, địa điểm và hoàn cảnh nào đó và vì thế chúng hoàn toàn không thể được nghiên cứu theo phương pháp khoa học. Tuy nhiên, ta vẫn không thể khẳng định rằng hệ giá trị không có thực. Nó chỉ có nghĩa rằng vấn đề đó quá phức tạp để có thể được nghiên cứu bằng hệ thống khoa học hiện tại. Thế giới là một nơi kì lạ. Và có những lúc ta bắt gặp sự giao thoa giữa chuyện kể ẩn dụ về văn hóa và lý thuyết khách quan về khoa học. Đó là lúc mà dường như mọi thứ hòa quyện vào nhau, là nơi mà cuộc sống và nghệ thuật phản ánh lẫn nhau một cách đầy đủ.
Tinh thần con người vừa tạo ra vừa tiếp nhận những trải nghiệm tâm lý và nó cũng là một thực tại (không chỉ vì những hành động liên quan đến nó). Chúng ta đều tin chắc rằng những trải nghiệm cá nhân của bản thân là một phần của thực tại và trải nghiệm của người khác cũng giống như vậy. Niềm tin đó có những cơ sở vững chắc về mặt sinh học và vật lý. Những nhà nghiên cứu về phân tâm học cũng như tâm lý sinh học đều tin vào điều đó, đặc biệt là những nhà khoa học chuyên về cảm xúc và động lực của con người3. Hơn nữa, niềm tin chung đó cũng thường được biểu hiện thông qua những trải nghiệm tôn giáo và vì thế, đa số chúng ta đều hiểu được những trải nghiệm đó, nhất là với những ai có nhiều kinh nghiệm sống.
Vậy thì tất cả những điều đó có nghĩa gì? Trước hết, ta có thể nói rằng ý nghĩa thực sự của cuộc sống cần phải được khám phá bởi mỗi cá nhân thông qua quá trình giao tiếp với những người khác. Như thế, ý nghĩa của cuộc sống không nằm ở những gì khách quan mà là chính ở những điều mang tính chủ quan (nhưng vẫn phổ quát). Chẳng hạn như sự tồn tại phổ biến của lương tâm con người, cũng như sự thật rằng những trải nghiệm tôn giáo có thể được kích hoạt bằng một số chất hóa học nào đó hoặc những hoạt động đa dạng khác nhau như nhảy múa, cầu nguyện, nhịn ăn và thiền định. Hơn nữa, việc tôn giáo có thể liên kết được một số lượng lớn những người khác nhau dưới cùng một bộ quy tắc đạo đức chứng tỏ nó chạm được đến điều gì đó sâu sắc trong tâm lý con người. Vậy thì tại sao con người lại có khuynh hướng nghĩ rằng những điều đó không phải là sự thực mặc dù chúng hết sức phổ biến, cần thiết, và là kết quả của một quá trình tiến hóa lâu dài, khắc nghiệt?
Một nhân vật phản diện nổi bật khác của thế kỷ 20 là Chủ nghĩa Quốc xã ở Đức vốn gồm toàn những chiến binh ý thức hệ quyền lực và nguy hiểm. Một số người nói rằng những người theo Hitler được truyền cảm hứng từ triết học của Nietzsche. Mặc dù nói như vậy cũng có phần đúng (tức họ cố gắng tự tạo ra giá trị cho riêng mình) nhưng có thể nói rằng phần lớn đều là sự bóp méo triết học của Nietzsche vì nó không phản ánh chính xác sự phát triển cá nhân mà ông đã cổ vũ. Sẽ hợp lý hơn nếu chúng ta nói rằng Nietzsche đã xác định được những điều kiện lịch sử và văn hóa làm tiền đề cho sự nổi lên của Đức Quốc xã. Cụ thể hơn, Đức Quốc xã cố gắng tạo ra một con người hoàn hảo hậu tôn giáo, hậu Thiên Chúa giáo, tức người Aryan thượng đẳng. Hơn nữa, họ còn cố gắng hình thành nên hệ tư tưởng đó theo cách khác hẳn với những nguyên lý của Thiên Chúa giáo hoặc Do Thái giáo. Cũng vì lý do đó mà người Aryan hoàn hảo được Đức Quốc xã xem như “giống loài thượng đẳng”. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng lý tưởng Đức Quốc xã có điểm tương đồng với lý tưởng của Nietzsche. Hoàn toàn ngược lại, Nietzsche là người cổ vũ cuồng nhiệt cho tính cá nhân và ông chắc chắn sẽ xem ý tưởng về một người hoàn hảo do nhà nước tạo nên là điều hết sức lố bịch và ghê tởm.
SỨC HẤP DẪN CHẾT NGƯỜI CỦA THẦN TƯỢNG XẤU
Bây giờ chúng ta hãy xem xét những trường hợp ít cực đoan hơn Đức Quốc xã: những người tin vào một chủ nghĩa nào đó hiện đang phổ biến trên thế giới hiện nay như chủ nghĩa bảo thủ, phong trào nữ quyền (và những phong trào tương tự về sắc tộc hay giới tính), chủ nghĩa hậu hiện đại, phong trào bảo vệ môi trường,... Nói một cách ngắn gọn, họ đều là những người theo độc thần giáo (hoặc đa thần giáo nhưng chỉ thờ một vài vị thần). Những vị thần này tượng trưng cho một nguyên lý hoặc niềm tin nền tảng nào đó cần phải được chấp nhận vô điều kiện. Hơn nữa, khi những nguyên lý đó được ứng dụng vào thế giới, nó gây ra một ảo tưởng rằng chúng tạo nên những tri thức mới mẻ về thế giới.
Một hệ thống trào lưu nào đó có thể được tạo nên bởi một quá trình khá đơn giản nhưng nó có thể được tô vẽ để bắt chước (và thay thế) một lý thuyết thật sự. Những chiến binh ý thức hệ thường bắt đầu bằng việc chọn lọc một vài khái niệm trừu tượng, chung chung để mô tả thế giới rộng lớn, đa dạng. Ví dụ họ có thể nói về “nền kinh tế”, “quốc gia”, “môi trường”, “chế độ phụ hệ”, “nhân dân”, “người giàu”, “người nghèo”, “người bị áp bức”, hay “kẻ bóc lột”. Việc sử dụng ngôn từ như thế đơn giản hóa một cách thái quá những hiện tượng phức tạp và cực kì đa dạng của thế giới (và sự phức tạp bị che giấu đó lại thường mang đến những hiệu ứng cảm xúc to lớn). Chẳng hạn, có nhiều nguyên nhân khiến một người trở nên nghèo khổ. Thế nhưng ta thường chỉ nghĩ nguyên nhân chính là do họ thiếu tiền và đây chính là cái bẫy của ý thức hệ. Sự thực thì có vô số những nguyên nhân quan trọng khác dẫn đến tình trạng nghèo khổ như trình độ học vấn thấp, gia đình tan vỡ, môi trường sống không lành mạnh, nghiện rượu, nghiện thuốc, tội phạm và tham nhũng, bệnh tâm thần, thiếu kế hoạch cho cuộc sống, sự lười biếng, sự thay đổi của nền kinh tế và môi trường xã hội, khuynh hướng tự nhiên của việc người giàu càng giàu hơn và người nghèo lại càng nghèo đi, thiếu sáng tạo, thiếu dũng cảm, và rất nhiều những nguyên nhân khác nữa. Mỗi nguyên nhân thường sẽ đòi hỏi một giải pháp khác nhau, và những tác nhân xấu đằng sau mỗi nguyên nhân cũng thường rất khác nhau.
Tất cả những vấn đề đó đòi hỏi một sự phân tích kỹ càng, cụ thể để có thể đưa đến những giải pháp khả thi, hiệu quả nhất. Điều không may là chúng ta thường ít khi thấy những vấn đề xã hội nghiêm trọng được giải quyết theo cách thức hệ thống, bài bản như thế. Hơn nữa, trong những trường hợp hiếm hoi mà vấn đề được giải quyết một cách bài bản thì giải pháp được đưa ra lại thường không mang lại hiệu quả như mong muốn. Chính sự khó khăn to lớn trong việc thực hiện và ứng dụng những phương pháp đó khiến ngay cả những người dũng cảm nhất cũng phải chùn bước trước việc giải quyết những căn bệnh trầm kha của loài người. Bởi vì những chiến binh ý thức hệ có thể dễ dàng tuyên bố quan điểm đạo đức của mình mà không cần phải chứng minh gì cả, nên họ thường biến vấn đề nào đó thành một điều đơn giản đi kèm với một nhân vật phản diện cần phải bị tiêu diệt.
Sau khi chia rẽ thế giới thành những khái niệm trừu tượng để nói về các vấn đề nhức nhối cũng như xác định những kẻ phản diện, một chiến binh ý thức hệ sẽ tạo ra một vài nguyên lý nhằm giải thích chúng (vốn thực ra cũng có thể giúp ta hiểu thêm về các khái niệm trừu tượng đó). Tiếp theo, người đó sẽ nâng những nguyên lý đó lên thành nguyên nhân chính và phớt lờ tất cả những yếu tố khác vốn cũng quan trọng chẳng kém. Điều đó thường được thực hiện một cách hiệu quả bằng cách khai thác một thôi thúc bản năng nào đó của con người hoặc một sự kiện xã hội phổ biến. Hơn nữa, bởi vì đằng sau sự lựa chọn những nguyên lý đó thường là một động lực tiêu cực, nguy hiểm và đầy oán hận, nên chiến binh ý thức hệ sẽ cố gắng khiến mọi cuộc thảo luận về nó trở thành điều cấm kị (và tất nhiên những lời phê bình còn bị đối xử tệ hơn). Sau đó, kẻ đó sẽ nhào nặn nên một lý thuyết để tuyên bố rằng mọi hiện tượng, dù phức tạp đến mấy, cũng có thể được xem như hệ quả của lý thuyết mới mẻ đó. Cuối cùng, một trường phái tư tưởng sẽ xuất hiện để truyền bá rộng rãi cho lý thuyết này, và những ai không đồng ý hoặc phê phán nó sẽ bị bôi nhọ một cách ngấm ngầm hoặc công khai.
Những trí thức nửa mùa và thiếu đạo đức thường rất giỏi trong trò chơi như thế. Thông thường những kẻ khơi mào là những người có năng lực nhất trong bọn. Họ sẽ cùng nhau thêu dệt nên một câu chuyện hấp dẫn và chứng tỏ rằng những nguyên lý nào đó ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của đời sống con người. Đôi lúc điều đó thậm chí còn có thể có ích cho xã hội bởi vì chúng giúp soi rọi vào một vấn đề cấm kị nào đấy vốn có tầm ảnh hưởng lớn hơn mọi người đã từng nghĩ (chẳng hạn như lý thuyết của Freud với sự nhấn mạnh vào tính dục). Những tín đồ sẽ bị mê hoặc bởi lý thuyết đó và chạy theo nó với hi vọng chiếm được một vị trí tốt hơn trong hệ thống phân cấp mới này (vốn có khả năng sẽ thay thế hệ thống phân cấp hiện tại). Với sự cuồng nhiệt như thế, các tín đồ sẽ dần dần phóng đại những nguyên lý đó lên và xem chúng như là nguyên nhân duy nhất cho các vấn đề của thế giới. Những người tiên phong sẽ cảm thấy thỏa mãn với sự nhiệt tình của các tín đồ và họ cũng dần nhào nặn câu chuyện của mình theo hướng đó. Hoặc đôi lúc, họ có thể phản đối nhưng điều đó cũng chẳng có tác dụng gì vì một phong trào cực đoan đã thành hình.
Loại lý thuyết này đặc biệt hấp dẫn với những người thông minh nhưng lười biếng. Tính khinh miệt và tự cao cũng là những yếu tố quan trọng. Những tín đồ mới sẽ được dạy rằng họ cần phải học rất nhiều để tồn tại trong trò chơi mới này. Họ cần phải học cách phê phán những lý thuyết khác, những phương pháp khác và thậm chí phê phán cả những sự thật khách quan. Trong nhiều trường hợp, một hệ thống ngôn từ và khái niệm phức tạp được xây dựng xung quanh lý thuyết đó để những ai muốn phê phán nó phải tốn nhiều công sức mới có thể giải mã được chúng. Và dần dần sẽ có những quy tắc bất di bất dịch hình thành ở những “trường học” và hoạt động của nhóm: Đừng phê phán lý thuyết đó cũng như đừng tỏ ra quá nổi trội. Đừng để người khác ghét mình. Hoặc thậm chí, đừng để bị điểm kém hoặc bị chỉ trích vì dám thể hiện một ý kiến cấm kị (ngay cả khi điều đó không được nói rõ ra nhưng sự sợ hãi nó cũng có thể mang lại hiệu quả tương tự).
Như ta đã nói ở trên, Freud đã cố gắng đơn giản hóa thôi thúc bản năng của con người bằng tính dục. Một điều tương tự cũng có thể được thực hiện bởi bất kì ai với một chút giáo dục, có năng lực trí tuệ và khả năng ngôn ngữ tương đối. Đó là bởi vì “tính dục” (như bất kì từ nhiều nghĩa nào khác) có thể được định nghĩa một cách chặt chẽ hoặc sơ sài tùy vào mục đích của người sử dụng. Dù được định nghĩa thế nào đi nữa, tính dục là một hiện tượng sinh học thiết yếu của sự sống và vì thế mà tầm ảnh hưởng của nó có thể được khám phá ra trong nhiều lĩnh vực khác nhau và bị phóng đại quá mức (trong khi những yếu tố quan trọng khác bị xem nhẹ). Theo cùng cách thức như thế, một nguyên lý đơn lẻ có thể được mở rộng vô tận để đáp ứng những nhu cầu liên tục phát sinh của con người.
Những chiến binh ý thức hệ cũng tương tự như những kẻ thủ cựu cực đoan ở chỗ họ hết sức cứng nhắc và không chịu nhượng bộ (dù có thể họ có tri thức hơn). Khi họ tự cho mình là ông trời và đưa ra những tuyên bố đạo đức để cải tạo xã hội, điều đó tạo ra những hệ quả hết sức sâu sắc và nguy hiểm. Những chiến binh ý thức hệ thậm chí có thể đi xa hơn nữa và cố gắng biện hộ cho những tuyên bố của mình bằng logic và lý tính. Điều đó khiến họ còn nguy hiểm hơn những người thủ cựu cực đoan vốn thường thành thật công nhận niềm tin của mình là ít có cơ sở lý trí. Hơn nữa, những người thủ cựu cực đoan bị ràng buộc bởi một đấng bề trên nào đó. Nói cách khác, Thượng Đế – trung tâm trong vũ trụ đạo đức của những người thủ cựu cực đoan – luôn nằm ngoài sự hiểu biết của con người. Người Do Thái cánh hữu, người Hồi giáo cực đoan và người Thiên Chúa giáo bảo thủ cực đoan đều phải công nhận rằng Thượng Đế là một điều bí ẩn. Sự giới hạn đó ít nhất cũng mang lại khuôn khổ nhất định cho những người thủ cựu cực đoan và khiến họ khó có thể giành lấy quyền lực tuyệt đối. Thế nhưng, đối với những chiến binh ý thức hệ thì không có gì nằm ngoài tầm với của họ. Lý thuyết của họ có thể giải thích mọi thứ cả trong quá khứ, hiện tại lẫn tương lai. Một chiến binh ý thức hệ tự cho là mình nắm được hết chân lý tuyệt đối (một điều hoàn toàn cấm kị với người thủ cựu cực đoan chân chính). Kết quả là họ tạo nên một chế độ độc tài dựa trên sự tự cao tuyệt đối (và còn có cả sự lừa dối nữa).
Vậy thì bài học ở đây là gì? Hãy cẩn thận với những trí thức đưa ra một lý thuyết mang tính độc thần giáo về xã hội loài người. Tất nhiên, một yếu tố xã hội nào đó như quyền lực hay kinh tế có thể đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử. Nhưng bao giờ cũng có những yếu tố quan trọng khác như lòng ghen tị, tình yêu, sự đói khát, tình dục, sự hợp tác, sự giận dữ, sự kinh tởm, nỗi buồn, nỗi lo lắng, tôn giáo, lòng trắc ẩn, bệnh tật, công nghệ, lòng hận thù, và sự ngẫu nhiên. Tất cả những yếu tố đó đều đóng vai trò riêng biệt, không thể thay thế trong xã hội. Và ta cũng biết rõ rằng ý thức hệ rất hấp dẫn vì chúng mang lại sự đơn giản, dễ dàng và ảo tưởng về tri thức của mình (vốn có thể có ích trong ngắn hạn). Hơn nữa, những nhân vật phản diện trong ý thức hệ trở thành một mục tiêu để mọi người trút lên đó tất cả cảm xúc tiêu cực của họ.
SỰ OÁN HẬN
Sự oán hận4 thường nổi lên khi sự thất bại cá nhân bị quy thành lỗi của cả hệ thống xã hội lẫn những người thành công trong xã hội đó. Hệ thống xã hội đó sẽ bị cho là bất công, còn người thành công thì bị xem như những kẻ bóc lột và tham nhũng bởi vì họ được hưởng những lợi ích không xứng đáng từ hệ thống đó và họ ủng hộ nó một cách vô đạo đức vì lợi ích của riêng mình. Khi tất cả những lý luận này được chấp nhận, việc tấn công những người thành công có thể được chấp nhận về mặt đạo đức vì nó giúp thiết lập lại công bằng xã hội. Thế nhưng, mọi người lại không hề để ý gì đến những ý nghĩ tiêu cực trong mình như sự ghen tị (thứ vốn bị xem như một điều đáng xấu hổ).
Một đặc điểm khác của ý thức hệ là nó xem nạn nhân như những người hoàn toàn vô tội và kẻ phạm tội thì luôn xấu. Mặc dù điều đó có thể đúng trong vài trường hợp, việc đưa nó lên thành một chân lý tuyệt đối có thể bao trùm mọi vấn đề của thế giới là điều sai lầm và nguy hiểm. Đừng bao giờ đổ lỗi cho một nhóm phức tạp và đa dạng, nhất là khi nhóm đó bao gồm những thế hệ khác nhau5. Đó là dấu hiệu chắc chắn rằng người buộc tội có ý định xấu và nó có thể đưa đến những thảm họa cho xã hội. May mắn cho chiến binh ý thức hệ (và không may cho xã hội) là họ có thể thoải mái tuyên bố mình là kẻ thù của bọn bóc lột và là người bảo vệ của những ai bị đàn áp. Họ chẳng cần phải để tâm đến sự đa dạng, phức tạp của nạn nhân lẫn kẻ xấu, nhất là khi phần thưởng cho hành động đó thường rất lớn.
Khi xã hội đi về hướng của sự oán hận, nó có nguy cơ tạo ra những cay đắng cùng cực. Và một phần nguyên nhân không nhỏ nằm ở chỗ ta chỉ thấy được kẻ thù bên ngoài mà không nhận diện được kẻ thù bên trong mình. Chẳng hạn như vấn đề bất bình đẳng về tài sản, khi người giàu bị xem như nguyên nhân của nghèo đói và tất cả những vấn đề khác của thế giới, họ sẽ trở thành kẻ thù của loài người, một kẻ thù mang bộ mặt độc ác, xấu xa nhất mà chiến binh ý thức hệ có thể mô tả. Còn nếu vấn đề là về quyền lực thì những ai có thẩm quyền sẽ trở thành nguyên nhân duy nhất cho sự đau khổ của thế giới. Còn nếu vấn đề nằm ở sự thống trị của nam giới thì tất cả đàn ông đều bị tấn công và bôi nhọ(*). Sự phân chia thế giới thành cái ác bên ngoài và vị thánh bên trong biện minh cho lòng hận thù mù quáng. Đây là một cái bẫy khủng khiếp: Một khi nguồn gốc của cái xấu đã được xác định, những người chân chính có trách nhiệm phải xóa sổ nó. Và điều đó mang đến cả sự hoang tưởng cho bản thân lẫn sự khủng bố những người khác. Trong một thế giới mà chỉ có cá nhân bạn và những người cùng quan điểm với bạn là người tốt thì bạn có cảm tưởng rằng quanh mình chỉ có những kẻ thù nguy hiểm rình rập cần phải bị tiêu diệt.
Chú thích:
(*) Và bạn đừng nghĩ rằng điều đó không thể xảy ra theo hướng ngược lại. Trong xã hội Ả Rập, từawrah được dùng để chỉ những bộ phận nhạy cảm trên cơ thể cần được che đậy. Từ gốc awr vốn có nghĩa là sự yếu ớt, sự khiếm khuyết, khuyết điểm. Theo từ điển của học giả người Iran là Mohammad Moin, từ awrah có nghĩa là sự khỏa thân, sự xấu hổ và người phụ nữ trẻ. Theo đó, từ awrat, một biến thể của từ awrah, đã được dùng rộng rãi trong văn hóa Ả Rập để chỉ phụ nữ. Vì những lý do này mà những người Hồi giáo cực đoan xem phụ nữ là đối tượng phải gánh chịu trách nhiệm cho những xấu xa và cám dỗ của thế giới, do đó, sự xuất hiện của phụ nữ cần được giới hạn nghiêm ngặt, hoặc thậm chí họ bị cấm xuất hiện công khai ở nơi công cộng.
Vì thế, giải pháp an toàn cho tình trạng này của thế giới là trước hết hãy nhìn vào sai lầm của bản thân. Bạn sẽ thấy được rõ ràng hơn mọi vấn đề cũng như nguyên nhân của chúng một khi bạn suy ngẫm về cái xấu trong tâm hồn mình thay vì bới lông tìm vết nơi người khác. Khả năng cao là bạn sẽ khám phá ra nhiều khiếm khuyết rành rành nơi bản thân và có thể bắt đầu tu sửa chúng trước khi bắt đầu cuộc hành trình giải cứu thế giới của mình. Khi bạn nhìn thấy tội lỗi của thế giới nơi chính bản thân mình và gánh vác lấy trách nhiệm hoàn thiện bản thân cũng như thế giới, bạn đã bắt đầu bước trên con đường của Đấng Cứu Thế và của người anh hùng trong truyện cổ. Đây là một vấn đề thuộc về lĩnh vực tâm lý – tâm linh hơn là về chính trị – xã hội. Trong một cuốn tiểu thuyết hạng hai, những nhân vật thường chỉ được phân chia thành hai phe tốt và xấu. Ngược lại, với một tác phẩm giá trị, bạn sẽ thấy sự phân chia đó nằm trong mỗi nhân vật với những vật lộn thường trực giữa ánh sáng và bóng tối. Vì thế, giải pháp hợp lý (và ít nguy hiểm hơn về mặt xã hội) là hãy đối mặt với kẻ thù trong mình trước (tức những yếu kém và khiếm khuyết của bản thân) thay vì nghĩ rằng mình là vị thánh còn những người khác đều là kẻ thù cần phải tiêu diệt.
Chúng ta không thể nào đấu tranh chống lại chế độ phụ hệ, giảm bớt sự áp bức, thúc đẩy sự bình đẳng, biến đổi chủ nghĩa tư bản, cứu lấy môi trường, loại bỏ sự cạnh tranh, tinh gọn chính phủ, hay điều hành mọi tổ chức như doanh nghiệp. Những khái niệm đó quá chung chung, trừu tượng. Nhóm hài kịch Monty Python đã minh họa điểm này bằng hướng dẫn châm biếm về cách thổi sáo: Chỉ cần thổi vào lỗ ở một đầu và di chuyển ngón tay lên xuống những lỗ còn lại6. Điều đó tất nhiên đúng nhưng hoàn toàn vô dụng vì những chi tiết cần thiết đã bị bỏ qua. Cũng như thế, những hệ thống và quá trình phức tạp trong xã hội không thể nào được chuyển đổi chỉ nhờ vào một phương pháp hoàn chỉnh duy nhất. Ý tưởng rằng ta có thể làm điều đó là một sản phẩm không tưởng của thế kỷ 20. Niềm tin đó vừa ngây thơ vừa ngông cuồng, và chúng tạo ra những con người vừa lười biếng vừa đầy oán hận. Những người bị cuốn vào những định kiến chỉ biết đến một nguyên lý đơn lẻ nào đó và xem nó như vị Thượng Đế mà họ phải phục tùng một cách mù quáng.
Thế nhưng, cũng như Chúa, những định kiến đã chết. Những tấn thảm kịch chết chóc của thế kỷ 20 đã kết liễu nó. Chúng ta hãy buông bỏ nó và bắt đầu tập trung giải quyết những vấn đề nhỏ hơn và rõ ràng hơn. Chúng ta hãy bắt đầu ở một cấp độ mà mình có thể giải quyết được nơi tự thân thay vì đổ lỗi cho người khác.
Hãy giữ sự khiêm tốn. Dọn dẹp phòng ngủ của bạn. Chăm sóc cho gia đình mình. Nghe theo tiếng nói lương tâm. Điều chỉnh lại cuộc sống của mình. Tìm một điều gì đó hữu ích và thú vị để làm và hãy kiên trì với nó. Khi bạn đã thành công trong tất cả những việc này, hãy tìm một vấn đề lớn hơn để giải quyết nếu bạn cảm thấy sẵn sàng. Nếu bạn tiếp tục thành công với việc đó, hãy tiến tới với những dự án lớn lao hơn nữa. Và điều kiện tiên quyết để bắt đầu quá trình đó là: Hãy buông bỏ những định kiến.

Người học việc, lấy cảm hứng từ Louis-Emile Adan, Apprentice (1914).